KPSS Vatandaşlık Ders Notları: Yasama, Yürütme (Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi) ve Yargı
KPSS Vatandaşlık Yasama, Yürütme ve Yargı konu anlatımı ve ders notu: TBMM’nin yapısı ve görevleri, kanun yapımı ve anayasa değişikliği, milletvekili statüsü, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nde Cumhurbaşkanının seçimi, yetkileri ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, olağanüstü hâl, yargı ilkeleri ve yüksek mahkemeler; karşılaştırma tabloları, kodlamalar ve konu testi.
KPSS Vatandaşlık
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 25) Yasama – 1 | KPSS-Vatandaşlık | İsmail ERYILMAZ – 2026 (18:43)
| TBMM, kanun yapımı, karar yeter sayıları | genellikle 1–2 soru |
| Cumhurbaşkanının yetkileri, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi | genellikle 1–2 soru |
| Olağanüstü hâl, bütçe | 0–1 soru |
| Yargı ilkeleri, AYM, HSK, YSK | genellikle 1–2 soru |
01TBMM’nin Yapısı ve Seçimi
Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir ve bu yetki devredilemez. TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur.
| Konu | 2017 sonrası düzenleme |
|---|---|
| Milletvekili sayısı | 600 |
| Seçilme yaşı | 18 yaşını dolduran her Türk (en az ilköğrenim mezunu olmak ve diğer şartlar) |
| Seçim dönemi | 5 yıl; TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimleri aynı gün yapılır |
| Seçimlerin yenilenmesi | TBMM üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla ya da Cumhurbaşkanı kararıyla; her iki durumda TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimleri birlikte yenilenir |
| Ara seçim | Her seçim döneminde bir kez; genel seçimden 30 ay geçmeden yapılamaz (boşalan üyelik sayısı belirli bir orana ulaşırsa daha erken yapılabilir); genel seçime bir yıl kala yapılamaz |
Toplantı, karar yeter sayısı ve Meclis Başkanı
- TBMM her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır; bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir.
- Anayasada başka hüküm yoksa üye tamsayısının en az üçte biri (200) ile toplanır, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.
- Meclis Başkanı bir seçim döneminde iki kez seçilir: ilk seçilen 2 yıl, ikinci seçilen 3 yıl görev yapar.
02TBMM’nin Görevleri, Kanun Yapımı ve Anayasa Değişikliği
Kanun yapım süreci
Bütçe
Cumhurbaşkanı, merkezî yönetim bütçe kanun teklifini mali yıl başından en az 75 gün önce TBMM’ye sunar. Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa yeni bütçe kabul edilinceye kadar önceki yılın bütçesi yeniden değerlendirme oranına göre artırılarak uygulanır.
Anayasa değişikliği
| Aşama | Kural |
|---|---|
| Teklif | Üye tamsayısının en az üçte biri (200); iki kez görüşülür. |
| Kabul | Gizli oyla en az beşte üç (360). Daha az oyla kabul edilemez. |
| 360–399 oy | Cumhurbaşkanı geri göndermezse halkoylamasına sunulur. |
| 400 ve üzeri | Cumhurbaşkanı doğrudan yayımlayabilir ya da halkoylamasına sunabilir. |
| Halkoylaması | Geçerli oyların yarısından fazlası “evet” ise kabul edilir. |
| AYM denetimi | Yalnızca şekil bakımından (teklif ve oylama çoğunluğu, ivedilikle görüşülme yasağı); Cumhurbaşkanı veya üye tamsayısının beşte biri, yayımdan itibaren 10 gün içinde başvurabilir. |
TBMM’de bir anayasa değişikliği teklifi 385 oyla kabul edilmiştir. Cumhurbaşkanı metni geri göndermemiştir. Bu durumda ne olur?
A) Değişiklik doğrudan yürürlüğe girer. B) Değişiklik reddedilmiş sayılır. C) Değişiklik halkoylamasına sunulur. D) Metin Anayasa Mahkemesinin esas denetimine gönderilir. E) TBMM metni yeniden görüşmek zorundadır.
385, beşte üç (360) ile üçte iki (400) arasındadır.
Bu aralıkta kabul edilen ve Cumhurbaşkanınca geri gönderilmeyen değişiklik halkoyuna sunulmak üzere yayımlanır.
Cevap: C. Doğrudan yayım ancak 400 ve üzeri oyda Cumhurbaşkanının tercihine bağlıdır.
03Milletvekili Statüsü ve Denetim Yolları
- Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşüncelerinden sorumlu tutulamaz
- Mutlaktır, kaldırılamaz; görev bitse de sürer
- Meclis kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz, yargılanamaz
- Geçicidir; TBMM kaldırabilir
- İstisna: ağır cezalık suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturması başlamış belirli anayasal suçlar
Üyeliğin düşmesi
- İstifa: Başkanlık Divanınca geçerliliği tespit edilip Genel Kurulca öğrenilmesiyle.
- Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma: kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle.
- Milletvekilliğiyle bağdaşmayan görevi sürdürme ve bir ay içinde toplam beş birleşim günü izinsiz ve özürsüz katılmama: Genel Kurulun üye tamsayısının salt çoğunluğuyla vereceği kararla.
- Düşme ya da dokunulmazlığın kaldırılması kararına karşı ilgili milletvekili veya herhangi bir milletvekili 7 gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurabilir; AYM 15 gün içinde karar verir.
TBMM’nin bilgi edinme ve denetim yolları
| Yol | Özü |
|---|---|
| Meclis araştırması | Belirli bir konuda bilgi edinmek için yapılan inceleme. |
| Genel görüşme | Belirli bir konunun Genel Kurulda görüşülmesi. |
| Meclis soruşturması | Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiası; Yüce Divan yolunu açar. |
| Yazılı soru | Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yöneltilir; en geç 15 gün içinde yazılı cevaplanır. |
- 2017 değişikliğiyle gensoru ve sözlü soru kaldırıldı. Güvenoyu da yoktur; bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.
- Yazılı soru Cumhurbaşkanına değil, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara sorulur.
04Cumhurbaşkanı: Seçim, Yetkiler, Sorumluluk
Cumhurbaşkanı devletin başıdır; yürütme yetkisi ona aittir. Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli, uyumlu çalışmasını gözetir.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Nitelikler | 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı |
| Aday gösterme | Siyasi parti grupları; son genel seçimde tek başına ya da birlikte geçerli oyların en az %5’ini almış partiler; en az 100.000 seçmen |
| Seçim | Halk tarafından. İlk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğu; sağlanamazsa sonraki ikinci pazar günü en çok oy alan iki aday arasında ikinci oylama |
| Görev süresi | 5 yıl; bir kişi en fazla iki kez seçilebilir. İkinci döneminde TBMM seçimlerin yenilenmesine karar verirse bir kez daha aday olabilir |
| Parti ilişkisi | Seçilen adayın partisiyle ilişiği kesilmez |
| Boşalma | 45 gün içinde seçim yapılır; bu sürede Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder |
Başlıca görev ve yetkiler
- Kanunları yayımlamak veya geri göndermek
- Anayasa değişikliklerini halkoylamasına sunmak
- Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğü için AYM’de iptal davası açmak
- Seçimlerin yenilenmesine karar vermek
- Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atamak, görevden almak
- Üst kademe kamu yöneticilerini atamak
- Milletlerarası antlaşmaları onaylamak, yayımlamak
- Millî güvenlik politikalarını belirlemek; TSK’nın kullanılmasına karar vermek
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkarmak; OHAL ilan etmek
- Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişisel cezaları hafifletmek veya kaldırmak
Yargıya ilişkin seçimleri de vardır: AYM üyelerinin 12’sini, HSK üyelerinin 4’ünü, Danıştay üyelerinin dörtte birini seçer.
Cezai sorumluluk
05Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, OHAL ve Yürütmenin Diğer Organları
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK)
- Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir.
- Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez. Sosyal ve ekonomik haklar bu yasak kapsamında sayılmamıştır.
- Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz.
- CBK ile kanun arasında farklılık varsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir.
- Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve teşkilat yapısı CBK ile düzenlenir.
Olağanüstü hâl
- Cumhurbaşkanı; savaş, seferberlik, ayaklanma, yaygın şiddet, tabii afet, salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım gibi hâllerde yurdun tamamında ya da bir bölgesinde en çok 6 ay için OHAL ilan edebilir.
- Karar aynı gün Resmî Gazete’de yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. TBMM süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya OHAL’i kaldırabilir. Uzatma her defasında en çok 4 ay; savaş hâlinde bu süre aranmaz.
- OHAL’de Cumhurbaşkanı, OHAL’in gerektirdiği konularda kanun hükmünde CBK çıkarabilir. Bu kararnameler aynı gün TBMM onayına sunulur; 3 ay içinde görüşülmezse kendiliğinden yürürlükten kalkar.
- 2017 değişikliğiyle sıkıyönetim kurumu Anayasadan çıkarıldı.
Yürütmenin diğer organları
| Organ | Özü |
|---|---|
| Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar | Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip kişiler arasından Cumhurbaşkanınca atanır; TBMM üyesi atanırsa milletvekilliği sona erer. TBMM önünde and içerler; Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar. |
| Millî Güvenlik Kurulu | Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanır; millî güvenlik siyaseti konusunda aldığı tavsiye kararlarını ve görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir. |
| Devlet Denetleme Kurulu | Cumhurbaşkanlığına bağlı denetim kuruludur. Türk Silahlı Kuvvetleri ve yargı organları görev alanı dışındadır. |
Aşağıdaki konulardan hangisi olağan dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?
A) Haberleşme özgürlüğünün sınırları B) Seçme ve seçilme hakkının kullanılması C) Bir bakanlığın teşkilat yapısı D) Konut dokunulmazlığının istisnaları E) Kişi özgürlüğü ve güvenliği
A, D ve E kişi hakları; B siyasi haklardandır. Bunlar CBK ile düzenlenemez.
Bakanlıkların kurulması ve teşkilatı Anayasada açıkça CBK alanına bırakılmıştır.
Cevap: C.
06Yargının Temel İlkeleri
Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
- Mahkemelerin bağımsızlığı: hiçbir organ, makam ya da kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında yasama meclisinde soru sorulamaz, görüşme yapılamaz.
- Hâkimlik teminatı: hâkim ve savcılar azlolunamaz; kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz.
- Duruşmaların açıklığı ve kararların gerekçeli olması.
- Kanuni hâkim güvencesi: kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz; olağanüstü mahkeme kurulamaz.
- Askerî yargı: disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz; savaş hâlinde askerî mahkemeler kurulabilir.
- İlk derece: asliye hukuk, asliye ceza, ağır ceza vb.
- İstinaf: bölge adliye mahkemeleri
- Temyiz: Yargıtay
- İlk derece: idare ve vergi mahkemeleri
- İstinaf: bölge idare mahkemeleri
- Temyiz: Danıştay
07Yüksek Mahkemeler ve Yargı Kurulları
| Kurum | Yapı ve görev |
|---|---|
| Anayasa Mahkemesi | 15 üye. TBMM 3 üye seçer (2’si Sayıştayın, 1’i baro başkanlarının gösterdiği adaylardan); Cumhurbaşkanı 12 üye seçer. Görev süresi 12 yıl, ikinci kez seçilemez. Kanunların, CBK’lerin ve TBMM İçtüzüğünün anayasaya uygunluğunu denetler; bireysel başvuruları inceler; Yüce Divan sıfatıyla yüksek devlet görevlilerini yargılar; parti kapatma davalarına bakar. |
| Yargıtay | Adli yargıda son inceleme merciidir. Üyelerini HSK seçer. |
| Danıştay | İdari yargıda son inceleme merciidir; ayrıca danışma ve inceleme görevleri vardır. Üyelerinin dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer. |
| Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer. Başkanlığını AYM’nin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yapar. |
| Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) | 13 üye, iki daire. Başkan Adalet Bakanıdır; bakanlığın bir üst yöneticisi tabii üyedir (Anayasa metninde müsteşar olarak geçer; uygulamada bakan yardımcısı). Cumhurbaşkanı 4, TBMM 7 üye seçer. Görev süresi 4 yıl. Hâkim ve savcıların özlük işlerine bakar. Meslekten çıkarma dışındaki kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır. |
| Yüksek Seçim Kurulu (YSK) | 7 asıl, 4 yedek üye; 6’sını Yargıtay, 5’ini Danıştay genel kurulları kendi üyeleri arasından seçer. Seçimlerin yönetim ve denetimini yapar; kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz. |
| Sayıştay | Kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler. Vergi ve benzeri mali yükümlülüklerde Danıştay ile Sayıştay kararları çatışırsa Danıştay kararı esas alınır. |
Anayasa Mahkemesine başvuru yolları
| Yol | Kimler, ne zaman? |
|---|---|
| İptal davası (soyut norm denetimi) | Cumhurbaşkanı, TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri; yayımdan itibaren 60 gün içinde. |
| İtiraz yolu (somut norm denetimi) | Davaya bakan mahkeme, uygulanacak kuralı anayasaya aykırı görürse ya da taraflardan birinin iddiasını ciddi bulursa başvurur. AYM 5 ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır. |
| Bireysel başvuru | Kamu gücünce hakkı ihlal edilen herkes; olağan kanun yolları tüketildikten sonra. |
AYM kararları kesindir; iptal kararları geriye yürümez. Mahkeme iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleyebilir; bu süre bir yılı geçemez.
- 2017’de Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldı; AYM üye sayısı 17’den 15’e indi; HSYK’nin yerini HSK aldı.
- Sayıştay yargı bölümünde düzenlenir ama TBMM adına denetim yapar; YSK’nin kararları kesindir.
- TBMM: 600 milletvekili, 18 yaş, 5 yıl; Cumhurbaşkanı seçimiyle aynı gün.
- Toplantı yeter sayısı 200, karar yeter sayısı en az 151.
- Kanun teklifi yalnızca milletvekillerinden; Cumhurbaşkanı 15 günde yayımlar veya geri gönderir; 301 ile aynen kabulde yayımlamak zorunda.
- Anayasa değişikliği: teklif 200, kabul en az 360; 400 ve üzeri doğrudan yayımlanabilir.
- Af ve seçimlerin yenilenmesi: beşte üç (360).
- Denetim: araştırma, genel görüşme, soruşturma, yazılı soru. Gensoru yok.
- Cumhurbaşkanı: 40 yaş, yükseköğrenim, 5 yıl, en fazla iki dönem; aday için %5 oy, grup veya 100.000 seçmen.
- Soruşturma: 301 önerge, 360 açılış, 400 Yüce Divan.
- CBK temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar alanına giremez; kanunla çatışırsa kanun uygulanır.
- OHAL en çok 6 ay; uzatma en çok 4 ay; OHAL CBK’si 3 ayda onaylanmazsa düşer.
- AYM 15 üye, 12 yıl; HSK 13 üye, 4 yıl; YSK 7 asıl 4 yedek.
- İptal davası 60 gün; itiraz yolunda AYM 5 ay.
- Sayılar zinciri – “200 toplar, 301 zorlar, 360 değiştirir, 400 bitirir”: 200 toplantı ve anayasa teklifi; 301 vetoyu aşar ve soruşturma önergesi; 360 anayasa kabulü, af, seçim yenileme, soruşturma açma; 400 Yüce Divan ve doğrudan yayım.
- Denetim yolları – “AGSY”: Araştırma, Genel görüşme, Soruşturma, Yazılı soru.
- AYM – “15 kişi, 12 yıl, 3 Meclis, 12 Cumhurbaşkanı.”
- HSK – “13 = 4 + 7 + 2”: Cumhurbaşkanı 4, TBMM 7, tabii üye 2 (Bakan ve bakanlığın üst yöneticisi).
- YSK – “6 Yargıtay + 5 Danıştay = 7 asıl + 4 yedek.”
- OHAL – “6 ilan, 4 uzat, 3 onay.”
Cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere geri gönderilen bir kanunun, Cumhurbaşkanınca yayımlanmak zorunda kalınması için TBMM’de en az kaç oyla aynen kabul edilmesi gerekir?
- 151
- 200
- 301
- 360
- 400
Aşağıdakilerden hangisi 2017 anayasa değişikliğinden sonra TBMM’nin denetim yolları arasında yer almaz?
- Meclis araştırması
- Gensoru
- Genel görüşme
- Meclis soruşturması
- Yazılı soru
Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır.
- Kanunda açıkça düzenlenen konularda çıkarılamaz.
- Kanunla çatıştığında kanun hükmü uygulanır.
- Anayasaya uygunluğu Anayasa Mahkemesince denetlenir.
- Olağan dönemde siyasi haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir.
Cumhurbaşkanınca ilan edilen olağanüstü hâlin ilk süresi en çok ne kadar olabilir?
- Altı ay
- Üç ay
- Dört ay
- Bir yıl
- Kırk beş gün
Adli yargı ile idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkili mahkeme hangisidir?
- Anayasa Mahkemesi
- Yargıtay
- Danıştay
- Uyuşmazlık Mahkemesi
- Yüksek Seçim Kurulu
Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Başkanı Yargıtay Birinci Başkanıdır.
- Üyelerinin tamamını TBMM seçer.
- Tüm kararlarına karşı yargı yolu açıktır.
- Tek daire hâlinde çalışır.
- Kurulun Başkanı Adalet Bakanıdır.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Vatandaşlık Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.