KPSS Vatandaşlık Ders Notları: Temel Hukuk Kavramları

KPSS Vatandaşlık Temel Hukuk Kavramları konu anlatımı ve ders notu: sosyal düzen kuralları, hukuk kuralının özellikleri, yaptırım türleri, hukukun kaynakları, hukuk dalları, hak ve ehliyet kavramları ile gerçek ve tüzel kişiler; çözümlü örnekler, kodlamalar ve 6 soruluk konu testi.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 1) Sosyal Düzen Kuralları | KPSS-Vatandaşlık | İsmail ERYILMAZ – 2026 (24:59)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Sosyal düzen kuralları, hukuk kuralının özellikleri0–1 soru
Yaptırım türleri (özellikle hükümsüzlük)genellikle 1 soru
Kaynaklar, normlar hiyerarşisi0–1 soru
Hukuk dalları0–1 soru
Hak, ehliyet, kişilergenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Sosyal Düzen Kuralları ve Hukuk Kuralı

Toplum içinde yaşayan insanın davranışlarını yönlendiren kurallara sosyal düzen kuralları denir. Bunlar din, ahlak, görgü (örf ve adet) ve hukuk kurallarıdır. Hepsi davranışa yön verir; ama yalnızca hukuk kuralının arkasında devlet gücü vardır.

KuralKaynağı / niteliğiYaptırımı
Dininanç; ilahi kaynakuhrevi (öteki dünyada) ceza ve ödül
Ahlakvicdan; iyi ile kötü ayrımıvicdan azabı, toplumun kınaması
Görgütoplumda zamanla oluşan davranış kalıplarıayıplanma, dışlanma
Hukukyetkili devlet organı; yazılı ya da yazısızmaddi yaptırım, devlet zoruyla uygulanır

Hukuk kuralının özellikleri

GenelSoyutSürekliZorunlu (emredici)YaptırımlıSosyal
  • Genel ve soyut: belirli bir kişiye değil, aynı durumdaki herkese uygulanır.
  • Sürekli: yürürlükten kaldırılana kadar uygulanır; bir kez uygulanınca bitmez.
  • Yaptırıma bağlı: uyulmazsa devlet gücüyle sonuç doğurur.
  • Sosyal: kişiler arası ilişkiyi düzenler; yalnız kalan bir kişi için anlamı yoktur.

Kural türleri

TürAnlamı
Emredici kuralTaraflar aksini kararlaştıramaz (ör. evlenme yaşı, şekil şartları).
Tamamlayıcı kuralTaraflar bir konuyu düzenlemediyse devreye girer.
Yorumlayıcı kuralTaraf iradesi açık değilse nasıl anlaşılacağını söyler.
Tanımlayıcı kuralBir kavramı tanımlar (ör. “ayırt etme gücü”nün tanımı).

Kanunda boşluk varsa hâkim, Türk Medeni Kanunu’nun ilk maddesine göre örf ve adet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir. Bu sırada bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.

!DİKKAT
  • Görgü kuralları da toplumsal yaptırım taşır; ama maddi ve devletçe uygulanan yaptırım yalnızca hukukta vardır.
  • Örf ve adet, şartları oluşursa hukukun yazısız asıl kaynağı olur; her görgü kuralı hukuk kuralı değildir.
Reklam

02Yaptırım Türleri

Yaptırım, hukuk kuralına aykırı davranışın devletçe öngörülen sonucudur. KPSS’de en çok hükümsüzlük türleri ile tazminat ve cebri icra ayrımı sorulur.

YaptırımAçıklama ve örnek
CezaSuç işleyene uygulanır: hapis, adli para cezası. İdari para cezası da idarenin verdiği bir cezadır.
Cebri icraBorcunu ödemeyenin malı devlet gücüyle haczedilip satılır; ya da borç zorla yerine getirtilir.
TazminatVerilen zararın giderilmesi. Maddi (malvarlığındaki azalma) ve manevi (acı, üzüntü) olur.
HükümsüzlükKurallara aykırı işlem istenen sonucu doğurmaz (aşağıdaki tablo).
İptalHukuka aykırı idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılması.
Disiplin cezasıKamu görevlisinin ya da meslek mensubunun görev kurallarına aykırılığına uygulanır (uyarma, kınama vb.).

Hükümsüzlük türleri

TürNe zaman?Örnek
Yoklukİşlemin kurucu unsurlarından biri hiç yok; işlem hiç doğmamış sayılır.Aynı cinsten iki kişinin “evlenmesi”, memur önünde yapılmayan nikâh
Mutlak butlanEmredici kurala, kamu düzenine, ahlaka aykırılık; baştan geçersiz, süreye bağlı değil, herkes ileri sürebilir.Ayırt etme gücü olmayanın yaptığı sözleşme, uyuşturucu satışı sözleşmesi
Nisbi butlan (iptal edilebilirlik)İrade sakatlığı (yanılma, aldatma, korkutma); işlem geçerli başlar, ilgili kişi süresinde iptal ettirebilir.Korkutularak imzalatılan satış sözleşmesi
Eksik ehliyetSınırlı ehliyetsizin yasal temsilci izni olmadan yaptığı işlem; izin verilirse geçerli olur, verilmezse hükümsüz kalır (askıda hâl).17 yaşındaki gencin velisinin izni olmadan kredi çekmesi
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Ahmet, Mehmet’in tehdidi altında evini piyasa değerinin çok altında Mehmet’e satmıştır. Bu sözleşmeye bağlanan hukuki sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yokluk B) Mutlak butlan C) Nisbi butlan (iptal edilebilirlik) D) Cebri icra E) Ceza

Sözleşmenin kurucu unsurları (taraflar, irade açıklaması) vardır; o hâlde yokluk değildir.

Sorun, Ahmet’in iradesinin korkutma ile sakatlanmasıdır. İrade sakatlığı nisbi butlana yol açar.

Ahmet süresi içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir; bildirmezse sözleşme geçerli kalır.

Cevap: C. Tehdit eden Mehmet ayrıca ceza hukuku açısından sorumlu olabilir; ama soruda sözleşmenin sonucu sorulmaktadır.

03Hukukun Kaynakları ve Normlar Hiyerarşisi

Asıl (bağlayıcı) kaynaklar
  • Yazılı: Anayasa, kanun, uluslararası antlaşma, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, yönerge vb.
  • Yazısız: örf ve adet hukuku
Yardımcı kaynaklar
  • Yargı kararları (içtihat)
  • Bilimsel görüşler (doktrin)
  • Hâkimi bağlamaz, yol gösterir.

İstisna: Yargıtay ve Danıştayın içtihadı birleştirme kararları benzer davalarda mahkemeleri bağlar. Anayasa Mahkemesi kararları da herkesi ve tüm organları bağlar.

Normlar hiyerarşisi (2017 sonrası)

Anayasa
↓
Kanun ve usulüne göre yürürlüğe konmuş uluslararası antlaşmalar
↓
Cumhurbaşkanlığı kararnameleri
↓
Yönetmelikler
↓
Yönerge, genelge vb. düzenleyici işlemler
Alttaki norm üsttekine aykırı olamaz.
  • Olağanüstü hâlde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri kanun hükmündedir ve TBMM onayına sunulur.
  • Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır.
  • Kanun ile Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çatışırsa kanun uygulanır.
!DİKKAT
  • Tüzük 2017 değişikliğiyle Anayasadan çıkarıldı; kanun hükmünde kararname (KHK) yetkisi de kaldırıldı. Yeni sistemde bunların yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesi aldı. Eski KHK’ler ve tüzükler yürürlükten kaldırılmadıkça varlığını sürdürür.
  • Örf ve adet hukuku asıl kaynaktır; yargı kararı ve doktrin yardımcı kaynaktır. Bu ayrım sık sorulur.

04Hukukun Dalları

Hukuk, ilişkinin taraflarına göre ikiye ayrılır. Taraflardan biri devlet ya da kamu tüzel kişisi olup kamu gücü kullanıyorsa kamu hukuku; taraflar eşitse özel hukuk söz konusudur.

Kamu hukuku
  • Anayasa hukuku
  • İdare hukuku
  • Ceza hukuku
  • Vergi (mali) hukuku
  • Ceza muhakemesi hukuku
  • Medeni usul hukuku
  • İcra ve iflas hukuku
  • Devletler genel hukuku
Özel hukuk
  • Medeni hukuk (kişiler, aile, miras, eşya)
  • Borçlar hukuku
  • Ticaret hukuku
  • Devletler özel hukuku (yabancılık unsuru taşıyan özel ilişkiler)

İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku hem özel hem kamu hukuku özellikleri taşıdığı için çoğu kaynakta karma nitelikte sayılır.

!DİKKAT
  • Devletler özel hukuku adına rağmen özel hukuk dalıdır; devletler arası ilişkiyi değil, yabancılık unsuru taşıyan kişiler arası ilişkiyi inceler.
  • Usul hukukları (medeni usul, ceza muhakemesi) devletin yargı yetkisini düzenlediği için kamu hukukudur.
  • Türk Medeni Kanunu (4721 sayılı) 2001’de kabul edildi, 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girdi; borçlar hukuku ayrı kanunda (Türk Borçlar Kanunu) düzenlenir.
Reklam

05Hak Kavramı ve Hakların Korunması

Hak, hukuk düzenince tanınan ve korunan yetkidir. Haklar önce kamu hakları ve özel haklar olarak ayrılır.

Hak türüÖzellik ve örnek
Kamu haklarıKişinin devlete karşı sahip olduğu haklar: temel hak ve özgürlükler, seçme-seçilme gibi siyasi haklar.
Mutlak haklarHerkese karşı ileri sürülür: kişilik hakları, mülkiyet ve diğer ayni haklar, fikrî haklar (telif, patent).
Nisbi haklarYalnızca belirli kişiye karşı ileri sürülür: alacak hakkı, kira sözleşmesinden doğan haklar.
Ayni haklarEşya üzerinde: mülkiyet, irtifak, rehin.
Yenilik doğuran haklarTek taraflı irade ile hukuki durumu kurar, değiştirir ya da sona erdirir: önalım (şufa), sözleşmeyi fesih, vazgeçme.

Hakkın kazanılması

  • Aslen kazanma: hak, başkasından devralınmadan ilk kez doğar (sahipsiz balığı avlamak, yeni bir eser yaratmak).
  • Devren kazanma: önceki sahibinden geçer (satın alma, miras, bağış).

Hakkın kullanılması ve korunması

  • Dürüstlük kuralı: herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüst davranmak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.
  • İyi niyet: kanunun iyi niyete sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyi niyetin varlığıdır; aksini iddia eden ispat eder.
  • İspat yükü: kanunda aksi yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispat eder.
  • Devlet yoluyla koruma: dava açma, icra takibi. Asıl yol budur.
  • Kendi gücüyle koruma (istisnai): meşru müdafaa, zorunluluk hâli, kendi hakkını koruma (ihkak-ı hak yasaktır; yalnızca devlet yardımı zamanında sağlanamıyorsa sınırlı ölçüde).
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdakilerden hangisi herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardan biri değildir?
A) Bir romanın yazarının telif hakkı B) Arsa üzerindeki mülkiyet hakkı C) Kişinin adı üzerindeki hak D) Ödünç verilen paranın geri istenmesi hakkı E) Taşınmaz üzerindeki ipotek hakkı

Telif (fikrî hak), mülkiyet ve ipotek (ayni haklar), ad üzerindeki hak (kişilik hakkı) herkese karşı ileri sürülür.

Ödünç verilen parayı yalnızca borçludan isteyebiliriz. Bu bir alacak hakkıdır.

Cevap: D. Alacak hakkı nisbi haktır.

06Kişiler, Ehliyet ve Kişiliğin Sona Ermesi

Hukukta kişi, hak ve borçlara ehil olan varlıktır. Kişiler gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler (dernek, vakıf, şirket, devlet, belediye vb.) olarak ikiye ayrılır.

Ehliyet türleri

Hak ehliyeti
  • Haklara ve borçlara sahip olabilme
  • Her insan eşit olarak sahiptir
  • Tam ve sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşüldüğü andan başlar, ölümle sona erer
Fiil ehliyeti
  • Kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme
  • Şartları: ayırt etme gücü, ergin olmak, kısıtlı olmamak

Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme kişiyi ergin kılar. On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.

DurumKimler?İşlemleri
Tam ehliyetliayırt etme gücü olan, ergin, kısıtlı olmayantüm işlemleri tek başına yapar
Sınırlı ehliyetlikendisine yasal danışman atanan erginkanunda sayılan bazı işlemlerde danışmanın görüşü gerekir
Sınırlı ehliyetsizayırt etme gücü olan küçük veya kısıtlıtemsilci izniyle borç altına girer; karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar için izin gerekmez
Tam ehliyetsizayırt etme gücü olmayan (yaşa bakılmaz)işlemleri kural olarak hüküm doğurmaz

Kişiliğin sona ermesi

  • Ölüm: kişilik ölümle sona erer.
  • Ölüm karinesi: ölümü kesin gösteren bir durumda kaybolan kişinin cesedi bulunamasa da ölmüş sayılır (ör. batan gemide olduğu kesin kişi).
  • Gaiplik: ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süredir haber alınamayan kişi için ilgililerin istemiyle mahkeme kararı verilir. Ölüm tehlikesinden itibaren en az 1 yıl, son haberden itibaren en az 5 yıl geçmesi gerekir.

Kişiliğe ilişkin diğer kavramlar

  • Yerleşim yeri: kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer. Kimse aynı anda birden fazla yerleşim yerine sahip olamaz (ticari ve sınai kuruluşlar için istisna vardır).
  • Hısımlık: kan hısımlığı (soy bağı) ve kayın hısımlığı (evlilik yoluyla eşin kan hısımlarıyla kurulan bağ). Kayın hısımlığı, onu doğuran evlilik sona erse de devam eder.
  • Tüzel kişiler: kişi toplulukları (dernek, şirket) ve mal toplulukları (vakıf). Dernek en az yedi kişiyle kurulur. Tüzel kişiler; cinsiyet, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olmayan haklara sahip olabilir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Ayırt etme gücüne sahip 16 yaşındaki Elif, velisinin izni olmadan aşağıdaki işlemlerden hangisini geçerli olarak yapabilir?
A) Araba satın almak B) Kira sözleşmesi imzalamak C) Dedesinin yaptığı karşılıksız bağışı kabul etmek D) Kredi çekmek E) Arsa satmak

Elif ayırt etme gücüne sahip ama ergin değil; o hâlde sınırlı ehliyetsizdir.

Sınırlı ehliyetsiz kişi borç altına giren işlemleri tek başına yapamaz; A, B, D ve E borç doğurur ya da malvarlığını azaltır.

Karşılıksız kazanma (bağışı kabul) için izin gerekmez.

Cevap: C.

SON TEKRAR
  • Hukuk kuralını ötekilerden ayıran şey devlet gücüne dayalı maddi yaptırımdır.
  • Hukuk kuralı: genel, soyut, sürekli, zorunlu, yaptırımlı, sosyal.
  • Kanun boşluğu: önce örf ve adet, sonra hâkimin koyacağı kural.
  • Yokluk: işlem hiç doğmaz. Mutlak butlan: baştan geçersiz, süresiz. Nisbi butlan: irade sakatlığı, iptal edilebilir.
  • Asıl kaynak: yazılı hukuk + örf ve adet. Yardımcı: içtihat + doktrin.
  • İçtihadı birleştirme kararları ve AYM kararları bağlayıcıdır.
  • 2017’den sonra tüzük ve KHK yok; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi var, kanunun altındadır.
  • Devletler özel hukuku özel hukuk dalıdır; usul hukukları kamu hukukudur.
  • Mutlak hak herkese, nisbi hak belirli kişiye karşı ileri sürülür.
  • Hak ehliyeti sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşmekle başlar; fiil ehliyeti için ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmamak gerekir.
  • Gaiplik: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl; mahkeme kararı gerekir.
KODLAMA
  • Fiil ehliyetinin şartları – “AEK”: Ayırt etme gücü, Erginlik, Kısıtlı olmamak.
  • Hükümsüzlük sırası – “Yok, Mutlak, Nisbi, Eksik”: en ağırdan en hafife: hiç doğmadı → baştan geçersiz → iptal edilebilir → izinle düzelir.
  • Gaiplik – “Tehlike 1, Haber 5”: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl.
  • Yardımcı kaynaklar – “İD”: İçtihat, Doktrin; bağlamaz, yol gösterir.
  • Kamu hukuku dalları – “AİCV + usuller”: Anayasa, İdare, Ceza, Vergi ve tüm usul hukukları.
Reklam
Konu TestiKPSS Vatandaşlık · 6 soru
1.

Hukuk kuralını din, ahlak ve görgü kurallarından ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Toplumsal hayatı düzenlemesi
  2. Kişilerin davranışlarına yön vermesi
  3. Uyulmadığında devlet gücüne dayanan maddi bir yaptırımla karşılaşılması
  4. Zamanla değişebilmesi
  5. Toplumun ortak değerlerini yansıtması
2.

Vadesinde ödenmeyen bir alacak için alacaklının, borçlunun malını icra dairesi aracılığıyla haczettirip sattırması hangi yaptırım türüdür?

  1. Tazminat
  2. Cebri icra
  3. İptal
  4. Ceza
  5. Hükümsüzlük
3.

Aşağıdakilerden hangisi hukukun yardımcı kaynaklarındandır?

  1. Örf ve adet hukuku
  2. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
  3. Yönetmelik
  4. Uluslararası antlaşma
  5. Bilimsel görüşler
4.

Aşağıdakilerden hangisi özel hukuk dalıdır?

  1. Devletler özel hukuku
  2. İcra ve iflas hukuku
  3. Medeni usul hukuku
  4. Vergi hukuku
  5. Devletler genel hukuku
5.

Bir kişinin hak ehliyetinin başlangıcı için Türk Medeni Kanunu’nun aradığı şart aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Nüfusa kaydedilmek
  2. Ayırt etme gücüne sahip olmak
  3. On sekiz yaşını doldurmak
  4. Tam ve sağ doğmak
  5. Ad ve soyadı almak
6.

Ölüm tehlikesi içinde kaybolan bir kişi hakkında gaiplik kararı istenebilmesi için tehlike anından itibaren en az ne kadar süre geçmelidir?

  1. Bir yıl
  2. Altı ay
  3. Beş yıl
  4. On yıl
  5. Üç yıl
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C Diğer seçenekler tüm sosyal düzen kurallarında görülür; devlet zoruyla uygulanan maddi yaptırım yalnızca hukukta vardır.
2.
Cevap: B Borcun devlet gücüyle zorla yerine getirilmesi cebri icradır.
3.
Cevap: E Yardımcı kaynaklar yargı kararları ve bilimsel görüşlerdir; örf ve adet yazısız asıl kaynaktır.
4.
Cevap: A Devletler özel hukuku, yabancılık unsuru taşıyan özel ilişkileri inceler ve özel hukuk dalıdır; diğerleri kamu hukukudur.
5.
Cevap: D Hak ehliyeti, tam ve sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşülen andan başlar.
6.
Cevap: A Ölüm tehlikesinde en az bir yıl; uzun süre haber alınamamada en az beş yıl aranır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Temel Hukuk Kavramları testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Vatandaşlık Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...