KPSS Vatandaşlık Ders Notları: Temel Hukuk Kavramları
KPSS Vatandaşlık Temel Hukuk Kavramları konu anlatımı ve ders notu: sosyal düzen kuralları, hukuk kuralının özellikleri, yaptırım türleri, hukukun kaynakları, hukuk dalları, hak ve ehliyet kavramları ile gerçek ve tüzel kişiler; çözümlü örnekler, kodlamalar ve 6 soruluk konu testi.
KPSS Vatandaşlık
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 1) Sosyal Düzen Kuralları | KPSS-Vatandaşlık | İsmail ERYILMAZ – 2026 (24:59)
| Sosyal düzen kuralları, hukuk kuralının özellikleri | 0–1 soru |
| Yaptırım türleri (özellikle hükümsüzlük) | genellikle 1 soru |
| Kaynaklar, normlar hiyerarşisi | 0–1 soru |
| Hukuk dalları | 0–1 soru |
| Hak, ehliyet, kişiler | genellikle 1 soru |
01Sosyal Düzen Kuralları ve Hukuk Kuralı
Toplum içinde yaşayan insanın davranışlarını yönlendiren kurallara sosyal düzen kuralları denir. Bunlar din, ahlak, görgü (örf ve adet) ve hukuk kurallarıdır. Hepsi davranışa yön verir; ama yalnızca hukuk kuralının arkasında devlet gücü vardır.
| Kural | Kaynağı / niteliği | Yaptırımı |
|---|---|---|
| Din | inanç; ilahi kaynak | uhrevi (öteki dünyada) ceza ve ödül |
| Ahlak | vicdan; iyi ile kötü ayrımı | vicdan azabı, toplumun kınaması |
| Görgü | toplumda zamanla oluşan davranış kalıpları | ayıplanma, dışlanma |
| Hukuk | yetkili devlet organı; yazılı ya da yazısız | maddi yaptırım, devlet zoruyla uygulanır |
Hukuk kuralının özellikleri
- Genel ve soyut: belirli bir kişiye değil, aynı durumdaki herkese uygulanır.
- Sürekli: yürürlükten kaldırılana kadar uygulanır; bir kez uygulanınca bitmez.
- Yaptırıma bağlı: uyulmazsa devlet gücüyle sonuç doğurur.
- Sosyal: kişiler arası ilişkiyi düzenler; yalnız kalan bir kişi için anlamı yoktur.
Kural türleri
| Tür | Anlamı |
|---|---|
| Emredici kural | Taraflar aksini kararlaştıramaz (ör. evlenme yaşı, şekil şartları). |
| Tamamlayıcı kural | Taraflar bir konuyu düzenlemediyse devreye girer. |
| Yorumlayıcı kural | Taraf iradesi açık değilse nasıl anlaşılacağını söyler. |
| Tanımlayıcı kural | Bir kavramı tanımlar (ör. “ayırt etme gücü”nün tanımı). |
Kanunda boşluk varsa hâkim, Türk Medeni Kanunu’nun ilk maddesine göre örf ve adet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir. Bu sırada bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.
- Görgü kuralları da toplumsal yaptırım taşır; ama maddi ve devletçe uygulanan yaptırım yalnızca hukukta vardır.
- Örf ve adet, şartları oluşursa hukukun yazısız asıl kaynağı olur; her görgü kuralı hukuk kuralı değildir.
02Yaptırım Türleri
Yaptırım, hukuk kuralına aykırı davranışın devletçe öngörülen sonucudur. KPSS’de en çok hükümsüzlük türleri ile tazminat ve cebri icra ayrımı sorulur.
| Yaptırım | Açıklama ve örnek |
|---|---|
| Ceza | Suç işleyene uygulanır: hapis, adli para cezası. İdari para cezası da idarenin verdiği bir cezadır. |
| Cebri icra | Borcunu ödemeyenin malı devlet gücüyle haczedilip satılır; ya da borç zorla yerine getirtilir. |
| Tazminat | Verilen zararın giderilmesi. Maddi (malvarlığındaki azalma) ve manevi (acı, üzüntü) olur. |
| Hükümsüzlük | Kurallara aykırı işlem istenen sonucu doğurmaz (aşağıdaki tablo). |
| İptal | Hukuka aykırı idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılması. |
| Disiplin cezası | Kamu görevlisinin ya da meslek mensubunun görev kurallarına aykırılığına uygulanır (uyarma, kınama vb.). |
Hükümsüzlük türleri
| Tür | Ne zaman? | Örnek |
|---|---|---|
| Yokluk | İşlemin kurucu unsurlarından biri hiç yok; işlem hiç doğmamış sayılır. | Aynı cinsten iki kişinin “evlenmesi”, memur önünde yapılmayan nikâh |
| Mutlak butlan | Emredici kurala, kamu düzenine, ahlaka aykırılık; baştan geçersiz, süreye bağlı değil, herkes ileri sürebilir. | Ayırt etme gücü olmayanın yaptığı sözleşme, uyuşturucu satışı sözleşmesi |
| Nisbi butlan (iptal edilebilirlik) | İrade sakatlığı (yanılma, aldatma, korkutma); işlem geçerli başlar, ilgili kişi süresinde iptal ettirebilir. | Korkutularak imzalatılan satış sözleşmesi |
| Eksik ehliyet | Sınırlı ehliyetsizin yasal temsilci izni olmadan yaptığı işlem; izin verilirse geçerli olur, verilmezse hükümsüz kalır (askıda hâl). | 17 yaşındaki gencin velisinin izni olmadan kredi çekmesi |
Ahmet, Mehmet’in tehdidi altında evini piyasa değerinin çok altında Mehmet’e satmıştır. Bu sözleşmeye bağlanan hukuki sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yokluk B) Mutlak butlan C) Nisbi butlan (iptal edilebilirlik) D) Cebri icra E) Ceza
Sözleşmenin kurucu unsurları (taraflar, irade açıklaması) vardır; o hâlde yokluk değildir.
Sorun, Ahmet’in iradesinin korkutma ile sakatlanmasıdır. İrade sakatlığı nisbi butlana yol açar.
Ahmet süresi içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir; bildirmezse sözleşme geçerli kalır.
Cevap: C. Tehdit eden Mehmet ayrıca ceza hukuku açısından sorumlu olabilir; ama soruda sözleşmenin sonucu sorulmaktadır.
03Hukukun Kaynakları ve Normlar Hiyerarşisi
- Yazılı: Anayasa, kanun, uluslararası antlaşma, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, yönerge vb.
- Yazısız: örf ve adet hukuku
- Yargı kararları (içtihat)
- Bilimsel görüşler (doktrin)
- Hâkimi bağlamaz, yol gösterir.
İstisna: Yargıtay ve Danıştayın içtihadı birleştirme kararları benzer davalarda mahkemeleri bağlar. Anayasa Mahkemesi kararları da herkesi ve tüm organları bağlar.
Normlar hiyerarşisi (2017 sonrası)
- Olağanüstü hâlde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri kanun hükmündedir ve TBMM onayına sunulur.
- Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır.
- Kanun ile Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çatışırsa kanun uygulanır.
- Tüzük 2017 değişikliğiyle Anayasadan çıkarıldı; kanun hükmünde kararname (KHK) yetkisi de kaldırıldı. Yeni sistemde bunların yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesi aldı. Eski KHK’ler ve tüzükler yürürlükten kaldırılmadıkça varlığını sürdürür.
- Örf ve adet hukuku asıl kaynaktır; yargı kararı ve doktrin yardımcı kaynaktır. Bu ayrım sık sorulur.
04Hukukun Dalları
Hukuk, ilişkinin taraflarına göre ikiye ayrılır. Taraflardan biri devlet ya da kamu tüzel kişisi olup kamu gücü kullanıyorsa kamu hukuku; taraflar eşitse özel hukuk söz konusudur.
- Anayasa hukuku
- İdare hukuku
- Ceza hukuku
- Vergi (mali) hukuku
- Ceza muhakemesi hukuku
- Medeni usul hukuku
- İcra ve iflas hukuku
- Devletler genel hukuku
- Medeni hukuk (kişiler, aile, miras, eşya)
- Borçlar hukuku
- Ticaret hukuku
- Devletler özel hukuku (yabancılık unsuru taşıyan özel ilişkiler)
İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku hem özel hem kamu hukuku özellikleri taşıdığı için çoğu kaynakta karma nitelikte sayılır.
- Devletler özel hukuku adına rağmen özel hukuk dalıdır; devletler arası ilişkiyi değil, yabancılık unsuru taşıyan kişiler arası ilişkiyi inceler.
- Usul hukukları (medeni usul, ceza muhakemesi) devletin yargı yetkisini düzenlediği için kamu hukukudur.
- Türk Medeni Kanunu (4721 sayılı) 2001’de kabul edildi, 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girdi; borçlar hukuku ayrı kanunda (Türk Borçlar Kanunu) düzenlenir.
05Hak Kavramı ve Hakların Korunması
Hak, hukuk düzenince tanınan ve korunan yetkidir. Haklar önce kamu hakları ve özel haklar olarak ayrılır.
| Hak türü | Özellik ve örnek |
|---|---|
| Kamu hakları | Kişinin devlete karşı sahip olduğu haklar: temel hak ve özgürlükler, seçme-seçilme gibi siyasi haklar. |
| Mutlak haklar | Herkese karşı ileri sürülür: kişilik hakları, mülkiyet ve diğer ayni haklar, fikrî haklar (telif, patent). |
| Nisbi haklar | Yalnızca belirli kişiye karşı ileri sürülür: alacak hakkı, kira sözleşmesinden doğan haklar. |
| Ayni haklar | Eşya üzerinde: mülkiyet, irtifak, rehin. |
| Yenilik doğuran haklar | Tek taraflı irade ile hukuki durumu kurar, değiştirir ya da sona erdirir: önalım (şufa), sözleşmeyi fesih, vazgeçme. |
Hakkın kazanılması
- Aslen kazanma: hak, başkasından devralınmadan ilk kez doğar (sahipsiz balığı avlamak, yeni bir eser yaratmak).
- Devren kazanma: önceki sahibinden geçer (satın alma, miras, bağış).
Hakkın kullanılması ve korunması
- Dürüstlük kuralı: herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüst davranmak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.
- İyi niyet: kanunun iyi niyete sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyi niyetin varlığıdır; aksini iddia eden ispat eder.
- İspat yükü: kanunda aksi yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispat eder.
- Devlet yoluyla koruma: dava açma, icra takibi. Asıl yol budur.
- Kendi gücüyle koruma (istisnai): meşru müdafaa, zorunluluk hâli, kendi hakkını koruma (ihkak-ı hak yasaktır; yalnızca devlet yardımı zamanında sağlanamıyorsa sınırlı ölçüde).
Aşağıdakilerden hangisi herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardan biri değildir?
A) Bir romanın yazarının telif hakkı B) Arsa üzerindeki mülkiyet hakkı C) Kişinin adı üzerindeki hak D) Ödünç verilen paranın geri istenmesi hakkı E) Taşınmaz üzerindeki ipotek hakkı
Telif (fikrî hak), mülkiyet ve ipotek (ayni haklar), ad üzerindeki hak (kişilik hakkı) herkese karşı ileri sürülür.
Ödünç verilen parayı yalnızca borçludan isteyebiliriz. Bu bir alacak hakkıdır.
Cevap: D. Alacak hakkı nisbi haktır.
06Kişiler, Ehliyet ve Kişiliğin Sona Ermesi
Hukukta kişi, hak ve borçlara ehil olan varlıktır. Kişiler gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler (dernek, vakıf, şirket, devlet, belediye vb.) olarak ikiye ayrılır.
Ehliyet türleri
- Haklara ve borçlara sahip olabilme
- Her insan eşit olarak sahiptir
- Tam ve sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşüldüğü andan başlar, ölümle sona erer
- Kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme
- Şartları: ayırt etme gücü, ergin olmak, kısıtlı olmamak
Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme kişiyi ergin kılar. On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.
| Durum | Kimler? | İşlemleri |
|---|---|---|
| Tam ehliyetli | ayırt etme gücü olan, ergin, kısıtlı olmayan | tüm işlemleri tek başına yapar |
| Sınırlı ehliyetli | kendisine yasal danışman atanan ergin | kanunda sayılan bazı işlemlerde danışmanın görüşü gerekir |
| Sınırlı ehliyetsiz | ayırt etme gücü olan küçük veya kısıtlı | temsilci izniyle borç altına girer; karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar için izin gerekmez |
| Tam ehliyetsiz | ayırt etme gücü olmayan (yaşa bakılmaz) | işlemleri kural olarak hüküm doğurmaz |
Kişiliğin sona ermesi
- Ölüm: kişilik ölümle sona erer.
- Ölüm karinesi: ölümü kesin gösteren bir durumda kaybolan kişinin cesedi bulunamasa da ölmüş sayılır (ör. batan gemide olduğu kesin kişi).
- Gaiplik: ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süredir haber alınamayan kişi için ilgililerin istemiyle mahkeme kararı verilir. Ölüm tehlikesinden itibaren en az 1 yıl, son haberden itibaren en az 5 yıl geçmesi gerekir.
Kişiliğe ilişkin diğer kavramlar
- Yerleşim yeri: kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer. Kimse aynı anda birden fazla yerleşim yerine sahip olamaz (ticari ve sınai kuruluşlar için istisna vardır).
- Hısımlık: kan hısımlığı (soy bağı) ve kayın hısımlığı (evlilik yoluyla eşin kan hısımlarıyla kurulan bağ). Kayın hısımlığı, onu doğuran evlilik sona erse de devam eder.
- Tüzel kişiler: kişi toplulukları (dernek, şirket) ve mal toplulukları (vakıf). Dernek en az yedi kişiyle kurulur. Tüzel kişiler; cinsiyet, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olmayan haklara sahip olabilir.
Ayırt etme gücüne sahip 16 yaşındaki Elif, velisinin izni olmadan aşağıdaki işlemlerden hangisini geçerli olarak yapabilir?
A) Araba satın almak B) Kira sözleşmesi imzalamak C) Dedesinin yaptığı karşılıksız bağışı kabul etmek D) Kredi çekmek E) Arsa satmak
Elif ayırt etme gücüne sahip ama ergin değil; o hâlde sınırlı ehliyetsizdir.
Sınırlı ehliyetsiz kişi borç altına giren işlemleri tek başına yapamaz; A, B, D ve E borç doğurur ya da malvarlığını azaltır.
Karşılıksız kazanma (bağışı kabul) için izin gerekmez.
Cevap: C.
- Hukuk kuralını ötekilerden ayıran şey devlet gücüne dayalı maddi yaptırımdır.
- Hukuk kuralı: genel, soyut, sürekli, zorunlu, yaptırımlı, sosyal.
- Kanun boşluğu: önce örf ve adet, sonra hâkimin koyacağı kural.
- Yokluk: işlem hiç doğmaz. Mutlak butlan: baştan geçersiz, süresiz. Nisbi butlan: irade sakatlığı, iptal edilebilir.
- Asıl kaynak: yazılı hukuk + örf ve adet. Yardımcı: içtihat + doktrin.
- İçtihadı birleştirme kararları ve AYM kararları bağlayıcıdır.
- 2017’den sonra tüzük ve KHK yok; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi var, kanunun altındadır.
- Devletler özel hukuku özel hukuk dalıdır; usul hukukları kamu hukukudur.
- Mutlak hak herkese, nisbi hak belirli kişiye karşı ileri sürülür.
- Hak ehliyeti sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşmekle başlar; fiil ehliyeti için ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmamak gerekir.
- Gaiplik: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl; mahkeme kararı gerekir.
- Fiil ehliyetinin şartları – “AEK”: Ayırt etme gücü, Erginlik, Kısıtlı olmamak.
- Hükümsüzlük sırası – “Yok, Mutlak, Nisbi, Eksik”: en ağırdan en hafife: hiç doğmadı → baştan geçersiz → iptal edilebilir → izinle düzelir.
- Gaiplik – “Tehlike 1, Haber 5”: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl.
- Yardımcı kaynaklar – “İD”: İçtihat, Doktrin; bağlamaz, yol gösterir.
- Kamu hukuku dalları – “AİCV + usuller”: Anayasa, İdare, Ceza, Vergi ve tüm usul hukukları.
Hukuk kuralını din, ahlak ve görgü kurallarından ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- Toplumsal hayatı düzenlemesi
- Kişilerin davranışlarına yön vermesi
- Uyulmadığında devlet gücüne dayanan maddi bir yaptırımla karşılaşılması
- Zamanla değişebilmesi
- Toplumun ortak değerlerini yansıtması
Vadesinde ödenmeyen bir alacak için alacaklının, borçlunun malını icra dairesi aracılığıyla haczettirip sattırması hangi yaptırım türüdür?
- Tazminat
- Cebri icra
- İptal
- Ceza
- Hükümsüzlük
Aşağıdakilerden hangisi hukukun yardımcı kaynaklarındandır?
- Örf ve adet hukuku
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
- Yönetmelik
- Uluslararası antlaşma
- Bilimsel görüşler
Aşağıdakilerden hangisi özel hukuk dalıdır?
- Devletler özel hukuku
- İcra ve iflas hukuku
- Medeni usul hukuku
- Vergi hukuku
- Devletler genel hukuku
Bir kişinin hak ehliyetinin başlangıcı için Türk Medeni Kanunu’nun aradığı şart aşağıdakilerden hangisidir?
- Nüfusa kaydedilmek
- Ayırt etme gücüne sahip olmak
- On sekiz yaşını doldurmak
- Tam ve sağ doğmak
- Ad ve soyadı almak
Ölüm tehlikesi içinde kaybolan bir kişi hakkında gaiplik kararı istenebilmesi için tehlike anından itibaren en az ne kadar süre geçmelidir?
- Bir yıl
- Altı ay
- Beş yıl
- On yıl
- Üç yıl
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Vatandaşlık Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.