KPSS Türkçe Ders Notları: Sözcükte Anlam
KPSS Türkçe Sözcükte Anlam konu anlatımı ve ders notu: gerçek, yan, mecaz ve terim anlam, sözcükler arası anlam ilişkileri, anlam aktarmaları, deyim, atasözü ve ikilemeler; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.
KPSS Türkçe
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 54) Sözcükte Anlam – 1 | Aker KARTAL – 2027 (29:03)
| Gerçek, yan, mecaz, terim anlam | genellikle 1–2 soru |
| Anlam ilişkileri, somut-soyut | 0–1 soru |
| Anlam aktarmaları, söz sanatları | 0–1 soru |
| Deyim ve atasözü anlamı | genellikle 1 soru |
| Boşluğa uygun sözcük seçme | 0–1 soru |
01Gerçek, Yan, Mecaz ve Terim Anlam
Bir sözcük cümlede farklı anlamlarla kullanılabilir. Sınavda sözcüğün o cümlede hangi anlamı taşıdığı sorulur; sözlükteki ilk anlam değil, bağlam belirleyicidir.
| Anlam | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek (temel) | Sözcüğün akla gelen ilk, sözlükteki ana anlamı | Elini sıcak sobaya değdirdi. |
| Yan anlam | Temel anlamla bağı süren, çoğunlukla biçim ya da işlev benzerliğinden doğan yeni anlam | masanın ayağı, dağın eteği, iğnenin gözü |
| Mecaz | Gerçek anlamdan tamamen uzaklaşmış, benzetme yoluyla kazanılmış anlam | Bu haber hepimizin içini yaktı. |
| Terim | Bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü kavram anlamı | Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir. |
Aynı sözcük dört anlamda da kullanılabilir. “Kök” sözcüğünü düşünelim: Bitkinin kökü çürümüş. (gerçek), Dişin kökü sızlıyor. (yan), Bu sorunun kökü eskiye dayanıyor. (mecaz), “Gözlükçü” sözcüğünün kökü “göz”dür. (dil bilgisi terimi).
- somut bir nesneyi adlandırır
- benzerlik açıkça görülür
- çoğu zaman başka karşılığı yoktur
- kapının kolu, çaydanlığın ağzı
- çoğunlukla soyut bir durumu anlatır
- gerçek anlamdan kopmuştur
- yerine başka sözcük konabilir
- kırıcı söz, ağır sorumluluk
- Bir sözcüğün terim olması için cümlenin o alana ait bir bilgi vermesi gerekir. “Bu hikâyenin çatısı sağlam.” cümlesinde sözcük mecazdır; mimari ya da dil bilgisi terimi değildir.
- Yan anlamı mecazla karıştırmamak için şunu sor: Sözcük somut bir nesnenin parçasını mı adlandırıyor? Öyleyse büyük olasılıkla yan anlamdır.
- Deyimlerin içindeki sözcükler çoğunlukla mecazdır; ama soru tek sözcüğü soruyorsa deyimin bütününe değil, o sözcüğe bak.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Bahçedeki ağaçların dalları budandı.
B) Toplantıda söylediği soğuk sözler herkesi üzdü.
C) Masanın ayağı sallandığı için altına karton koyduk.
D) Su çok soğuk olduğu için denize giremedik.
E) Bu dik açının ölçüsünü cetvelle değil iletkiyle bulmalısın.
A ve D’de sözcükler temel anlamındadır: ağaç bitkiyi, soğuk sıcaklığı anlatıyor.
C’deki “ayak” masanın parçasını adlandırıyor; bu yan anlamdır. E’deki “açı” geometri terimidir.
B’de “soğuk” sıcaklık bildirmiyor; “sevgisiz, kırıcı” anlamı kazanmış.
Cevap: B
02Anlam Özelliklerine Göre Sözcükler
Somut ve soyut anlam
Somut sözcükler beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılar: kitap, rüzgâr, gürültü, koku. Soyut sözcükler ise yalnızca zihinde var olan kavramlardır: özlem, adalet, cesaret, umut. Ses ve koku göz ile görülmese de duyularla algılandığı için somuttur.
Genel ve özel anlam
Bir sözcük, kapsadığı varlıklar bakımından diğerine göre daha genel ya da daha özel olabilir. Bu ilişki görecelidir: “taşıt” sözcüğü “araba”ya göre genel, “araba” da “taşıt”a göre özeldir.
Nitel ve nicel anlam
Nitelik bildiren sözcükler bir varlığın nasıl olduğunu anlatır (yumuşak, cesur, eski). Nicelik bildirenler ise ne kadar olduğunu, yani miktarını belirtir (üç, birkaç, çok, yarım). Paragraf sorularındaki “nicel veri” ifadesi de sayıya ve ölçüye dayalı bilgiyi anlatır.
03Sözcükler Arası Anlam İlişkileri
| İlişki | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Eş anlamlı | Yazılışı farklı, anlamı aynı | yanıt-cevap, ak-beyaz, sınav-imtihan |
| Yakın anlamlı | Anlamları birbirine yakın ama aynı değil | bakmak-görmek, kızmak-öfkelenmek |
| Zıt (karşıt) anlamlı | Anlamca birbirinin karşıtı | erken-geç, cimri-cömert, inmek-çıkmak |
| Eş sesli (sesteş) | Yazılışı aynı, anlamları ilgisiz | yüz (sayı / surat / yüzmek), çay (içecek / akarsu) |
| Genel-özel | Biri ötekini kapsar | meyve-elma, müzik aleti-bağlama |
| Parça-bütün | Biri ötekinin parçası | sayfa-kitap, dal-ağaç |
| Neden-sonuç | Biri ötekine yol açar | yağmur-sel, ihmal-kaza |
- Eş sesli sözcüklerle çok anlamlı sözcükler farklıdır. “Yüz” (surat) ile “yüz” (sayı) arasında anlam bağı yoktur, sesteştir. “Göz” (organ) ile “göz” (çekmece) arasında benzerlik bağı vardır; bu, çok anlamlılıktır.
- Zıt anlamlı sözcükler aynı türden olmalıdır: “güzel” sıfatının karşıtı “çirkin”dir, “güzellik” değil.
- Eş anlamlı sözcükler her bağlamda birbirinin yerine kullanılamayabilir; sorudaki cümlede yerine koyup dene.
04Anlam Aktarmaları ve Söz Sanatları
Dil, yeni kavramları anlatmak ya da anlatımı güçlendirmek için sözcüklerin anlamını aktarır. Sınavda en çok sorulan aktarma türleri şunlardır:
| Tür | Ne yapar? | Özgün örnek |
|---|---|---|
| Ad aktarması (mecazımürsel) | Benzetme amacı olmadan bir sözcüğü ilgili olduğu başka bir sözcük yerine kullanır | Bütün salon ayağa kalkıp alkışladı. (salondakiler) İki bardak içtim. (bardaktaki çay) |
| Deyim aktarması | Benzetme yoluyla bir sözcüğe yeni anlam yükler | Ekibin en tilkisi oydu; her planı önceden sezerdi. (kurnaz kişi) |
| Kişileştirme | İnsan dışı varlıklara insan özelliği verir | Rüzgâr bütün gece pencereye fısıldadı. |
| Konuşturma | İnsan dışı varlığı konuşturur | Çınar, “Bu köyün bütün düğünlerini gördüm.” dedi. |
| Duyular arası aktarma | Bir duyuya ait sözcüğü başka bir duyu için kullanır | acı bir çığlık, sert bir bakış, tatlı bir ses |
| Dolaylama | Bir kavramı tek sözcük yerine birkaç sözcükle anlatır | mavi gezegen (Dünya), kara elmas (kömür) |
| Güzel adlandırma (örtmece) | Söylenmesi hoş olmayan bir kavramı daha yumuşak sözle anlatır | hayata gözlerini yummak (ölmek), işitme engelli |
| Abartma | Bir durumu olduğundan çok büyük ya da küçük gösterir | Onu bin kere aradım. |
- Ad aktarmasında benzetme yoktur; içerik-kap, yer-insan, eser-yazar gibi bir ilgi vardır. Benzetme varsa deyim aktarmasıdır.
- Duyular arası aktarmada her iki duyuyu da bul: “keskin koku” cümlesinde dokunma duyusuna ait “keskin”, koklama duyusu için kullanılmıştır.
- Kişileştirmede insanın yaptığı bir eylem ya da taşıdığı bir duygu (ağlamak, küsmek, beklemek) insan dışı varlığa yüklenir.
05Deyim, Atasözü, İkileme ve Yansıma
- kalıplaşmış söz öbeği ya da cümle
- genellikle mecaz anlamlı
- bir durumu çarpıcı biçimde anlatır
- öğüt vermez, genel kural koymaz
- çoğunlukla mastarla biter: göze girmek
- kalıplaşmış, çoğunlukla tam cümle
- uzun deneyimlere dayanır
- öğüt verir ya da genel yargı bildirir
- sözcükleri değiştirilemez
- “Damlaya damlaya göl olur.”
Sınavda deyimlerin anlamı genellikle cümle içinde sorulur. Sık karşılaşılan birkaç deyim ve anlamı:
| Deyim | Anlamı |
|---|---|
| dört gözle beklemek | çok istekle, sabırsızlıkla beklemek |
| ağzı kulaklarına varmak | çok sevinmek |
| kılını kıpırdatmamak | hiçbir çaba göstermemek |
| gözden düşmek | eski değerini, sevgisini yitirmek |
| etekleri zil çalmak | çok sevinip coşmak |
| burnundan solumak | çok öfkeli olmak |
| kulak asmamak | söylenene önem vermemek |
İkilemeler
Anlamı güçlendirmek için iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır. Türleri: aynı sözcüğün tekrarı (yavaş yavaş), eş ya da yakın anlamlı sözcükler (eş dost, yorgun argın), zıt anlamlı sözcükler (az çok, aşağı yukarı), biri anlamsız sözcükler (eğri büğrü, kitap mitap) ve yansımalar (şırıl şırıl). İkilemeler ayrı yazılır, aralarına virgül konmaz.
Yansıma sözcükler
Doğadaki sesleri taklit ederek oluşturulan sözcüklerdir: vızıltı, gürültü, çıtırdamak, miyavlamak. Yansımalar ses taklidine dayandığı için somut sayılır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “sabırsızlıkla beklemek” anlamında bir deyim kullanılmıştır?
A) Kardeşinin başarısını duyunca ağzı kulaklarına vardı.
B) Ev işlerinde kılını kıpırdatmıyor, her şeyi annesinden bekliyor.
C) Yaptığı yardımlarla kısa sürede köylülerin gözüne girdi.
D) Yıllardır görmediği oğlunun dönüşünü dört gözle bekliyordu.
E) Arkadaşlarının uyarılarına hiç kulak asmadı.
A “çok sevinmek”, B “hiç çaba göstermemek”, C “beğeni kazanmak”, E “önemsememek” anlamındadır.
D’deki “dört gözle beklemek” bir şeyin olmasını büyük bir istekle beklemeyi anlatır.
Cevap: D
06Soru Tipleri ve Çözüm Yolu
- “Altı çizili sözcük hangi anlamda?” Sözcüğün yerine kendi cümlenle bir eş anlamlı koy. Koyduğun sözcük gerçek anlamı karşılamıyorsa mecaz ya da yan anlam vardır.
- “Hangisinde farklı anlamda kullanılmıştır?” Beş cümlenin dördünde ortak anlamı bul; dışarıda kalanı işaretle.
- “Boşluğa hangisi getirilemez?” Her şıkkı boşluğa yerleştir; cümlenin anlam bütünlüğünü ve sözcüğün çağrışımını (olumlu, olumsuz) kontrol et.
- “Deyimin anlamı nedir?” Deyimi cümleden çıkarıp yerine açıklamayı koy; cümle aynı anlamı veriyorsa doğru şık budur.
- Sözcüğün anlamını sözlük değil bağlam belirler.
- Yan anlam: gerçek anlamla bağ sürer, çoğunlukla somut parça adı.
- Mecaz: gerçek anlamdan kopmuş, çoğunlukla soyut durum.
- Terim: bir alana özgü kavram; cümle o alanla ilgili bilgi vermeli.
- Ses ve koku duyularla algılandığı için somuttur.
- Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında bağ yoktur.
- Ad aktarmasında benzetme yoktur; deyim aktarmasında vardır.
- Duyular arası aktarmada iki farklı duyu bulunur.
- Deyim durum anlatır; atasözü öğüt ya da genel yargı bildirir.
- İkilemeler ayrı yazılır, araya virgül girmez.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ağır” sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır?
- Bu bavul tek başıma taşıyamayacağım kadar ağır.
- Kamyon ağır yükü yüzünden yokuşu zor çıktı.
- Bu sorumluluk yaşına göre çok ağır.
- Masanın ağır olduğunu kaldırınca anladım.
- Ağır taşları iki kişi birlikte taşıdık.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan anlamlı bir sözcük kullanılmıştır?
- Çaydanlığın ağzı kırıldığı için çay dökülüyor.
- Çocuk ağzını açıp uzun uzun esnedi.
- Ağzından tek bir kırıcı söz çıkmadı.
- Yemek o kadar acıydı ki ağzım yandı.
- Ağzını kapatıp burnundan nefes aldı.
“Bütün mahalle yeni açılan fırının önünde toplanmıştı.” cümlesinde kullanılan anlam aktarması aşağıdakilerden hangisidir?
- Kişileştirme
- Duyular arası aktarma
- Güzel adlandırma
- Konuşturma
- Ad aktarması
Aşağıdakilerin hangisinde duyular arası aktarma yapılmıştır?
- Gece yarısı uzaktan bir köpek havladı.
- Öğretmenin keskin sesi sınıfı bir anda susturdu.
- Bahçedeki güller sabah açmıştı.
- Çocuklar sahilde kumdan kale yaptı.
- Sokak lambaları tek tek söndü.
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi ötekilerden farklı bir anlam ilişkisine sahiptir?
- yanıt – cevap
- sınav – imtihan
- ak – beyaz
- cimri – cömert
- uygun – elverişli
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir atasözü kullanılmıştır?
- Babası “Damlaya damlaya göl olur.” diyerek her ay biraz para biriktirmesini öğütledi.
- Haberi duyunca etekleri zil çalmaya başladı.
- Sınav sonucunu dört gözle bekliyordu.
- Sözlerime hiç kulak asmadı.
- Patronun sözleri ona çok ağır geldi.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.