KPSS Türkçe Ders Notları: Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları
KPSS Türkçe Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları konu anlatımı ve ders notu: yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci, fiilde çatı, yapısına ve anlamına göre cümleler, anlamsal ve yapısal anlatım bozuklukları; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.
KPSS Türkçe
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 48) Cümlenin Ögeleri | Aker KARTAL – 2027 (22:08)
| Cümle ögeleri | 0–1 soru |
| Fiilde çatı, cümle türleri | 0–1 soru |
| Anlatım bozuklukları | genellikle 1 soru |
01Cümlenin Ögeleri
Ögeler bulunurken her zaman yüklemden başlanır; diğer ögeler yükleme soru sorularak bulunur.
| Öge | Bulma sorusu | Örnek (koyu olan) |
|---|---|---|
| Yüklem | İş, oluş, durum ya da yargı bildiren öge | Kardeşim erkenden uyudu. |
| Özne | Yükleme “kim?, ne?” | Kardeşim erkenden uyudu. |
| Nesne | Yükleme “neyi?, kimi?” (belirtili) ya da “ne?” (belirtisiz) | Annem keki dilimledi. / Annem kek yaptı. |
| Dolaylı tümleç | “nereye?, nerede?, nereden?, kime?, kimde?, kimden?” | Mektubu arkadaşına gönderdi. |
| Zarf tümleci | “nasıl?, ne zaman?, niçin?, ne kadar?” | Dün akşam sessizce geldi. |
- Sözde özne: Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir; yükleme “ne?” sorusunun cevabı sözde öznedir: “Toplantı ertelendi.”
- Gizli özne: Özne cümlede yazılı değildir, kişi ekinden anlaşılır: “Erken geldik.” (biz)
- Bir söz öbeği (tamlama, fiilimsi grubu) bölünmeden tek öge olarak alınır: “parktaki çocuklara”.
- Hitaplar, ünlemler ve cümleleri bağlayan bağlaçlar cümle dışı unsurdur; öge sayılmaz.
- Güncel ders kitaplarında “ile, için, gibi” gibi edatlarla kurulan öbekler (edat öbekleri) genellikle zarf tümleci olarak değerlendirilir.
“Geçen hafta komşumuz bize bir sepet elma gönderdi.” cümlesinin ögeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
A) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – belirtisiz nesne – yüklem
B) Zarf tümleci – özne – zarf tümleci – belirtili nesne – yüklem
C) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – belirtisiz nesne – yüklem
D) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – belirtili nesne – yüklem
E) Dolaylı tümleç – özne – zarf tümleci – belirtisiz nesne – yüklem
Yüklem: gönderdi. Kim gönderdi? → komşumuz (özne).
Ne gönderdi? → bir sepet elma; belirtme eki almadığı için belirtisiz nesne.
Kime gönderdi? → bize (dolaylı tümleç). Ne zaman? → geçen hafta (zarf tümleci).
Cevap: C
02Fiilde Çatı
- Geçişli: nesne alabilir: okumak, kırmak
- Geçişsiz: nesne almaz: uyumak, gülmek
- -dır, -t gibi eklerle geçişsiz fiil geçişli olur: gül- → güldür-
- Etken: işi yapan belli: Ali kapıyı açtı.
- Edilgen: işi yapan belli değil: Kapı açıldı.
- Dönüşlü: özne işi kendine yapar: Yıkandı, giyindi.
- İşteş: iş karşılıklı ya da birlikte yapılır: Tartıştılar, görüştük.
- Edilgen ve dönüşlü fiiller aynı ekleri (-l, -n) alabilir. Ayırt etmek için sor: “İşi özne kendine mi yaptı (dönüşlü), yoksa yapan belli değil mi (edilgen)?”
- İşteş fiillerde “birbiriyle” anlamı vardır; çoğul kişi eki tek başına işteşlik sağlamaz.
03Cümle Türleri
| Ölçüt | Tür | Özgün örnek |
|---|---|---|
| Yüklemin türü | Fiil cümlesi | Kuşlar güneye göç etti. |
| İsim cümlesi | Hava bugün çok soğuktu. | |
| Öge dizilişi | Kurallı | Sonunda bahar geldi. |
| Devrik | Geldi sonunda bahar. | |
| Anlam | Olumlu / olumsuz | Geldi. / Gelmedi. Evde kimse yok. |
| Soru | Yarın bize gelecek misin? | |
| Ünlem | Ne güzel bir manzara! | |
| Biçim-anlam farkı | “Onu tanımıyor değilim.” biçimce olumsuz, anlamca olumlu. “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu, anlamca olumsuz. |
Yapısına göre cümleler
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Tek yargı, tek yüklem | Kardeşim sabah erkenden kalktı. |
| Birleşik | Bir temel cümle ve ona bağlı yan cümle; türleri: şartlı, ki’li, iç içe, girişik (fiilimsili) | Erken gelirsen konuşuruz. / Duydum ki taşınıyormuşsun. / Annem “Akşama misafir var.” dedi. |
| Sıralı | Virgül ya da noktalı virgülle sıralanmış bağımsız yargılar; ortak öge varsa bağımlı sıralı | Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı. |
| Bağlı | Bağlaçla birbirine bağlanmış cümleler | Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı. |
- Sıralı cümlede cümleler yan yana durur; birleşik cümlede ise yan cümle temel cümleye bağımlıdır, tek başına tam yargı bildirmez.
- Bağlaçla bağlı cümlede bağlaç çıkarılınca cümleler sıralı cümleye dönüşür.
- Soru eki bulunduğu hâlde soru anlamı taşımayan cümleler soru cümlesi sayılmaz: “Gelir mi gelmez mi, bilemem.”
04Anlamsal Anlatım Bozuklukları
| Neden | Bozuk cümle | Düzeltme |
|---|---|---|
| Gereksiz sözcük | Yaklaşık iki saate yakın bekledik. / Ürünü geri iade etti. | “yaklaşık” ya da “yakın” atılır; “geri” atılır. |
| Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması | Arkadaşının yeni arabasına imrenip ona düşman kesildi. | “imrenmek” yerine “kıskanmak” |
| Mantık hatası, çelişki | Hiç beklemediğimiz bu sonuç, tahmin ettiğimiz gibi çıktı. | Ya “beklemediğimiz” ya “tahmin ettiğimiz gibi” atılır. |
| Sözcüğün yanlış yerde kullanılması | Yeni öğrencilere hazırlanan kitaplar dağıtıldı. (Yeni olan kitaplarsa) | Öğrencilere hazırlanan yeni kitaplar dağıtıldı. |
| Anlam belirsizliği | Eski arkadaşımın evine gittim. (eski olan arkadaş mı, ev mi?) | Ev eskiyse: Arkadaşımın eski evine gittim. |
| Deyimin yanlış kullanılması | Onu görünce burnundan soludu; çok sevindiği her hâlinden belliydi. | “burnundan solumak” öfke bildirir; “ağzı kulaklarına vardı” olmalı. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Sen ve kardeşin bu işi hemen bitirmeliyiz.
B) Bu kitabı çok seviyor, sık sık bahsediyor.
C) Çok çalıştı ama sınavı kazandı.
D) Yaklaşık iki saate yakın otobüs bekledik.
E) Kardeşim her sabah erkenden kalkar ve yürüyüş yapar.
A’da özne-yüklem uyumsuzluğu (“bitirmelisiniz” olmalı), B’de dolaylı tümleç eksikliği (“ondan”), C’de yanlış bağlaç (“ve” olmalı) vardır. E doğrudur.
D’de “yaklaşık” ile “yakın” aynı anlamı taşıyor; biri gereksiz.
Cevap: D
05Yapısal Anlatım Bozuklukları
| Neden | Bozuk cümle | Düzeltme |
|---|---|---|
| Özne-yüklem uyumsuzluğu (kişi) | Sen ve kardeşin bu işi yapmalıyız. | yapmalısınız |
| Özne-yüklem uyumsuzluğu (sayı) | Halkın büyük bir kısmı bu karara karşı çıktılar. | karşı çıktı |
| Nesne / tümleç eksikliği | Bu kitabı çok seviyor, sık sık bahsediyor. | … sık sık ondan bahsediyor. |
| Yüklem ya da ek-fiil eksikliği | Ağabeyim hem öğretmen hem de iki yıl yurt dışında çalıştı. | Ağabeyim öğretmendir, iki yıl da yurt dışında çalıştı. |
| Çatı uyuşmazlığı | Gerekli önlemler alınmalı ve ilgilileri uyarmalı. | … alınmalı ve ilgililer uyarılmalı. |
| Bağlaç yanlışı | Çok çalıştı ama sınavı kazandı. | Çok çalıştı ve sınavı kazandı. |
| Ek yanlışı ya da eksikliği | Kitabın kapağı ve sayfalarına özen gösterilmiş. | kapağına ve sayfalarına |
- İki yüklem ortak bir ögeyi paylaşıyorsa, öge her iki yüklemin istediği eki karşılamalıdır. “sevmek” -i, “bahsetmek” -den ister; bu yüzden ikinci öge ayrıca yazılmalıdır.
- Bu tür sorularda ögeleri bulmak işi kolaylaştırır: önce her yüklemin öznesini ve nesnesini kontrol et.
- İnsan dışı varlıkları ya da kavramları bildiren çoğul öznelerle yüklem genellikle tekil kullanılır: “Kuşlar göç etti.”
06Soru Tipleri ve Çözüm Yolu
- “Hangisinde anlatım bozukluğu vardır?” Önce anlamsal nedenlere (gereksiz sözcük, yanlış anlam, çelişki), sonra yapısal nedenlere (özne-yüklem, öge eksikliği, çatı) bak.
- “Bozukluğun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?” Cümleyi düzeltmeyi dene; yaptığın düzeltme hangi şıkka denk geliyorsa cevap odur.
- “Ögeleri sırasıyla” soruları: yüklemden başla, öbekleri bölme, sözde özneye dikkat et.
- “Yapısına göre” soruları: yüklem sayısını, bağlaçları ve yan cümleyi tek tek işaretle.
- Öge bulmaya her zaman yüklemden başla.
- Özne “kim?, ne?”; belirtili nesne “neyi?, kimi?”; belirtisiz nesne “ne?”.
- Dolaylı tümleç -e, -de, -den hâl ekleriyle “nereye, nerede, nereden?”.
- Edilgen fiilin öznesi sözde öznedir.
- Söz öbekleri tek öge sayılır; hitap ve ünlem cümle dışıdır.
- Dönüşlü: kendine; işteş: karşılıklı ya da birlikte.
- Biçimce olumlu anlamca olumsuz: “Ne aradı ne sordu.”
- Sıralı cümleler virgülle, bağlı cümleler bağlaçla bağlanır.
- Gereksiz sözcük: yaklaşık … yakın, geri iade.
- Ortak öge farklı hâl eki istiyorsa öge eksikliği vardır.
- Özne çoğulsa ve insan dışı varlık bildiriyorsa yüklem çoğunlukla tekildir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne vardır?
- Kardeşim kitabını bir günde okudu.
- Kuşlar sabah erkenden ötmeye başladı.
- Toplantı gelecek haftaya ertelendi.
- Annem bize çok güzel bir kek yaptı.
- Biz yarın sabah yola çıkıyoruz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?
- Kitabı masaya bıraktı.
- Okuldan yeni döndü.
- Ankara’da üç yıl yaşadı.
- Annem bizi çok özledi.
- Arkadaşına uzun bir mektup yazdı.
Aşağıdakilerden hangisi yapısına göre sıralı bir cümledir?
- Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
- Erken gelirsen birlikte konuşuruz.
- Kapıyı çalan kişi komşumuzdu.
- Yağmur yağdı ama hava ısınmadı.
- Duydum ki yeni bir eve taşınmışsın.
Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?
- Bu konuyu bilmiyor değilim.
- Kardeşim yarın gelmeyecek.
- Sınavı yüksek bir puanla kazandı.
- Hiç kimse ona inanmadı.
- Ne aradı ne de bir haber gönderdi.
“Halkın büyük bir kısmı bu karara karşı çıktılar.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Gereksiz sözcük kullanılması
- Özne ile yüklemin sayı bakımından uyuşmaması
- Nesnenin eksik olması
- Yanlış bağlaç kullanılması
- Bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?
- Arkadaşının başarısına imrenip ona düşman kesildi.
- Hiç beklemediğimiz bu sonuç, tahmin ettiğimiz gibi çıktı.
- Bu konuda gerekli önlemler alınmalı ve ilgilileri uyarmalı.
- Sınavın sonuçları önümüzdeki hafta açıklanacak.
- Geri iade edilen ürünler depoya kaldırıldı.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları testini çöz →
← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.