KPSS Tarih Ders Notları: Osmanlı Kuruluş ve Yükselme Dönemleri
KPSS Tarih Osmanlı Kuruluş ve Yükselme Dönemleri konu anlatımı ve ders notu: Osman Bey’den II. Murat’a kuruluş, Fatih’ten Sokullu’ya yükselme; savaşlar, antlaşmalar, fetihler ve padişahlara göre “ilk”ler. Kronoloji tabloları ve kodlamalarla hızlı tekrar.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 44) Beylikten Devlete Osmanlı (Kuruluş) | Osman Gazi – Orhan Gazi | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (23:26)
| Kuruluş dönemi padişahları ve “ilk”ler | genellikle 1 soru |
| İstanbul’un fethi ve Fatih dönemi | 0–1 soru |
| Yavuz ve Kanuni dönemi (doğu–batı siyaseti, denizler) | genellikle 1 soru |
| Antlaşmalar ve sonuç yorumlama | 0–1 soru |
01Kuruluş Ortamı ve Büyüme Nedenleri
13. yüzyıl sonunda Anadolu’da Türkiye Selçuklu otoritesi Moğol baskısıyla çökmüş, beylikler ortaya çıkmıştı. Bizans ise iç karışıklıklar ve Latin işgalinin yıpratmasıyla zayıftı. Kayı boyuna mensup Osman Bey, Söğüt ve Domaniç çevresinde, Bizans sınırında bir uç beyliği yönetiyordu.
- Bizans sınırında olması: gaza ve fetih imkânı
- Anadolu beyliklerinin birbirleriyle uğraşması
- Bizans’ın zayıflığı, Balkanlardaki dağınıklık
- Moğol baskısından uzak bir konum
- gaza ve cihat anlayışı
- Ahiler, dervişler ve Türkmen göçmenlerin desteği
- fethedilen yerlere Türk nüfus yerleştirme (iskân)
- adaletli ve hoşgörülü yönetim (istimalet)
- İstimalet: fethedilen yerlerdeki halkı adalet ve hoşgörüyle kazanma politikasıdır; Balkanlarda kalıcılığı sağlamıştır.
- İskân: fethedilen yerlere Anadolu’dan Türkmen nüfus yerleştirilmesidir; amaç bölgeyi Türkleştirmek ve kalıcı kılmaktır.
02Osman Bey, Orhan Bey ve I. Murat
| Padişah | Önemli gelişmeler |
|---|---|
| Osman Bey | Bizans ile ilk savaş Koyunhisar (Bafeus, 1302); Bursa kuşatması başladı |
| Orhan Bey | Bursa (1326) alındı, başkent yapıldı; Bizans ile ilk meydan muharebesi Maltepe (Palekanon, 1329); İznik (1331) ve İzmit alındı; ilk Osmanlı medresesi İznik’te açıldı; Karesi beyliği alındı; Çimpe Kalesi (1353) ile Rumeli’ye geçildi; ilk düzenli ordu yaya ve müsellem; ilk Osmanlı parası (akçe); divan teşkilatı ve vezirlik |
| I. Murat | Edirne alındı, başkent yapıldı; Sırpsındığı (1364): Osmanlı’ya karşı ilk Haçlı ittifakının yenilmesi; Çirmen (1371); I. Kosova (1389) zaferi, I. Murat şehit oldu. Yeniçeri Ocağı, devşirme, pençik sistemi, Rumeli Beylerbeyliği, kazaskerlik ve tımar düzenlemesi |
- Bizans ile ilk savaş Koyunhisar (Osman Bey), ilk meydan muharebesi Maltepe (Orhan Bey). Soru kökündeki “meydan” kelimesine dikkat.
- Osmanlı’nın Rumeli’ye geçişi Çimpe ile olmuştur; Karesi’nin alınması bu geçişi kolaylaştırmıştır.
- Orhan Bey döneminde ilk ticari ayrıcalıkların Cenevizlilere verildiği bilinir; geniş kapsamlı kapitülasyonlar daha sonraki dönemlerdedir.
03Yıldırım Bayezid, Fetret ve II. Murat
Yıldırım Bayezid (1389–1402)
- Anadolu Türk siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı (bazı beylikleri savaşla aldı).
- İstanbul’u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır; Anadolu Hisarı’nı (Güzelce Hisar) yaptırdı.
- Niğbolu (1396) Haçlı ordusuna karşı zafer kazandı.
- Abbasi halifesinden “Sultan-ı İklim-i Rum” unvanını aldı.
- Ankara Savaşı (1402): Timur’a yenildi, esir düştü. Anadolu birliği bozuldu, beylikler yeniden kuruldu.
Çelebi Mehmet ve II. Murat
- Çelebi Mehmet: Fetret’e son verdi, “devletin ikinci kurucusu” sayılır. Şeyh Bedreddin isyanını bastırdı. Venedik ile ilk deniz savaşı bu dönemdedir.
- II. Murat: İzladi (1443) sonrası Macarlarla Edirne–Segedin Antlaşması (1444); Haçlıların antlaşmayı bozması üzerine Varna (1444) zaferi; II. Kosova (1448) ile Balkanlarda Türk egemenliği kesinleşti, saldırı üstünlüğü Osmanlı’ya geçti.
- II. Murat döneminde Oğuz–Kayı soyu vurgusu öne çıktı; tarih yazımı ve Türkçe eserler desteklendi.
Aşağıdakilerden hangisi Ankara Savaşı’nın (1402) sonuçlarından biri değildir?
A) Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulması
B) Osmanlı’da Fetret Devri’nin başlaması
C) Bizans’ın ömrünün bir süre uzaması
D) Kapatılan beyliklerin yeniden kurulması
E) Balkanlarda saldırı üstünlüğünün kesin olarak Osmanlı’ya geçmesi
A, B, C ve D Ankara yenilgisinin doğrudan sonuçlarıdır: Timur beylikleri yeniden kurdu, Osmanlı içe döndü, Bizans rahatladı.
Balkanlarda saldırı üstünlüğünün kesinleşmesi II. Kosova’nın (1448) sonucudur.
Cevap: E.
04Fatih Sultan Mehmet ve İstanbul’un Fethi
29 Mayıs 1453’te İstanbul fethedildi. Hazırlıklar: Rumeli Hisarı (Boğazkesen), büyük toplar, donanmanın güçlendirilmesi, gemilerin karadan Haliç’e indirilmesi, komşu devletlerle barış antlaşmaları.
- Anadolu ile Rumeli toprakları birleşti
- İstanbul başkent oldu
- Karadeniz ticaret yollarının denetimine yol açtı
- Fatih “Kayser-i Rum” unvanını kullandı
- Orta Çağ sona erdi, Yeni Çağ başladı
- top kullanımıyla feodal şato ve surların önemi azaldı
- bilginlerin İtalya’ya göçü Rönesans’ı hızlandırdı
- Doğu Roma (Bizans) yıkıldı
Fatih dönemi diğer gelişmeler
- Sırbistan, Mora, Bosna’nın alınması; Trabzon Rum İmparatorluğu’na son verilmesi (1461).
- Otlukbeli (1473): Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan yenildi; doğuda Osmanlı’ya rakip kalmadı.
- Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlandı (1475); Karadeniz büyük ölçüde Türk denetimine girdi.
- Venedik ile uzun savaştan sonra barış (1479); İtalya’da Otranto alındı (1480).
- Kanunname-i Âl-i Osman ile devlet teşkilatı yazılı hâle getirildi; Sahn-ı Seman medreseleri kuruldu.
05II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim
II. Bayezid (1481–1512)
- Cem Sultan olayı: taht mücadelesi ilk kez uluslararası bir soruna dönüştü; Cem Avrupalıların elinde koz olunca Osmanlı fetihleri yavaşladı.
- Kili ve Akkerman (1484) alındı; Karadeniz’in kuzeybatısında ticaret yolları denetlendi.
- İspanya’dan kaçan Müslüman ve Yahudiler Kemal Reis komutasındaki donanmayla taşındı (1492).
- Venedik ile savaş Osmanlı donanmasının gelişmesini sağladı. Safevi etkisiyle Şahkulu İsyanı (1511) çıktı.
Yavuz Sultan Selim (1512–1520)
| Savaş | Rakip | Sonuç |
|---|---|---|
| Çaldıran (1514) | Safeviler (Şah İsmail) | Doğu Anadolu’nun önemli bölümü alındı; Safevi tehlikesi azaldı |
| Turnadağ (1515) | Dulkadiroğulları | Anadolu Türk birliği büyük ölçüde sağlandı |
| Mercidabık (1516) | Memlükler | Suriye ve Filistin alındı |
| Ridaniye (1517) | Memlükler | Mısır alındı; halifelik Osmanlı’ya geçti; kutsal emanetler İstanbul’a getirildi; baharat yolunun önemli bölümü denetime girdi |
Yavuz döneminde doğu siyaseti ağır bastı. Cezayir’de Barbaros Hayreddin Osmanlı’ya bağlılığını bildirdi; böylece Kuzey Afrika’da yayılmanın yolu açıldı.
- Halifelik Ridaniye sonrası (1517) Osmanlı’ya geçti; Mercidabık’ta değil.
- Halifelik ile Osmanlı padişahları İslam dünyasının dinî lideri konumuna geldi; Osmanlı teokratik bir görünüm kazandı.
06Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim
Kanuni (1520–1566): Avrupa’da
- Belgrad (1521) ve Rodos (1522) alındı.
- Mohaç (1526): Macar ordusu kısa sürede yenildi; Macaristan Osmanlı’ya bağlandı.
- I. Viyana Kuşatması (1529): başarısız; Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki ilerleyişinin sınırı görüldü.
- İstanbul Antlaşması (1533): Avusturya arşidükü, protokolde Osmanlı sadrazamına denk sayıldı.
- Fransa ile dostluk kuruldu; Fransa’ya kapitülasyon verilmesi bu dönemde gündeme geldi.
Kanuni: Asya ve denizlerde
- Irakeyn Seferi (1534): Bağdat alındı. Amasya Antlaşması (1555): Safevilerle yapılan ilk resmî antlaşma; Bağdat Osmanlı’da kaldı.
- Preveze (1538): Barbaros Haçlı donanmasını yendi; Akdeniz’de üstünlük Osmanlı’ya geçti.
- Cerbe (1560) Piyale Paşa zaferi; Malta kuşatması (1565) başarısız.
- Hint Deniz Seferleri: Portekizlilere karşı baharat yolunu korumak amaçlandı; kesin sonuç alınamadı. Seydi Ali Reis Mir’atü’l-Memalik’i yazdı.
- Kanuni Zigetvar (1566) seferinde öldü.
II. Selim (1566–1574) ve Sokullu Mehmet Paşa
- Kıbrıs’ın fethi (1571): Doğu Akdeniz ticaret yollarının güvenliği.
- İnebahtı (1571): Haçlı donanmasına karşı ilk büyük deniz yenilgisi; donanma kısa sürede yeniden yapıldı.
- Fransa’ya kapitülasyonların resmî olarak verilmesi (1569) bu dönemdedir.
- Tunus (1574) alındı.
- Sokullu’nun projeleri: Don–Volga kanalı (Rusya’yı durdurmak, Orta Asya Türkleriyle bağlantı), Süveyş kanalı (Hint Okyanusu’na ulaşmak), Marmara–Karadeniz (Sakarya) kanalı. Projeler gerçekleşmedi.
Osmanlı’nın Don–Volga Kanalı projesiyle ulaşmak istediği hedefler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?
A) Rusya’nın güneye inmesini engellemek
B) Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurmak
C) Safevilere kuzeyden ulaşabilmek
D) İpek Yolu ticaretini yeniden canlandırmak
E) Portekizlilerin Hint Okyanusu’ndaki etkisini kırmak
Don ve Volga nehirlerini birleştirmek Karadeniz ile Hazar’ı bağlar: Rusya’ya karşı set, Orta Asya ile bağlantı, Safevilere kuzeyden ulaşım ve İpek Yolu hedeflenir.
Hint Okyanusu’nda Portekizlilere karşı plan ise Süveyş Kanalı projesiyle ilgilidir.
Cevap: E.
07Yükselme Döneminin Genel Değerlendirmesi
| Başlık | Özet |
|---|---|
| Doğu siyaseti | Akkoyunlu, Safevi ve Memlükler; amaç Türk-İslam birliği ve ticaret yolları |
| Batı siyaseti | Macaristan, Avusturya, Venedik; Haçlı ittifaklarının dağıtılması |
| Deniz siyaseti | Akdeniz’de üstünlük (Preveze), Hint Okyanusu’nda Portekiz ile mücadele |
| Kuzey siyaseti | Kırım, Karadeniz ve Don–Volga projesi; Rusya’ya karşı tedbir |
| Dönemin sonu | genellikle Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümüyle (1579) yükselmenin sona erdiği kabul edilir |
- Koyunhisar (1302): Bizans ile ilk savaş; Maltepe (1329): ilk meydan muharebesi.
- Orhan Bey: Bursa başkent, ilk medrese, ilk para, ilk düzenli ordu, Çimpe ile Rumeli.
- I. Murat: Yeniçeri, devşirme, Sırpsındığı, I. Kosova.
- Yıldırım: İstanbul’u ilk kuşatan padişah; Niğbolu; Ankara yenilgisi.
- Fetret (1402–1413): Çelebi Mehmet ile sona erdi.
- II. Kosova (1448): Balkanlarda Türk egemenliği kesinleşti.
- 1453: Orta Çağ’ın sonu; Fatih’in Kanunnamesi.
- Ridaniye (1517): halifelik Osmanlı’ya geçti.
- Mohaç (1526), Preveze (1538), Amasya (1555).
- İnebahtı (1571): ilk büyük deniz yenilgisi.
- Sokullu: Don–Volga ve Süveyş kanal projeleri.
- Orhan Bey cümlesi “Bursa’yı başkent yaptı, İznik’te medrese açtı, para bastı, ordu kurdu, Karesi’yi aldı, Çimpe’den geçti”: ilk başkent değişikliği, ilk medrese, ilk akçe, ilk düzenli ordu (yaya–müsellem), ilk beylik ilhakı, Rumeli’ye ilk geçiş.
- Yavuz’un seferleri “ÇaTuMeRi”: Çaldıran 1514 → Turnadağ 1515 → Mercidabık 1516 → Ridaniye 1517 (her yıl bir savaş).
- Kanuni’nin 1520’leri “Bel-Ro-Mo”: Belgrad ’21 · Rodos ’22 · Mohaç ’26.
- “Preveze’de yükseldik, İnebahtı’da düştük, ama hemen döndük”: 1538 zafer, 1571 yenilgi, donanma yeniden yapıldı.
- Kosova’lar: I. Kosova = I. Murat şehit; II. Kosova = II. Murat zafer (numara padişaha eşit).
Osmanlı Devleti ile Bizans arasındaki ilk meydan muharebesi aşağıdakilerden hangisidir?
- Koyunhisar
- Maltepe (Palekanon)
- Sırpsındığı
- Çirmen
- Niğbolu
I. Yeniçeri Ocağı’nın kurulması
II. Devşirme sisteminin başlaması
III. Rumeli’ye ilk kez geçilmesi
Yukarıdakilerden hangileri I. Murat dönemine aittir?
- Yalnız I
- Yalnız III
- I ve II
- II ve III
- I, II ve III
Balkanlarda Türk egemenliğinin kesinleştiği ve saldırı üstünlüğünün Osmanlı’ya geçtiği savaş aşağıdakilerden hangisidir?
- I. Kosova
- Varna
- Niğbolu
- İzladi
- II. Kosova
Halifeliğin Osmanlı’ya geçmesini sağlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
- Ridaniye Savaşı
- Çaldıran Savaşı
- Mercidabık Savaşı
- Turnadağ Savaşı
- Otlukbeli Savaşı
Osmanlı’nın Safevilerle yaptığı ilk resmî antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- İstanbul Antlaşması
- Edirne–Segedin Antlaşması
- Kasr-ı Şirin Antlaşması
- Amasya Antlaşması
- Zitvatorok Antlaşması
İstanbul’un fethinin dünya tarihi açısından sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- Orta Çağ’ın sona ermesi
- Feodal şato ve surların öneminin azalması
- Bilginlerin İtalya’ya göç ederek Rönesans’a katkı sağlaması
- Bizans’ın yıkılması
- Halifeliğin Osmanlı’ya geçmesi
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.