KPSS Tarih Ders Notları: Osmanlı’da Duraklama, Gerileme ve Dağılma (17.–20. Yüzyıl)

KPSS Tarih Osmanlı’da Duraklama, Gerileme ve Dağılma konu anlatımı ve ders notu: 17. yüzyıl isyanları ve ıslahatlar, 18. yüzyıl antlaşmaları ve Lale Devri, 19. yüzyılda Tanzimat, Islahat, Meşrutiyet, 20. yüzyıl başında Trablusgarp, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı. Antlaşma maddeleri tablolarla özetlendi.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 54) Osmanlı Duraklama Dönemi | Sebepler | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (33:59)

SINAVDA NE ÇIKAR?
17. ve 18. yüzyıl antlaşmaları, ıslahatlargenellikle 1–2 soru
19. yüzyıl (Tanzimat, Islahat, Meşrutiyet, fikir akımları)genellikle 1–2 soru
Trablusgarp ve Balkan Savaşları0–1 soru
I. Dünya Savaşıgenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

0117. Yüzyıl: Duraklama, İsyanlar ve Islahatlar

İç nedenler
  • kafes usulü, deneyimsiz padişahlar
  • devşirme ve Yeniçeri’nin bozulması
  • tımarın bozulması, iltizam
  • Celali isyanları
Dış nedenler
  • Coğrafi Keşifler, ticaret yollarının değişmesi
  • ucuz gümüş girişi, enflasyon
  • Avrupa’da askerî gelişmeler

Antlaşmalar

AntlaşmaTarafÖnemi
Zitvatorok (1606)AvusturyaAvusturya arşidükü protokolde padişaha denk sayıldı; yıllık vergi kaldırıldı. Osmanlı’nın Batı’ya karşı siyasi üstünlüğünün sarsılmaya başladığı antlaşma
Kasr-ı Şirin (1639)SafevilerBağdat Osmanlı’da kaldı; bugünkü Türkiye–İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla şekillendi
Bucaş (1672)LehistanPodolya Osmanlı’ya geçti; Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı
Karlofça (1699)Avusturya, Lehistan, VenedikII. Viyana Kuşatması (1683) sonrası savaşların sonu; ilk büyük toprak kaybı: Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Podolya Lehistan’a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e. Duraklama dönemi sona erdi
İstanbul (1700)RusyaAzak Kalesi Rusya’ya bırakıldı

İsyanlar ve ıslahatçılar

  • Celali isyanları: Anadolu’da vergi yükü, tımar düzeninin bozulması, işsiz kalan askerler ve medrese öğrencileri gibi nedenlerle çıktı. Kuyucu Murat Paşa sert yöntemlerle bastırdı.
  • Genç Osman (II. Osman): Yeniçeri Ocağı’nın yerine yeni bir ordu düşündü; yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah oldu (1622).
  • IV. Murat: sert yöntemlerle düzen sağladı; Revan ve Bağdat seferleri. Koçi Bey risalesini ona sundu. Tarhuncu Ahmet Paşa denk bütçe denemesiyle bilinir.
  • Köprülü Mehmet Paşa: sadrazamlığı şartlı kabul etti; sert önlemlerle otoriteyi güçlendirdi. Köprülüler döneminde Girit (1669) fethedildi.
!DİKKAT
  • 17. yüzyıl ıslahatları baskı ve kuvvete dayalıdır; amaç bozulan kurumları eski düzene (Kanuni dönemine) döndürmektir. Batı örnek alınmamıştır.
  • Zitvatorok ilk eşitlik, Karlofça ilk büyük toprak kaybıdır.
Reklam

0218. Yüzyıl: Gerileme ve Antlaşmalar

Osmanlı Karlofça’da kaybettiği yerleri geri almaya çalıştı; Rusya en büyük tehdit hâline geldi.

AntlaşmaTarafÖnemi
Prut (1711)RusyaBaltacı Mehmet Paşa; Azak geri alındı. Rusya’ya karşı kazanılan önemli zafer
Pasarofça (1718)Avusturya, VenedikMora geri alındı; Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı. Lale Devri başladı
Belgrad (1739)Avusturya, RusyaFransa’nın arabuluculuğu; Belgrad geri alındı. Karşılığında Fransa’ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi (1740)
Küçük Kaynarca (1774)RusyaKırım bağımsız (Türk-Müslüman nüfuslu ilk toprak kaybı); Rusya’ya Ortodoksları koruma bahanesi; ilk kez savaş tazminatı; halifelik ilk kez siyasi araç olarak kullanıldı
Aynalıkavak (1779)RusyaKüçük Kaynarca’yı genel olarak doğruladı; Kırım’ın bağımsızlığı tekrar edildi. Rusya Kırım’ı 1783’te ilhak etti
Ziştovi (1791)AvusturyaAvusturya ile yapılan son savaşın antlaşması
Yaş (1792)RusyaKırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edildi
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Kırım’a bağımsızlık verilmiştir.
B) Rusya, Osmanlı’daki Ortodokslar üzerinde hak iddia edebilecek bir zemin elde etmiştir.
C) Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir.
D) Halifelik ilk kez siyasi bir araç olarak kullanılmıştır.
E) Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edilmiştir.

A, B, C, D Küçük Kaynarca’nın bilinen sonuçlarıdır.

Kırım önce bağımsız yapılmış, Rusya 1783’te ilhak etmiş, bu durum Yaş Antlaşması (1792) ile kabul edilmiştir.

Cevap: E.

0318. Yüzyıl Islahatları

Bu yüzyılda ıslahatlarda ilk kez Batı örnek alındı; ancak yenilikler daha çok askerî alanla sınırlı kaldı ve halktan geniş destek görmedi.

DönemYenilikler
Lale Devri (1718–1730) III. Ahmet, Nevşehirli Damat İbrahim PaşaAvrupa’ya geçici elçiler (Paris’e Yirmisekiz Mehmet Çelebi); İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi ile ilk Türk matbaası (1727); kumaş, kâğıt ve çini atölyeleri; Tulumbacı Ocağı; çiçek aşısı; Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona erdi
I. Mahmut, III. Mustafa, I. AbdülhamitHumbaracı Ocağı’nın düzenlenmesi; Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (deniz mühendis okulu); Esham: ilk iç borçlanma (1775)
III. SelimNizam-ı Cedid ordusu ve bunun gideri için İrad-ı Cedid hazinesi; Londra, Paris, Viyana, Berlin’de sürekli elçilikler; Mühendishane-i Berr-i Hümayun (kara mühendis okulu). Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ile tahttan indirildi
!DİKKAT
  • Lale Devri’nde Avrupa’ya giden elçiler geçici; III. Selim dönemindeki elçilikler süreklidir.

0419. Yüzyıl: Dağılma ve Dış Sorunlar

Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik akımı çok uluslu Osmanlı’yı en çok etkileyen gelişme oldu. İlk milliyetçi ayaklanma Sırp İsyanı (1804), ilk bağımsızlık kazanan ulus Yunanlılardır.

GelişmeÖzet
Yunan İsyanı (1821)Navarin’de (1827) Osmanlı–Mısır donanması yakıldı; Edirne Antlaşması (1829) sonrası Yunanistan bağımsız oldu
Mısır MeselesiKavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı; Kütahya (1833): Mısır ve Suriye valiliği; Hünkâr İskelesi (1833): Rus yardımı karşılığında Boğazlar Rusya dışındaki savaş gemilerine kapalı; Londra (1840): Mısır valiliği babadan oğula
Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841)Boğazlar barış zamanında tüm yabancı savaş gemilerine kapalı; Boğazlar ilk kez uluslararası bir antlaşmayla düzenlendi
Balta Limanı (1838)İngiltere ile ticaret antlaşması; tekel (yed-i vahit) kaldırıldı, Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açıldı, yerli üretim zayıfladı
Kırım Savaşı (1853–1856)Osmanlı, İngiltere ve Fransa’nın desteğiyle Rusya’ya karşı savaştı. İlk dış borç 1854’te alındı. Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devleti sayıldı, toprak bütünlüğü güvenceye alındı, Karadeniz tarafsız hâle getirildi
93 Harbi (1877–1878)Rusya ile; Ayastefanos’a itiraz üzerine Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan prenslik; Kars, Ardahan, Batum Rusya’ya; Ermenilere ıslahat sözü. Kıbrıs’ın yönetimi ayrı bir anlaşmayla İngiltere’ye bırakıldı
Kuzey AfrikaCezayir Fransa’nın (1830), Tunus Fransa’nın (1881), Mısır İngiltere’nin (1882) işgaline uğradı
Reklam

0519. Yüzyıl Islahatları ve Meşrutiyet

II. Mahmut (1808–1839)

  • Sened-i İttifak (1808): ayanlarla imzalandı; padişah yetkilerini ilk kez kendi dışındaki bir güçle paylaştı. Anayasacılık yolunda ilk adım sayılır.
  • Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
  • Divan yerine nezaretler (bakanlıklar); ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831); ilk nüfus sayımı (1831, erkek nüfus); Tıbbiye ve Harbiye okulları; rüştiyeler; Avrupa’ya öğrenci; fes ve kılık kıyafet düzenlemesi; posta teşkilatı; muhtarlık.

Fermanlar ve anayasa

BelgeGetirdikleri
Tanzimat Fermanı (1839)Abdülmecit dönemi, Mustafa Reşit Paşa okudu. Can, mal, namus güvenliği; yargısız ceza verilmemesi; vergilerin gelire göre alınması; askerliğin düzenli hâle getirilmesi; Müslüman ve gayrimüslimlerin kanun önünde eşitliği. Padişah, yetkilerini kendi isteğiyle sınırladı; hukuk üstünlüğü ilkesi kabul edildi
Islahat Fermanı (1856)Gayrimüslimlere memurluk, okul açma, askerlik yerine bedel ödeme gibi haklar; yabancılara mülk edinme hakkı. Amaç Avrupa’nın müdahalesini önlemekti; Paris Antlaşması’nda adının geçmesi ise müdahaleye zemin hazırladı
Kanun-i Esasi (1876)II. Abdülhamit dönemi; ilk anayasa, I. Meşrutiyet. Seçimle gelen Meclis-i Mebusan, padişahın atadığı Meclis-i Âyan. Padişah meclisi kapatma ve sürgün yetkisini korudu; meclis 93 Harbi gerekçesiyle 1878’de kapatıldı

Abdülaziz ve II. Abdülhamit dönemleri

  • Abdülaziz: Avrupa’ya giden ilk padişah; Mekteb-i Sultani; Şura-yı Devlet (Danıştay’ın temeli); Mecelle çalışmaları (Ahmet Cevdet Paşa); Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) meşrutiyet için çalıştı.
  • II. Abdülhamit: Düyun-u Umumiye (1881) ile dış borçlar yabancı denetimine girdi; İslamcılık politikası; Hicaz Demiryolu; Almanya ile yakınlaşma (Bağdat Demiryolu); 1897 Osmanlı–Yunan Savaşı’nda zafer.
  • II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki baskısıyla Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi. 31 Mart Vakası (1909) Hareket Ordusu’yla bastırıldı, II. Abdülhamit tahttan indirildi; 1909 değişikliğiyle padişahın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri artırıldı.
  • 1908’de Bulgaristan bağımsızlık ilan etti, Avusturya Bosna-Hersek’i ilhak etti.

Fikir akımları: Osmanlıcılık (tüm unsurları Osmanlı kimliğinde birleştirme) Balkan milliyetçilikleriyle, İslamcılık (halifelik etrafında birlik) Arap ayrılıkçılığıyla zayıfladı; sonunda Türkçülük (Ziya Gökalp) güç kazandı. Batıcılık ise Batı’yı örnek alarak kalkınmayı savundu.

06Trablusgarp ve Balkan Savaşları

Trablusgarp Savaşı (1911–1912): İtalya saldırdı; Mısır İngiliz işgalinde olduğu için bölgeye ordu gönderilemedi, gönüllü subaylar gitti (Mustafa Kemal Tobruk ve Derne’de). Balkan Savaşı başlayınca Uşi Antlaşması (1912) imzalandı: Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya; Oniki Ada geçici olarak İtalya’ya bırakıldı, geri alınamadı. Kuzey Afrika’daki son toprak kaybıdır.

SavaşÖzet
I. Balkan Savaşı (1912–1913)Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ Osmanlı’ya saldırdı. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti. Londra Antlaşması (1913): sınır Midye–Enez hattı; Ege adalarının durumu büyük devletlere bırakıldı. Bu süreçte İttihat ve Terakki Babıâli Baskını (1913) ile yönetimi ele geçirdi
II. Balkan Savaşı (1913)Bulgaristan’a karşı müttefikler savaştı; Osmanlı Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı. Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (1913): sınır büyük ölçüde Meriç; Yunanistan ile Atina Antlaşması (1913): Yunanistan’daki Türklerin hakları; Sırbistan ile İstanbul Antlaşması (1914)
  • Batı Trakya’da Bulgar baskısına karşı Garbi Trakya Hükümeti (1913) kuruldu; Türklerin kurduğu ilk cumhuriyet olarak anılır. İstanbul Antlaşması ile bölge Bulgaristan’a bırakıldı.
  • Sonuçlar: Balkanların büyük bölümü kaybedildi; Osmanlıcılık fikri iflas etti; Türkçülük güçlendi; Rumeli’den Anadolu’ya büyük göç yaşandı.

07I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Cepheleri

Savaşın genel nedenleri: sanayi devriminin doğurduğu sömürge ve pazar rekabeti, milliyetçilik, silahlanma ve bloklaşma. Kıvılcım: Saraybosna suikastı (28 Haziran 1914). Osmanlı, Almanya ile gizli ittifak yaptı; Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girdi.

İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya; sonradan İtalya ve ABD. İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan; sonradan Osmanlı ve Bulgaristan.

CepheÖnemli bilgi
KafkasTaarruz; Enver Paşa’nın Sarıkamış harekâtı ağır kayıpla bitti. 1915’te Sevk ve İskân Kanunu. Mustafa Kemal 1916’da Muş ve Bitlis’i geri aldı
KanalTaarruz; Süveyş’i alma amacı; Cemal Paşa’nın iki harekâtı başarısız
ÇanakkaleSavunma cephesi; 18 Mart 1915 deniz zaferi; kara savaşlarında Mustafa Kemal Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar’da öne çıktı. İtilaf Rusya’ya yardım ulaştıramadı, savaş uzadı, Bulgaristan İttifak’a katıldı, Rusya’da Bolşevik İhtilali’ne zemin hazırlandı
Irakİngilizlere karşı Kut’ül Amare (1916) zaferi; sonra Bağdat kaybedildi
Suriye–Filistin, Hicaz–Yemenİngilizlere ve Şerif Hüseyin’in isyanına karşı; Mustafa Kemal 7. Ordu komutanı; Fahrettin Paşa’nın Medine savunması
Yardım cepheleriGaliçya, Makedonya, Romanya: müttefiklere asker gönderildi
  • Gizli antlaşmalar: İstanbul (Boğazlar Rusya’ya), Londra (Oniki Ada ve Antalya İtalya’ya), Sykes–Picot (Ortadoğu İngiltere–Fransa arasında), St. Jean de Maurienne (İzmir çevresi İtalya’ya).
  • Rusya 1917 Bolşevik İhtilali’yle savaştan çekildi; Brest-Litovsk (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı’ya geri bırakıldı.
  • Osmanlı Mondros Ateşkesi’ni (30 Ekim 1918) imzaladı. Barış antlaşmaları: Almanya Versay, Avusturya Saint-Germain, Bulgaristan Nöyyi, Macaristan Triyanon, Osmanlı Sevr.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Çanakkale Savaşı’nın sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
A) I. Dünya Savaşı’nın uzaması
B) Rusya’ya yardım ulaştırılamaması
C) Bulgaristan’ın İttifak Devletleri yanında savaşa girmesi
D) Mustafa Kemal’in tanınmaya başlaması
E) Kars, Ardahan ve Batum’un Osmanlı’ya geri verilmesi

A, B, C ve D doğrudan Çanakkale’nin sonuçlarıdır.

Kars, Ardahan ve Batum’un geri verilmesi Rusya’nın savaştan çekilmesiyle imzalanan Brest-Litovsk (1918) ile ilgilidir. Dolaylı bir bağ kurulsa da doğrudan sonuç değildir.

Cevap: E.

SON TEKRAR
  • Zitvatorok (1606): Avusturya ile eşitlik; Karlofça (1699): ilk büyük toprak kaybı.
  • Kasr-ı Şirin (1639): bugünkü İran sınırına esas.
  • 17. yy ıslahatları: baskıyla, Batı örnek alınmadan.
  • Lale Devri: matbaa (1727), geçici elçilik; III. Selim: Nizam-ı Cedid, sürekli elçilik.
  • Küçük Kaynarca (1774): Kırım bağımsız, ilk savaş tazminatı.
  • Sened-i İttifak (1808): padişah yetkisinin ilk sınırlanması.
  • Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri kaldırıldı.
  • Tanzimat (1839), Islahat (1856), Kanun-i Esasi (1876).
  • Balta Limanı (1838): yerli üretimin çöküşü; ilk dış borç 1854.
  • Berlin (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız.
  • Uşi (1912): Trablusgarp kaybı; Oniki Ada.
  • Çanakkale (1915): 18 Mart deniz zaferi.
KODLAMA
  • 17. yüzyıl antlaşma sırası “Zi-Kas-Bu-Kar”: Zitvatorok 1606 → Kasr-ı Şirin 1639 → Bucaş 1672 → Karlofça 1699. “Zil çaldı, kasa bulundu, karlı gün geldi.”
  • 18. yüzyıl Rusya hattı “Prut sevindirdi, Kaynarca yaktı, Yaş bitirdi”: Prut 1711 zafer → Küçük Kaynarca 1774 Kırım bağımsız → Yaş 1792 Kırım Rusya’nın.
  • Elçilik farkı “Lale geçti, Selim kaldı”: Lale Devri geçici, III. Selim sürekli elçilik.
  • Berlin’de bağımsız olanlar “SKR”: Sırbistan · Karadağ · Romanya (“Sırtımdaki Karanlık Rüzgâr”); Bulgaristan yalnızca prenslik.
  • Mısır Meselesi “Kütahya verdi, Hünkâr kapattı, Londra çözdü”: 1833 Kütahya → 1833 Hünkâr İskelesi → 1840 Londra; 1841 Boğazlar Sözleşmesi.
Reklam
Konu TestiKPSS Tarih · 6 soru
1.

Osmanlı Devleti’nin ilk büyük toprak kaybına uğradığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Zitvatorok
  2. Karlofça
  3. Pasarofça
  4. Bucaş
  5. Prut
2.

Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılması aşağıdaki padişahlardan hangisinin döneminde gerçekleşmiştir?

  1. III. Ahmet
  2. I. Mahmut
  3. III. Mustafa
  4. I. Abdülhamit
  5. III. Selim
3.

Osmanlı tarihinde padişahın yetkilerinin ilk kez sınırlandırıldığı ve ayanlarla imzalanan belge aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Sened-i İttifak
  2. Tanzimat Fermanı
  3. Islahat Fermanı
  4. Kanun-i Esasi
  5. Mecelle
4.

Berlin Antlaşması (1878) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. Sırbistan bağımsız oldu.
  2. Karadağ bağımsız oldu.
  3. Romanya bağımsız oldu.
  4. Bulgaristan bağımsız oldu.
  5. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı.
5.

Osmanlı pazarını Avrupa mallarına açarak yerli üretimin gerilemesine yol açan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Hünkâr İskelesi
  2. Kütahya
  3. Balta Limanı
  4. Paris
  5. Londra
6.

I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın taarruz amaçlı açtığı cepheler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

  1. Çanakkale – Irak
  2. Kafkas – Kanal
  3. Hicaz – Yemen
  4. Galiçya – Romanya
  5. Suriye – Çanakkale
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: B Karlofça (1699) ile Macaristan, Erdel, Podolya ve Mora kaybedilmiştir.
2.
Cevap: E Sürekli elçilikler III. Selim döneminde açılmıştır; Lale Devri’ndeki elçilikler geçicidir.
3.
Cevap: A Sened-i İttifak (1808), padişah ile ayanlar arasında imzalanmıştır.
4.
Cevap: D Bulgaristan Berlin’de bağımsız olmamış, prenslik hâline getirilmiştir; bağımsızlığını 1908’de ilan etmiştir.
5.
Cevap: C Balta Limanı (1838) tekel sistemini kaldırarak İngiliz mallarına geniş serbestlik tanımıştır.
6.
Cevap: B Kafkas ve Kanal cepheleri Osmanlı’nın taarruz cepheleridir.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Osmanlı’da Duraklama, Gerileme ve Dağılma testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...