KPSS Tarih Ders Notları: İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
KPSS Tarih İslamiyet Öncesi Türk Tarihi konu anlatımı ve ders notu: Orta Asya’daki ilk kültür merkezleri, Asya ve Avrupa Hunları, Göktürkler, Uygurlar, diğer Türk toplulukları ile devlet yönetimi, ordu, din ve sanat. Sınavda en çok karıştırılan “ilk”ler ve kodlamalar bir arada.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 1) İslamiyet Öncesi Türk Tarihi – 1 | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (19:40)
| Kültür merkezleri ve göçler | 0–1 soru |
| Hunlar, Göktürkler, Uygurlar | genellikle 1 soru |
| Diğer Türk toplulukları | 0–1 soru |
| Devlet, ordu, kültür ve medeniyet | genellikle 1–2 soru |
01Anayurt, Kültür Merkezleri ve Göçler
Türklerin ilk yurdu olarak Orta Asya kabul edilir. Bu bölge kabaca Altay Dağları, Tanrı (Tiyanşan) Dağları, Aral ve Hazar gölleri arasında kalan geniş bozkır alanıdır. Karasal iklim, kısa yazlar ve otlaklar atlı-göçebe yaşamı ve hayvancılığı belirlemiştir.
İlk kültür merkezleri
| Merkez | Öne çıkan özellik |
|---|---|
| Anav | Türkistan’da en eski kültür merkezi kabul edilir; kerpiç evler, tarım ve hayvan evcilleştirme izleri |
| Afanasyevo | Altay–Sayan çevresi; avcılık ve ilk hayvancılık |
| Andronovo | Batı Sibirya ve Kazakistan bozkırları; hayvancılık, at kullanımı |
| Karasuk | Yenisey çevresi; maden işçiliği gelişmiş |
| Tagar ve Taştık | Yenisey bölgesi; hayvan üslubu süslemeler, kurganlar |
Göçlerin nedenleri ve sonuçları
- kuraklık ve iklim değişmesi
- nüfus artışı, otlakların yetmemesi
- boylar arası mücadeleler
- Çin ve başka toplulukların baskısı
- yeni yurt ve bağımsızlık isteği
- Türk kültürü geniş coğrafyaya yayıldı
- farklı bölgelerde yeni Türk devletleri kuruldu
- bazı topluluklar yerleşik kavimlerle karışıp benliğini kaybetti
- atlı kültür ve maden işçiliği başka toplumlara geçti
- Göçlerin temel nedeni ekonomik ve iklimseldir; soru “doğal neden” diyorsa kuraklığı, “siyasi neden” diyorsa dış baskıyı seç.
- Göç eden toplulukların bir kısmı yerleşik halklar arasında asimile olmuştur (Tuna Bulgarları, Macarların bir bölümü gibi).
02Asya Hunları ve Avrupa Hunları
Asya Hun Devleti
Bilinen ilk Türk devletidir; MÖ 3. yüzyılda Ötüken çevresinde güçlenmiştir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman, en parlak dönemi ise Mete Han dönemidir (tahta çıkışı MÖ 209).
- Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi; bu sistem pek çok Türk ve dünya ordusunu etkiledi.
- Dağınık Türk boylarını tek bayrak altında topladı; Orta Asya’da siyasi birliği sağladı.
- Çin’e karşı üstünlük kurdu; Çin vergiye bağlandı. Çinliler kuzeyden gelen akınlara karşı Çin Seddi’ni güçlendirdi.
- Mete sonrası taht kavgaları ve Çin’in entrikaları devleti zayıflattı; devlet ikiye bölündü ve MS 3. yüzyıl başlarında yıkıldı.
Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları
Hun boylarının batıya ilerleyip 375’te Balamir önderliğinde İtil (Volga) Nehri’ni geçmesiyle Kavimler Göçü başladı. Hunların önünden kaçan Germen kavimleri Roma topraklarına girdi.
Avrupa Hunlarının en güçlü hükümdarı Attila’dır. Doğu Roma ile yaptığı Margos ve Anatolius antlaşmalarıyla Bizans’ı vergiye bağladı. Galya ve İtalya seferlerine çıktı; Papa’nın aracılığıyla Roma’ya girmeden geri döndü. Attila’nın ölümünden (453) sonra taht kavgaları başladı ve devlet kısa sürede dağıldı.
- Margos Antlaşması, bir Türk devletinin Doğu Roma ile yaptığı ve şartlarını kendisinin belirlediği önemli bir antlaşma olarak sorulur.
- Avrupa Hunlarının yıkılmasında Attila’nın ölümünden sonraki ülüş anlayışına bağlı taht kavgaları etkilidir.
- Akhunlar (Eftalitler) Afganistan–Hindistan çevresinde hüküm sürdü; Göktürk–Sasani iş birliğiyle yıkıldı.
03Göktürkler (Kök Türkler)
Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir. 552’de Bumin Kağan, Avarlara (Juan-juan) karşı ayaklanarak devleti kurdu. Doğu’da Bumin Kağan, batıda kardeşi İstemi Yabgu yönetti (ikili teşkilat).
| Dönem | Önemli olaylar |
|---|---|
| I. Kağanlık (552–630) | İstemi Yabgu Sasanilerle birleşip Akhunları yıktı; İpek Yolu için Bizans ile ilişki kurdu. Çin’in iç karışıklık politikası sonucu 630’da Çin egemenliğine girildi. |
| Fetret / Çin egemenliği (630–682) | 639’da Kürşad İhtilali: Çin sarayına baskın; başarısız olsa da bağımsızlık bilincini canlı tuttu. |
| II. Kağanlık (682–744) | Kutluk (İlteriş) Kağan bağımsızlığı yeniden kazandı. Bilge Kağan, Kül Tigin ve vezir Tonyukuk dönemi; Orhun Yazıtları dikildi. |
| Yıkılış (744) | Uygur, Basmıl ve Karlukların ortak saldırısı. |
Orhun (Göktürk) Yazıtları
- Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir; Moğolistan’da Orhun Nehri çevresindedir.
- Türk adının geçtiği bilinen ilk Türkçe yazılı belgeler arasındadır; Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
- İçeriği: kağanın millete hesap vermesi, Çin’e karşı uyarı, töreye bağlılık, millet bütünlüğü. Bu nedenle “ilk Türk tarihi” ve siyasi nasihat metni olarak değerlendirilir.
- Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen yazıtları 1893’te okudu.
Bir kağanın, yazıtlarında “Türk milleti, Çin’in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanarak çok öldün.” anlamına gelen uyarılar yapması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
A) Çin ile ticaretin tamamen yasaklandığının
B) Bağımsızlık ve millî bilincin önemsendiğinin
C) Göktürklerin yerleşik hayata geçtiğinin
D) Kağanın yetkilerinin kurultayca kaldırıldığının
E) Maniheizmin devlet dini yapıldığının
Uyarı, Çin’in kültürel ve siyasi etkisinin Türk birliğini bozduğunu anlatıyor.
Ticaretin yasaklandığına (A) ya da yerleşik hayata (C) dair bilgi yok; Maniheizm (E) Uygurlarla ilgilidir.
Cevap: B. Metin, millî benliği koruma ve bağımsızlık bilincini öne çıkarır.
04Uygurlar
Uygurlar 744’te Göktürk Devleti’ni yıkarak Ötüken çevresinde devlet kurdu. 840’ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldılar; dağılan Uygurlar Kansu ve Turfan bölgelerinde küçük devletler kurdu.
- Bögü Kağan döneminde Maniheizm kabul edildi. Bu din et yemeyi ve savaşmayı hoş görmediği için Uygurların savaşçı özelliği azaldı.
- Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak bilinir; şehirler, tapınaklar, saraylar yaptılar.
- Kendi alfabelerini (Uygur alfabesi) kullandılar; kâğıt ve matbaa kullanımıyla kitap çoğaltıldı.
- Tarım, ticaret ve mimaride ilerlediler; minyatür ve duvar resmi (fresk) sanatında eserler verdiler.
- “Türk adını ilk kullanan” Göktürk; “yerleşik hayata ilk geçen” Uygur. İki “ilk” sık karıştırılır.
- Maniheizm, Uygurlarda savaşçılığı azaltan ama sanatı ve yerleşik kültürü geliştiren bir etkidir.
05Diğer Türk Toplulukları
| Topluluk | Sınavda öne çıkan bilgi |
|---|---|
| İskitler (Sakalar) | Alp Er Tunga ve Şu destanları bu toplulukla ilişkilendirilir; hayvan üslubu sanatı |
| Kırgızlar | Uygur Devleti’ni yıktı (840); Manas Destanı |
| Karluklar | 751 Talas Savaşı’nda Abbasileri destekledi; İslamiyet’e geçişte etkili oldular |
| Türgişler | Batı Türkistan’da Emevi ilerleyişine karşı direndiler |
| Avarlar | Orta Avrupa’da güçlendi; İstanbul’u Sasanilerle birlikte kuşattı |
| Hazarlar | Yönetici kesimin Museviliği benimsemesi; ticarette ileri; dinî hoşgörü |
| Bulgarlar | İtil (Volga) Bulgarları İslamiyet’i kabul etti; Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı |
| Macarlar | Orta Avrupa’ya yerleşti; Hristiyanlığı kabul ederek bugünkü Macaristan’ın temelini attı |
| Peçenek, Uz, Kıpçak (Kuman) | Karadeniz’in kuzeyinde yaşadılar; Bizans ile sık sık mücadele ettiler |
- Avrupa’ya giden ve Hristiyanlaşan Türk toplulukları genellikle Türk benliğini kaybetmiştir: Tuna Bulgarları, Macarlar, Peçenek ve Kumanların bir bölümü.
- Hazarlar Musevi, İtil Bulgarları Müslüman, Tuna Bulgarları Hristiyan: farklı dinler bu bölümde soru köküdür.
06Devlet Yönetimi ve Ordu
Temel kavramlar
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı; kağanın meşruluk kaynağı |
| Ülüş | Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması; taht kavgalarının ve bölünmenin temel nedeni |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları; kağan da töreye uymak zorundadır |
| Kurultay (Toy, Kengeş) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; son karar kağanındır, danışma niteliği ağır basar |
| İkili teşkilat | Doğu kağanın, batı yabgunun yönetiminde; doğu daha üstün kabul edilir |
| Aygucı | Kağanın danışmanı, vezir benzeri görevli |
| Hatun | Kağanın eşi; devlet işlerine katılabilir, elçi kabul edebilirdi |
Ordu
- Ordu–millet bütünlüğü vardır: savaşabilen her erkek askerdir. Bu nedenle Türkler “ordu-millet” olarak nitelenir.
- Onlu sistem (onbaşı, yüzbaşı, binbaşı, tümen) Mete Han döneminde düzenlendi.
- Turan taktiği: geri çekilir gibi yapıp düşmanı pusuya çekmek. Ordu atlı ve hareketlidir.
İslamiyet öncesi Türk devletlerinin kısa sürede yıkılmasında aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?
A) Kurultayın danışma niteliği taşıması
B) Onlu sistemin uygulanması
C) Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması
D) Hatunların devlet işlerine katılması
E) Töre kurallarının yazısız olması
Ülüş anlayışında her hanedan üyesi hükümdarlık hakkına sahiptir.
Bu durum kağanın ölümünde taht kavgalarına ve devletin bölünmesine yol açar.
Cevap: C. Ülüş anlayışı, devletlerin ömrünü kısaltan temel siyasi etkendir.
07Din, Yazı, Sanat ve Ekonomi
İnanç
Ortak inanç Gök Tanrı inancıdır: tek ve yaratıcı bir Tanrı’ya inanılır. Atalar kültü, tabiat kültü (yer-su), ruhlar ve kam (şaman) uygulamaları da görülür. Ölüm sonrası yaşama inanılırdı; mezarlara eşyalar konur, kurgan denen mezarlar yapılır, ölen kişinin öldürdüğü düşman sayısınca balbal dikilirdi. Ölüm törenine yuğ denir.
Yazı ve dil
- 38 harf
- sağdan sola yazılır
- Orhun ve Yenisey yazıtları
- Soğd yazısından geliştirildi
- uzun süre Türk dünyasında kullanıldı
- kâğıt ve kitap kültürü
Destanlar
| Destan | İlişkili topluluk |
|---|---|
| Alp Er Tunga, Şu | İskitler (Sakalar) |
| Oğuz Kağan | Hunlar (Mete Han ile ilişkilendirilir) |
| Bozkurt, Ergenekon | Göktürkler |
| Türeyiş, Göç | Uygurlar |
| Manas | Kırgızlar |
Sanat ve ekonomi
- Göçebe yaşam nedeniyle taşınabilir sanat gelişti: halı, kilim, maden işleri, at koşum takımları. Hayvan figürlü süslemelere hayvan üslubu denir.
- Kalıcı mimari örnekleri azdır; Uygurlarla birlikte şehir, tapınak ve saray mimarisi gelişti.
- Ekonominin temeli hayvancılıktır; İpek Yolu ticaretinin denetimi Türk devletleri için büyük önem taşıdı.
- Kurgan mezar, balbal ise mezar çevresine dikilen taştır. İkisini karıştırma.
- Ergenekon ve Bozkurt destanları Göktürk; Türeyiş ve Göç destanları Uygur.
- İlk Türk devleti: Asya Hunları; en parlak dönem Mete Han.
- Onlu sistem: Mete Han.
- Kavimler Göçü: 375; Batı Roma’nın yıkılmasına (476) zemin hazırladı.
- Attila: Margos ve Anatolius antlaşmaları; Bizans vergiye bağlandı.
- Göktürkler: Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan; Orhun Yazıtları.
- Kürşad İhtilali: 639, Çin egemenliğine tepki.
- Uygurlar: yerleşik hayat, Maniheizm, matbaa, kâğıt.
- Talas (751): Karluklar Abbasileri destekledi.
- Ülüş: taht kavgaları ve bölünmelerin nedeni.
- Kut: yönetme yetkisinin Tanrı’dan geldiği inancı.
- “GÖK-TÜRK-YAZI”: Göktürk = Türk adı ilk kez devlet adı + ilk Türkçe yazıtlar.
- “UYGUR-ŞEHİR-KİTAP”: Uygur = yerleşik hayat (şehir) + matbaa ve kâğıt (kitap) + Maniheizm.
- Dinler “Hazar’ın hahamı, İtil’in imamı, Tuna’nın papazı”: Hazar = Musevilik · İtil Bulgarları = İslamiyet · Tuna Bulgarları = Hristiyanlık.
- Destan eşleşmesi “Saka Şu’yu söyledi, Hun Oğuz’u, Gök kurdu, Uygur göçtü, Kırgız Manas’ı”: Alp Er Tunga–Şu: Saka · Oğuz Kağan: Hun · Bozkurt–Ergenekon: Göktürk · Türeyiş–Göç: Uygur · Manas: Kırgız.
- Tarih zinciri “552 kuruldu – 630 düştü – 682 kalktı – 744 bitti – 840 Uygur gitti”.
Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türklerde göçlerin doğal nedenlerinden biridir?
- Çin’in siyasi baskısı
- Boylar arası taht kavgaları
- Kuraklık ve otlakların azalması
- Bağımsız yaşama isteği
- Kavimler arası ittifaklar
Orduyu onlu sisteme göre düzenleyen Türk hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?
- Bumin Kağan
- Attila
- Bilge Kağan
- Mete Han
- Bögü Kağan
I. Kâğıt ve matbaa kullanmaları
II. Maniheizmi kabul etmeleri
III. Türk adını devlet adı olarak ilk kez kullanmaları
Yukarıdakilerden hangileri Uygurlarla ilgilidir?
- Yalnız I
- Yalnız III
- I ve II
- II ve III
- I, II ve III
Kavimler Göçünün sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- Batı Roma’nın zayıflayıp yıkılması
- Avrupa’da feodal düzenin ortaya çıkması
- Bugünkü Avrupa milletlerinin temellerinin atılması
- Uygurların yerleşik hayata geçmesi
- Orta Çağ’ın başlamasına zemin hazırlanması
Yönetici kesimi Museviliği benimseyen Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?
- Karluklar
- Hazarlar
- Macarlar
- Kırgızlar
- Avarlar
Kağanın yönetme yetkisini Tanrı’dan aldığına inanılması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- Töre
- Ülüş
- Kurultay
- Yuğ
- Kut
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.