KPSS Matematik Ders Notları: Rasyonel ve Ondalık Sayılar, Üslü ve Köklü Sayılar
KPSS Matematik rasyonel sayılar, ondalık sayılar, üslü ve köklü sayılar konu anlatımı ve ders notu: kesir işlemleri, sıralama, devirli ondalık sayıyı kesre çevirme, üs ve kök kuralları çözümlü örneklerle.
KPSS Matematik
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yediiklim Yayincilik · 34 – Rasyonel ve Ondalık Sayılar 1. Bölüm – Mehmet Bilge YILDIZ (24:43)
| Rasyonel sayılar ve sıralama | genellikle 1–2 soru |
| Ondalık sayılar | genellikle 1 soru |
| Üslü sayılar | genellikle 1 soru |
| Köklü sayılar | genellikle 1 soru |
01Rasyonel Sayılar ve Kesir İşlemleri
a ve b tam sayı, b ≠ 0 olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir. a pay, b paydadır. Payda hiçbir zaman 0 olamaz; 0/5 = 0 iken 5/0 tanımsızdır.
| Kesir türü | Koşul | Örnek |
|---|---|---|
| Basit kesir | |pay| < |payda| | 3/7 |
| Bileşik kesir | |pay| ≥ |payda| | 9/4 |
| Tam sayılı kesir | tam kısım + basit kesir | 2 ¼ = 9/4 |
Dört işlem
- Toplama-çıkarma: paydalar eşitlenir, paylar toplanır: 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6.
- Çarpma: pay ile pay, payda ile payda çarpılır: 2/3 × 9/4 = 18/12 = 3/2.
- Bölme: birinci kesir, ikincinin tersiyle çarpılır: 3/5 ÷ 6/7 = 3/5 × 7/6 = 7/10.
- Merdivenli kesir: en alttan başlanarak yukarı doğru çözülür.
- İşlem önceliği: parantez → üs/kök → çarpma-bölme → toplama-çıkarma.
(1 − 1/2) · (1 − 1/3) · (1 − 1/4) · … · (1 − 1/20) çarpımının sonucu kaçtır?
A) 1/80 B) 1/40 C) 1/21 D) 1/20 E) 1/19
Her parantezi tek kesir olarak yaz: 1/2 · 2/3 · 3/4 · … · 19/20.
Her payın, bir önceki kesrin paydasıyla sadeleştiğini gör: 2’ler, 3’ler, …, 19’lar gider.
Geriye ilk kesrin payı (1) ve son kesrin paydası (20) kalır.
Sonuç: Çarpım 1/20’dir. Doğru cevap D.
02Rasyonel Sayılarda Sıralama
Sıralama sorularında amaç, en az işlemle karşılaştırma yapmaktır. Kesirlerin yapısına göre aşağıdaki yöntemlerden biri seçilir.
| Yöntem | Ne zaman, nasıl? |
|---|---|
| Paydaları eşitle | Paydalar küçük ve ortak katı kolaysa. Paydası eşit pozitif kesirlerde payı büyük olan büyüktür. |
| Payları eşitle | Paylar eşitse ya da kolay eşitleniyorsa. Payı eşit pozitif kesirlerde paydası küçük olan büyüktür. |
| Ondalığa çevir | Kesirler yakın değerliyse: 2/3 ≈ 0,667; 5/8 = 0,625; 3/5 = 0,6. |
| 1’e uzaklık | Pay ile payda arasındaki fark sabitse: 2/3 < 3/4 < 4/5 (1’e en yakın olan en büyük). |
| Çapraz çarpım | İki pozitif kesir için: a/b < c/d ⇔ a·d < b·c. |
- Negatif sayılarda sıralama tersine döner: 2/3 < 3/4 iken −3/4 < −2/3.
- 0 ile 1 arasındaki bir sayının karesi kendisinden küçüktür: (1/2)² = 1/4 < 1/2.
- Pozitif basit kesrin payına ve paydasına aynı pozitif sayı eklenirse kesir büyür: 2/5 < 3/6.
03Ondalık ve Devirli Ondalık Sayılar
Paydası 10’un kuvveti olan kesirler virgülle yazılabilir: 3/4 = 75/100 = 0,75. Ondalık sayılarla işlem yaparken virgülden kurtulmak çoğu zaman en hızlı yoldur.
- Toplama-çıkarma: virgüller alt alta gelecek biçimde yazılır.
- Çarpma: virgül yokmuş gibi çarpılır, iki sayıdaki ondalık basamak sayıları toplamı kadar basamak ayrılır: 0,25 × 0,4 = 0,100 = 0,1.
- Bölme: bölen ile bölünen aynı 10’un kuvvetiyle çarpılarak virgül atılır: 2,4 ÷ 0,08 = 240 ÷ 8 = 30.
- 10, 100, 1000 ile çarpınca virgül sağa; bölünce sola kayar.
Devirli ondalık sayıyı kesre çevirme
Virgülden sonra bir ya da birkaç rakamı sonsuza kadar tekrar eden sayılara devirli ondalık sayı denir; tekrar eden kısım parantezle ya da üstüne çizgiyle gösterilir.
| Sayı | İşlem | Kesir |
|---|---|---|
| 0,(3) | 3/9 | 1/3 |
| 0,(45) | 45/99 | 5/11 |
| 0,1(6) | (16 − 1)/90 = 15/90 | 1/6 |
| 1,2(5) | (125 − 12)/90 | 113/90 |
| 0,(9) | 9/9 | 1 |
0,1(6) + 0,(3) toplamı kaçtır?
A) 1/2 B) 5/9 C) 3/5 D) 2/3 E) 5/6
0,1(6): virgülsüz tamamı 16, devretmeyen kısım 1; bir rakam devrediyor, bir rakam devretmiyor → (16 − 1)/90 = 15/90 = 1/6.
0,(3) = 3/9 = 1/3.
1/6 + 1/3 = 1/6 + 2/6 = 3/6.
Sonuç: Toplam 1/2’dir. Doğru cevap A.
04Üslü Sayılar
aⁿ ifadesi, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır; a taban, n üstür. KPSS’de kural ezberinden çok, tabanları eşitleme ve ortak çarpan parantezine alma becerisi ölçülür.
| Kural | Örnek |
|---|---|
| a⁰ = 1 (a ≠ 0) | 7⁰ = 1; 0⁰ tanımsızdır. |
| a⁻ⁿ = 1/aⁿ | 2⁻³ = 1/8; (2/3)⁻² = 9/4 |
| aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ | 3² · 3⁴ = 3⁶ |
| aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ | 5⁷ ÷ 5⁵ = 5² = 25 |
| (aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ | (2³)⁴ = 2¹² |
| aⁿ · bⁿ = (a · b)ⁿ | 2⁵ · 5⁵ = 10⁵ |
| Ortak çarpan | 3ˣ⁺² − 3ˣ = 3ˣ(9 − 1) = 8 · 3ˣ |
| aˣ = aʸ ⇒ x = y | (a ≠ −1, 0, 1 için) |
Negatif taban ve işaret
- Negatif sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)⁴ = 16, (−2)³ = −8.
- (−2)⁴ ile −2⁴ farklıdır: −2⁴ = −(2⁴) = −16.
- (−1)ⁿ: n çiftse 1, n tekse −1.
Üslü sayılarda sıralama ve bilimsel gösterim
Üsler eşitlenebiliyorsa tabanlar karşılaştırılır: a = 2³⁰ = 8¹⁰, b = 3²⁰ = 9¹⁰, c = 5¹⁰ olduğundan c < a < b. Bilimsel gösterim a · 10ⁿ biçimindedir (1 ≤ |a| < 10): 0,00045 = 4,5 · 10⁻⁴; 372.000 = 3,72 · 10⁵.
(2⁵ + 2⁵ + 2⁵ + 2⁵) ÷ 8² işleminin sonucu kaçtır?
A) 1/2 B) 1 C) 2 D) 4 E) 8
Aynı terimin 4 kez toplamı: 4 · 2⁵ = 2² · 2⁵ = 2⁷.
8² = (2³)² = 2⁶.
2⁷ ÷ 2⁶ = 2¹.
Sonuç: İşlemin sonucu 2’dir. Doğru cevap C.
- 2⁵ + 2⁵ = 2⁶’dır, 2¹⁰ değildir. Toplamada üsler toplanmaz; aynı terimler sayılır.
- (a + b)² ≠ a² + b²; (a + b)² = a² + 2ab + b².
- Negatif üs sayıyı negatif yapmaz: 2⁻¹ = 1/2.
05Köklü Sayılar
√a ifadesi, karesi a olan negatif olmayan sayıdır. Çift dereceli kökün içi negatif olamaz; √(−4) gerçek sayı değildir. Üslü yazılışla ⁿ√(aᵐ) = aᵐ/ⁿ olur; örneğin ∛8 = 2, √(x⁶) = |x³|.
| Kural | Örnek |
|---|---|
| √(a²) = |a| | √((−5)²) = 5 |
| √a · √b = √(a · b) | √2 · √8 = √16 = 4 |
| √a ÷ √b = √(a ÷ b) | √50 ÷ √2 = √25 = 5 |
| Kök dışına çıkarma | √72 = √(36 · 2) = 6√2 |
| Kök içine alma | 3√2 = √(9 · 2) = √18 |
| Toplama-çıkarma | Yalnızca kök içleri aynıysa: 2√3 + 5√3 = 7√3 |
| Paydayı rasyonel yapma | 1/√3 = √3/3 |
| Eşlenikle çarpma | 1/(√a − √b) = (√a + √b)/(a − b) |
Köklü sayıları sıralamak için katsayılar kök içine alınır: 2√3 = √12 ve 3√2 = √18 olduğundan 2√3 < 3√2. Ondalık sayıların kökünde virgül kaydırma kullanılır: √0,09 = 0,3; √0,16 = 0,4.
1/(√5 − 2) − √5 işleminin sonucu kaçtır?
A) 1 B) 2 C) √5 D) 2√5 E) 4
Paydayı eşleniği olan (√5 + 2) ile genişlet: (√5 + 2) / ((√5)² − 2²).
Payda: 5 − 4 = 1. Kesir √5 + 2’ye eşit olur.
(√5 + 2) − √5 = 2.
Sonuç: İşlemin sonucu 2’dir. Doğru cevap B.
- √a + √b ≠ √(a + b): √9 + √16 = 7, ama √25 = 5.
- √(x²) = x yazmak yalnızca x ≥ 0 ise doğrudur; genel durumda |x|’tir.
- Tek dereceli kökün içi negatif olabilir: ∛(−27) = −3.
- Payda 0 olamaz; 0/a = 0, a/0 tanımsız.
- Bölmede ikinci kesir ters çevrilip çarpılır.
- Pozitif kesirlerde: payda eşitse payı büyük, pay eşitse paydası küçük olan büyüktür.
- Negatiflerde sıralama tersine döner.
- Devirli sayı: (tamamı − devretmeyen) / (devreden kadar 9, devretmeyen kadar 0).
- 0,(9) = 1.
- aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ; (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ; a⁻ⁿ = 1/aⁿ; a⁰ = 1.
- Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16.
- Aynı terimler toplanır: 2ⁿ + 2ⁿ = 2ⁿ⁺¹.
- √(a²) = |a|; √a · √b = √(ab); kök içleri aynıysa toplanır.
- Payda (√a − √b) ise eşlenik (√a + √b) ile genişlet.
a = 2/3, b = 3/5, c = 5/8 sayılarının doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
- a < b < c
- b < a < c
- b < c < a
- c < b < a
- c < a < b
0,(4) + 0,(5) toplamı kaçtır?
- 8/9
- 1
- 10/9
- 11/9
- 4/3
3ˣ⁺² − 3ˣ = 72 olduğuna göre x kaçtır?
- −1
- 0
- 1
- 2
- 3
(−1)²⁰²⁵ + (−1)²⁰²⁶ − 1²⁰²⁷ işleminin sonucu kaçtır?
- −3
- −1
- 0
- 1
- 3
√0,09 + √0,16 işleminin sonucu kaçtır?
- 0,07
- 0,25
- 0,34
- 0,5
- 0,7
2,4 ÷ 0,08 işleminin sonucu kaçtır?
- 30
- 32
- 300
- 320
- 3000
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Rasyonel ve Ondalık Sayılar, Üslü ve Köklü Sayılar testini çöz →
← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.