KPSS Matematik Ders Notları: Temel Geometri
KPSS Matematik temel geometri konu anlatımı ve ders notu: açılar, üçgenler, dik üçgen ve Pisagor, çokgenler ve dörtgenler, çember ve daire, katı cisimlerin alan ve hacim formülleri şekillerle ve çözümlü örneklerle.
KPSS Matematik
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yargı Plus · 68 – GEOMETRİ GİRİŞ – DOĞRUDA AÇILAR – İLYAS GÜNEŞ l KPSS – MEB AGS (29:36)
| Açılar ve üçgenler | genellikle 1 soru |
| Dörtgenler ve çokgenler | genellikle 0–1 soru |
| Çember ve daire | genellikle 0–1 soru |
| Katı cisimler | genellikle 0–1 soru |
01Açılar ve Paralel Doğrular
Başlangıç noktaları ortak iki ışının oluşturduğu şekle açı denir. Açılar ölçülerine göre sınıflandırılır.
| Açı | Ölçü | Açı çifti | Koşul |
|---|---|---|---|
| Dar açı | 0° < x < 90° | Tümler | Toplamları 90° |
| Dik açı | 90° | Bütünler | Toplamları 180° |
| Geniş açı | 90° < x < 180° | Ters açılar | Ölçüleri eşit |
| Doğru açı | 180° | Komşu bütünler | Bir doğru üzerinde yan yana, toplam 180° |
x açısının tümleri 90° − x, bütünleri 180° − x’tir. Bir açının bütünleri her zaman tümlerinden 90° fazladır.
- Yöndeş açılar eşittir.
- İç ters ve dış ters açılar eşittir.
- Karşı durumlu (kesenin aynı tarafındaki iki iç açı) açıların toplamı 180°’dir.
- İki paralel doğru arasında kırık çizgi (“Z” ya da “U” biçimi) varsa, uçlardaki açıların toplamı kırılma noktasındaki açıya eşittir.
Bir açının bütünleri, aynı açının tümlerinin 4 katından 30° fazladır. Bu açı kaç derecedir?
A) 50 B) 60 C) 65 D) 70 E) 75
Açı x olsun: 180 − x = 4(90 − x) + 30.
180 − x = 390 − 4x → 3x = 210 → x = 70.
Kontrol: bütünleri 110°, tümleri 20°; 4 · 20 + 30 = 110.
Sonuç: Açı 70°’dir. Doğru cevap D.
02Üçgenler
| Kural | Açıklama |
|---|---|
| İç açılar toplamı | 180° |
| Dış açılar toplamı | 360° |
| Bir dış açı | Komşu olmayan iki iç açının toplamı |
| Kenar-açı ilişkisi | Büyük kenarın karşısında büyük açı bulunur. |
| Üçgen eşitsizliği | |b − c| < a < b + c (her kenar için) |
| Alan | Taban × yükseklik ÷ 2 |
| Eşkenar üçgen (kenar a) | Açılar 60°; yükseklik a√3 ÷ 2; alan a²√3 ÷ 4 |
| İkizkenar üçgen | Eşit kenarların karşısındaki taban açıları eşittir. |
Örnek: Kenarı 6 cm olan eşkenar üçgenin yüksekliği 3√3 cm, alanı 36√3 ÷ 4 = 9√3 cm²’dir. İç açıları 2 : 3 : 4 oranında olan üçgende açılar 40°, 60° ve 80°’dir.
Kenar uzunlukları 5 cm, 9 cm ve x cm olan bir üçgende x bir tam sayıdır. x’in alabileceği kaç farklı değer vardır?
A) 7 B) 8 C) 9 D) 10 E) 13
Üçgen eşitsizliği: 9 − 5 < x < 9 + 5 → 4 < x < 14.
Uçlar dahil değildir; x = 5, 6, …, 13 olabilir.
Değer sayısı: 13 − 5 + 1 = 9.
Sonuç: x 9 farklı değer alabilir. Doğru cevap C.
- Üçgen eşitsizliğinde eşitlik yoktur: 4, 5 ve 9 uzunluklarıyla üçgen çizilemez.
- Yükseklik, tabana dik inen doğru parçasıdır; geniş açılı üçgende üçgenin dışına düşebilir.
- Dış açı, yanındaki iç açıyla bütünlerdir; karşıdaki iki iç açının toplamına eşittir.
03Dik Üçgen ve Pisagor Bağıntısı
Bir açısı 90° olan üçgene dik üçgen denir. Dik açının karşısındaki kenar hipotenüstür ve en uzun kenardır. Dik kenarlar a ve b, hipotenüs c ise a² + b² = c² (Pisagor bağıntısı) geçerlidir.
| Özel dik üçgen | Kenarlar | Not |
|---|---|---|
| 3-4-5 | 3k, 4k, 5k | 6-8-10, 9-12-15 de bu ailedendir. |
| 5-12-13 | 5k, 12k, 13k | Dikdörtgen köşegeni sorularında sık çıkar. |
| 8-15-17 | 8k, 15k, 17k | Eşkenar dörtgen sorularında görülür. |
| 30-60-90 | a, a√3, 2a | 30°’nin karşısı hipotenüsün yarısıdır. |
| 45-45-90 | a, a, a√2 | Karenin köşegeni a√2’dir. |
Bir dikdörtgenin köşegeni 13 cm, kısa kenarı 5 cm’dir. Bu dikdörtgenin alanı kaç cm²’dir?
A) 60 B) 65 C) 72 D) 78 E) 84
Köşegen, dikdörtgeni iki dik üçgene ayırır; köşegen hipotenüstür.
Uzun kenar b: 5² + b² = 13² → b² = 169 − 25 = 144 → b = 12 (5-12-13 üçgeni).
Alan: 5 · 12 = 60.
Sonuç: Alan 60 cm²’dir. Doğru cevap A.
04Çokgenler ve Dörtgenler
n kenarlı bir çokgende iç açılar toplamı (n − 2) · 180°, dış açılar toplamı her zaman 360°‘dir. Bütün kenarları ve açıları eşit olan düzgün çokgende bir dış açı 360° ÷ n, bir iç açı 180° − 360° ÷ n’dir. Köşegen sayısı n(n − 3) ÷ 2 ile bulunur.
| Çokgen | İç açılar toplamı | Düzgünse bir iç açı | Köşegen sayısı |
|---|---|---|---|
| Üçgen (3) | 180° | 60° | 0 |
| Dörtgen (4) | 360° | 90° | 2 |
| Beşgen (5) | 540° | 108° | 5 |
| Altıgen (6) | 720° | 120° | 9 |
| Sekizgen (8) | 1080° | 135° | 20 |
Dörtgenlerin alan ve çevre formülleri
| Dörtgen | Alan | Hatırlatma |
|---|---|---|
| Kare (kenar a) | a² | Çevre 4a; köşegen a√2; alan köşegen² ÷ 2 |
| Dikdörtgen (a, b) | a · b | Çevre 2(a + b); köşegen √(a² + b²) |
| Paralelkenar | taban × yükseklik | Karşılıklı kenarlar paralel ve eşit; köşegenler birbirini ortalar |
| Eşkenar dörtgen | e · f ÷ 2 | Dört kenar eşit; köşegenler (e, f) birbirini dik ortalar |
| Yamuk | (a + c) · h ÷ 2 | a ve c paralel tabanlar; orta taban (a + c) ÷ 2 |
Örnek: Tabanları 6 cm ve 10 cm, yüksekliği 4 cm olan yamuğun alanı (6 + 10) · 4 ÷ 2 = 32 cm²’dir. Köşegenleri 10 ve 24 cm olan eşkenar dörtgende yarım köşegenler 5 ve 12 olduğundan bir kenar 13 cm’dir.
- Paralelkenarın alanında eğik kenar değil, dik yükseklik kullanılır.
- Her kare bir eşkenar dörtgen ve bir dikdörtgendir; tersi her zaman doğru değildir.
- Düzgün çokgen sorularında önce dış açıyı bulmak (360 ÷ n) en kısa yoldur.
05Çember ve Daire
Çember, bir noktaya (merkez) eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir; daire ise çember ile iç bölgesinin birleşimidir. Çevre çembere, alan daireye aittir.
| Büyüklük (yarıçap r) | Formül |
|---|---|
| Çemberin çevresi | 2πr |
| Dairenin alanı | πr² |
| α merkez açılı yayın uzunluğu | 2πr · α ÷ 360 |
| α merkez açılı daire diliminin alanı | πr² · α ÷ 360 |
| Çevre açı | Gördüğü yayın yarısı |
| Teğet | Değme noktasındaki yarıçapa diktir. |
Yarıçapı 6 cm olan bir dairede merkez açısı 60° olan daire diliminin alanı kaç cm²’dir?
A) 3π B) 4π C) 6π D) 9π E) 12π
Dairenin tamamının alanı: π · 6² = 36π.
60°, tam açının 60 ÷ 360 = 1/6’sıdır.
Dilim alanı: 36π ÷ 6 = 6π.
Sonuç: Dilimin alanı 6π cm²’dir. Doğru cevap C.
- Çap 2r’dir; soruda çap verildiyse formülde yarıya indir.
- Yarıçap 2 katına çıkarsa çevre 2 katına, alan 4 katına çıkar.
- π için yaklaşık değer istenirse genellikle 3 alınır; soruda belirtilen değeri kullan.
06Katı Cisimler
Prizmalarda ve silindirde hacim taban alanı × yükseklik, piramit ve konide bunun üçte biridir. Yüzey alanı ise cismin bütün yüzlerinin alanları toplamıdır.
| Cisim | Hacim | Yüzey alanı / not |
|---|---|---|
| Küp (ayrıt a) | a³ | 6a²; cisim köşegeni a√3 |
| Dikdörtgenler prizması (a, b, c) | a · b · c | 2(ab + ac + bc); cisim köşegeni √(a² + b² + c²) |
| Silindir (r, h) | πr²h | Yanal alan 2πrh; toplam 2πr(r + h) |
| Koni (r, h) | πr²h ÷ 3 | Ana doğru l = √(r² + h²); yanal alan πrl |
| Piramit | Taban alanı × h ÷ 3 | Yanal yüzler üçgendir. |
| Küre (r) | 4πr³ ÷ 3 | Yüzey alanı 4πr² |
Tüm yüzeylerinin alanları toplamı 150 cm² olan bir küpün hacmi kaç cm³’tür?
A) 64 B) 125 C) 150 D) 216 E) 250
Küpün 6 eş kare yüzü vardır: 6a² = 150 → a² = 25 → a = 5 cm.
Hacim: a³ = 5³ = 125.
Sonuç: Küpün hacmi 125 cm³’tür. Doğru cevap B.
- Uzunluk k katına çıkarsa alan k², hacim k³ katına çıkar.
- Birimler: 1 dm³ = 1 litre = 1000 cm³.
- Su aktarma sorularında hacim korunur: bir kaptaki su başka kaba boşaltılınca yüksekliği değişir, hacmi değişmez.
- Tümler 90°, bütünler 180°; ters açılar eşittir.
- Paralel doğrularda yöndeş ve iç ters açılar eşit; karşı durumlular bütünler.
- Üçgende iç açılar 180°, dış açılar 360°; dış açı = komşu olmayan iki iç açının toplamı.
- Üçgen eşitsizliği: |b − c| < a < b + c.
- Pisagor: a² + b² = c²; 3-4-5, 5-12-13, 8-15-17.
- 30-60-90: 1 : √3 : 2; 45-45-90: 1 : 1 : √2.
- Çokgen iç açılar (n − 2) · 180°; düzgün çokgende dış açı 360° ÷ n.
- Köşegen sayısı n(n − 3) ÷ 2.
- Eşkenar dörtgen alanı e · f ÷ 2; yamuk (a + c) · h ÷ 2.
- Çevre 2πr, alan πr²; çevre açı = yay ÷ 2.
- Prizma-silindir: taban × h; koni-piramit: taban × h ÷ 3.
- Küre: hacim 4πr³ ÷ 3, alan 4πr².
Bir üçgenin iç açılarının ölçüleri 2, 3 ve 4 sayılarıyla orantılıdır. Bu üçgenin en büyük açısı kaç derecedir?
- 60
- 70
- 80
- 90
- 100
Bir iç açısının ölçüsü 140° olan düzgün çokgen kaç kenarlıdır?
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
Dik kenarlarının uzunlukları 8 cm ve 15 cm olan bir dik üçgenin çevresi kaç cm’dir?
- 34
- 36
- 38
- 40
- 42
Köşegen uzunlukları 10 cm ve 24 cm olan bir eşkenar dörtgenin alanı kaç cm²’dir?
- 120
- 130
- 156
- 240
- 260
Yarıçapı 3 cm olan bir kürenin hacmi kaç cm³’tür?
- 9π
- 12π
- 18π
- 27π
- 36π
Ayrıtları 3 cm, 4 cm ve 12 cm olan bir dikdörtgenler prizmasının cisim köşegeninin uzunluğu kaç cm’dir?
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.