KPSS Matematik Ders Notları: Birinci Dereceden Denklemler, Eşitsizlik, Mutlak Değer, Oran-Orantı
KPSS Matematik birinci dereceden denklemler, eşitsizlikler, mutlak değer ve oran-orantı konu anlatımı ve ders notu: denklem çözme, denklem sistemleri, aralık soruları, mutlak değerli denklemler ve orantılı paylaştırma çözümlü örneklerle.
KPSS Matematik
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yargı Plus · 37 – ORAN – ORANTI – 1 – İLYAS GÜNEŞ l KPSS – MEB AGS (34:35)
| Denklem çözme ve denklem sistemleri | genellikle 1 soru |
| Eşitsizlik ve aralık | genellikle 0–1 soru |
| Mutlak değer | genellikle 0–1 soru |
| Oran-orantı | genellikle 1 soru |
01Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler
a ve b gerçek sayı, a ≠ 0 olmak üzere ax + b = 0 biçimindeki eşitliklere birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan değerlerin kümesine çözüm kümesi denir. Eşitliğin iki tarafına aynı sayı eklenebilir, iki taraf sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpılabilir ya da bölünebilir.
| ax = b denkleminde durum | Çözüm kümesi | Örnek |
|---|---|---|
| a ≠ 0 | Tek çözüm: x = b/a | 3x = 12 → {4} |
| a = 0 ve b = 0 | Sonsuz çözüm (R) | 0 · x = 0 |
| a = 0 ve b ≠ 0 | Çözüm yok (∅) | 0 · x = 5 |
Kesirli denklemlerde yol
(x + 1)/3 − (x − 2)/4 = 2 denklemini sağlayan x değeri kaçtır?
A) 10 B) 12 C) 14 D) 16 E) 18
Paydaların EKOK’u 12; her terimi 12 ile çarp: 4(x + 1) − 3(x − 2) = 24.
Parantezleri aç: 4x + 4 − 3x + 6 = 24. Eksi işareti ikinci parantezin her terimine dağıtılır.
x + 10 = 24 → x = 14. Kontrol: 15/3 − 12/4 = 5 − 3 = 2.
Sonuç: x = 14. Doğru cevap C.
- Çıkarma işaretinden sonra gelen kesirde payın tamamı parantez içindedir: −(x − 2)/4 açılınca −x + 2 olur.
- “Çözüm kümesi gerçek sayılar” ifadesi katsayının ve sabit terimin 0 olduğunu söyler.
- Paydada bilinmeyen varsa paydayı 0 yapan değer çözüm olamaz.
02İki Bilinmeyenli Denklem Sistemleri
İki bilinmeyen için iki ayrı denklem gerekir. KPSS’de iki yöntem yeterlidir:
- bir bilinmeyenin katsayıları zıt yapılır
- denklemler taraf tarafa toplanır
- 2x + y = 11 ve x − y = 1 → 3x = 12, x = 4, y = 3
- bir denklemden bir bilinmeyen çekilir
- diğer denklemde yerine yazılır
- y = 2x ve x + y = 18 → 3x = 18, x = 6, y = 12
Bazı sorularda x ve y’yi tek tek bulmak gerekmez. Örneğin x + y = 10 ve x − y = 4 verilip x² − y² soruluyorsa (x + y)(x − y) = 40 doğrudan yazılır.
| ax + by = c ve dx + ey = f sisteminde | Çözüm |
|---|---|
| a/d ≠ b/e | Tek çözüm |
| a/d = b/e ≠ c/f | Çözüm yok (doğrular paralel) |
| a/d = b/e = c/f | Sonsuz çözüm (doğrular çakışık) |
03Eşitsizlikler ve Aralıklar
<, >, ≤, ≥ sembolleriyle kurulan ifadelere eşitsizlik denir. Çözüm genellikle bir aralıktır: [a, b] uçları dahil, (a, b) uçları hariç demektir.
| İşlem | Yön |
|---|---|
| İki tarafa aynı sayı eklemek/çıkarmak | Değişmez |
| Pozitif sayıyla çarpmak/bölmek | Değişmez |
| Negatif sayıyla çarpmak/bölmek | Ters döner: −2x < 6 → x > −3 |
| Aynı yönlü eşitsizlikleri toplamak | Toplanabilir |
| Eşitsizlikleri taraf tarafa çıkarmak | Yapılmaz; önce −1 ile çarpıp toplanır |
Aralıkta en büyük ve en küçük değer
- x + y ve x − y için: y’nin aralığı gerekirse −1 ile çarpılıp ters çevrilir, sonra aralıklar toplanır.
- x · y için: uç değerlerin dört çarpımı hesaplanır; en küçüğü alt sınır, en büyüğü üst sınırdır. −2 < x < 3 ve −1 < y < 4 ise çarpımlar 2, −8, −3, 12’dir; −8 < x · y < 12.
- x² için: aralık 0’ı içeriyorsa en küçük değer 0’dır. −3 < x < 2 ise 0 ≤ x² < 9.
−3 < x ≤ 2 ve 1 ≤ y < 4 olduğuna göre 2x − y ifadesinin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?
A) 3 B) 4 C) 5 D) 6 E) 7
2 ile çarp: −6 < 2x ≤ 4.
−1 ile çarp, yön değişir: −4 < −y ≤ −1.
Topla: −10 < 2x − y ≤ 3. Üst uç dahildir; x = 2, y = 1 için 2x − y = 3 olur.
Sonuç: En büyük tam sayı değeri 3’tür. Doğru cevap A.
04Mutlak Değer
Bir sayının sayı doğrusunda 0’a olan uzaklığına mutlak değer denir. Uzaklık negatif olamayacağı için |a| ≥ 0’dır. |x − a| ifadesi, x’in a’ya olan uzaklığıdır.
| Kural | Açıklama |
|---|---|
| |a| = a (a ≥ 0), |a| = −a (a < 0) | İçi negatifse işaret değiştirilerek dışarı çıkar. |
| |a| = |−a|, |a − b| = |b − a| | Uzaklık yönden bağımsızdır. |
| |a · b| = |a| · |b| | Çarpma ve bölmede dağılır. |
| |a + b| ≤ |a| + |b| | Toplamada genel olarak eşitlik yoktur. |
| |x| = a (a > 0) | x = a veya x = −a; a < 0 ise çözüm yok. |
| |x − a| < b (b > 0) | a − b < x < a + b |
| |x − a| > b (b > 0) | x < a − b veya x > a + b |
İşaret bilgisiyle sadeleştirme
x < 0 < y gibi bilgiler verildiğinde her mutlak değerin içinin işareti belirlenir. Örneğin x < 0 ise |x| = −x; y − x > 0 ise |y − x| = y − x yazılır. Aynı mantıkla 3 < x < 8 için |x − 3| + |x − 8| = (x − 3) + (8 − x) = 5 olur.
|2x − 3| ≤ 5 eşitsizliğini sağlayan x tam sayılarının toplamı kaçtır?
A) 6 B) 7 C) 8 D) 9 E) 10
Tanımı kullan: −5 ≤ 2x − 3 ≤ 5.
3 ekle: −2 ≤ 2x ≤ 8. 2’ye böl: −1 ≤ x ≤ 4.
Tam sayılar −1, 0, 1, 2, 3, 4; toplamları 9.
Sonuç: Toplam 9’dur. Doğru cevap D.
- |x| = −4 gibi negatif sonuçlu denklemin çözümü yoktur.
- |−x| ifadesi her zaman −x’e eşit değildir; x negatifse |−x| = −x, pozitifse |−x| = x.
- Eşitsizlikte uç değerlerin dahil olup olmadığını (≤ ya da <) mutlaka kontrol et.
05Oran ve Orantı
Aynı birimden iki çokluğun bölümüne oran, iki oranın eşitliğine orantı denir. a/b = c/d ise içler dışlar çarpımı eşittir: a · d = b · c.
- biri artınca diğeri aynı oranda artar
- a/b = k (sabit)
- örnek: alınan ürün miktarı ve ödenen tutar
- biri artınca diğeri aynı oranda azalır
- a · b = k (sabit)
- örnek: hız ve aynı yolun süresi; işçi sayısı ve iş süresi
Orantı sabiti ve paylaştırma
- a/x = b/y = c/z = k ise a = kx, b = ky, c = kz ve (a + b + c)/(x + y + z) = k.
- Doğru orantılı paylaştırma: 2, 3, 5 ile orantılı paylarda paylar 2k, 3k, 5k’dir.
- Ters orantılı paylaştırma: 2, 3, 6 ile ters orantılı paylar 1/2, 1/3, 1/6 oranındadır; 6 ile genişletilince 3k, 2k, k olur. 1200 TL bu biçimde paylaştırılırsa 6k = 1200, k = 200 ve paylar 600, 400, 200 TL’dir.
a/3 = b/4 = c/5 ve a + b + c = 48 olduğuna göre 2a − b + c kaçtır?
A) 24 B) 28 C) 30 D) 32 E) 36
Orantı sabiti k olsun: a = 3k, b = 4k, c = 5k.
3k + 4k + 5k = 12k = 48 → k = 4. Buradan a = 12, b = 16, c = 20.
2a − b + c = 24 − 16 + 20 = 28.
Sonuç: 2a − b + c = 28. Doğru cevap B.
- Oranlanan çokluklar aynı birimde olmalıdır: 2 saat ile 30 dakikanın oranı 4’tür, 2/30 değildir.
- “x ile y ters orantılı” denince x · y sabit; “x ile 1/y doğru orantılı” da aynı anlama gelir.
- Oranı verilen iki çokluktan birine ekleme yapılırsa yeni oran k cinsinden yeniden kurulur.
- ax = b: a ≠ 0 tek çözüm; a = b = 0 sonsuz çözüm; a = 0, b ≠ 0 çözüm yok.
- Kesirli denklemde önce paydaların EKOK’uyla çarp.
- Denklem sisteminde yok etme ya da yerine koyma; bazen x ve y’yi bulmadan sonuca git.
- Negatif sayıyla çarpınca eşitsizlik yönü değişir.
- Eşitsizlikler taraf tarafa çıkarılmaz; −1 ile çarpılıp toplanır.
- x · y aralığı için dört uç çarpıma bak.
- |a| ≥ 0; |x| = a → x = ±a (a > 0).
- |x − a| < b → a − b < x < a + b.
- a/b = c/d → ad = bc.
- Doğru orantı: a/b sabit; ters orantı: a · b sabit.
- Ters orantılı paylaştırmada sayıların tersleri alınıp genişletilir.
3(x − 2) − 2(x + 1) = 4 denklemini sağlayan x değeri kaçtır?
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
x + y = 10 ve x − y = 4 olduğuna göre x · y çarpımı kaçtır?
- 18
- 21
- 24
- 25
- 28
(m − 3)x = n + 2 denkleminin çözüm kümesi gerçek sayılar kümesi olduğuna göre m + n toplamı kaçtır?
- −1
- 0
- 1
- 3
- 5
|x − 4| = 3 denklemini sağlayan x değerlerinin toplamı kaçtır?
- 3
- 4
- 6
- 7
- 8
3 < x < 8 olmak üzere |x − 3| + |x − 8| ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?
- 2x − 11
- 11 − 2x
- −5
- 5
- 2x − 5
Bir sınıfta kız öğrenci sayısının erkek öğrenci sayısına oranı 3/5’tir. Sınıfa 4 kız öğrenci katıldığında kız ve erkek sayıları eşit oluyor. Sınıfta başlangıçta kaç öğrenci vardır?
- 14
- 16
- 20
- 24
- 32
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Birinci Dereceden Denklemler, Eşitsizlik, Mutlak Değer, Oran-Orantı testini çöz →
← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.