KPSS Coğrafya Ders Notları: Tarım, Hayvancılık, Madenler ve Enerji Kaynakları
KPSS Coğrafya tarım, hayvancılık, madenler ve enerji kaynakları konu anlatımı ve ders notu: Türkiye’de tarımın özellikleri, tarım ürünlerinin yetiştiği yerler, hayvancılık türleri, maden yatakları, fosil ve yenilenebilir enerji kaynakları; ürün-il ve maden-yer tabloları, kodlamalar ve konu testiyle.
KPSS Coğrafya
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 40) Türkiye'de Enerji Kaynakları | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (33:23)
| Tarım ürünleri ve iklim istekleri | genellikle 1–2 soru |
| Hayvancılık | 0–1 soru |
| Madenler ve çıkarıldığı yerler | genellikle 1 soru |
| Enerji kaynakları ve santraller | genellikle 1 soru |
01Türkiye’de Tarımın Özellikleri
- İklim ve yer şekli çeşitliliği sayesinde çok farklı ürünler yetişir; ülke birçok üründe kendine yeterlidir.
- Tarımı sınırlayan etkenler: engebe ve yükselti, yaz kuraklığı, erozyon, arazinin miras yoluyla küçük parçalara bölünmesi.
- İç Anadolu gibi kurak alanlarda toprağın bir yıl dinlendirildiği nadas uygulanır.
- Sulama (özellikle GAP alanında), makineleşme, gübreleme, sertifikalı tohum ve seracılık ile verim artmıştır. Seracılık en çok Akdeniz kıyılarında (Antalya, Mersin) yapılır.
- Tarımda çalışanların toplam istihdam içindeki payı sanayileşme ve göçle birlikte azalmaktadır.
- sulama, gübre
- makineleşme
- sertifikalı tohum
- sera, örtü altı tarım
- kuraklık, don
- erozyon
- küçük ve parçalı arazi
- nadas, geleneksel yöntem
02Tarım Ürünleri ve Yetiştiği Yerler
| Ürün | İklim isteği | Başlıca üretim yerleri |
|---|---|---|
| Buğday, arpa | yağışı ilkbaharda, olgunlaşırken kuraklık | İç Anadolu başta olmak üzere her bölge; Konya öne çıkar |
| Mısır | sıcaklık ve yaz yağışı ya da sulama | Karadeniz kıyıları, Çukurova |
| Çeltik (pirinç) | bol su, yaz sıcaklığı | Meriç ovası (Edirne), Kızılırmak ve çevresi (Samsun, Çorum, Sinop) |
| Şeker pancarı | serin yaz, sulama | İç Anadolu (Konya başta; Eskişehir, Kayseri gibi) |
| Ayçiçeği | ılıman, yaz sıcaklığı | Trakya (Tekirdağ, Edirne, Kırklareli) |
| Pamuk | yaz sıcak ve kurak, bol sulama; don sevmez | Güneydoğu (Şanlıurfa öne çıkar), Çukurova, Ege (Aydın, İzmir) |
| Tütün | ılıman iklim | Ege, Orta Karadeniz, Güneydoğu |
| Çay | her mevsim bol yağış, kışı ılık; asitli toprak | Doğu Karadeniz (Rize başta, Trabzon, Artvin) |
| Fındık | nemli ılıman iklim | Karadeniz kıyıları (Ordu, Giresun, Trabzon, Samsun, Sakarya, Düzce) |
| Zeytin | Akdeniz iklimi; don sevmez | Ege (Aydın, İzmir, Muğla, Balıkesir), Marmara’nın güneyi, Akdeniz, Güneydoğu (Kilis, Gaziantep) |
| Turunçgiller | kışı ılık, don olmayan yer | Akdeniz kıyıları (Mersin, Adana, Antalya, Hatay), Ege’nin güneyi |
| Muz | sıcak ve nemli, donsuz | Anamur (Mersin), Alanya (Antalya) |
| Üzüm | yaz sıcak ve kurak | Ege (Manisa, Denizli), Güneydoğu, İç Anadolu |
| İncir | Akdeniz iklimi | Aydın |
| Kayısı | karasal, kuru | Malatya |
| Antep fıstığı | yaz sıcak ve kurak | Güneydoğu (Gaziantep, Şanlıurfa, Siirt) |
| Kırmızı mercimek | kurak, kışı ılık | Güneydoğu (Şanlıurfa çevresi) |
| Haşhaş | karasal; devlet izniyle (lisanslı) ekilir | Afyonkarahisar ve çevresi |
| Gül (yağ gülü) | ılıman | Isparta ve çevresi (Göller Yöresi) |
| Elma | kışı soğuk, karasal | Isparta, Niğde, Karaman gibi iç kesimler |
- Çay yetişme alanı en dar ürünlerden biridir; her mevsim yağış ister. Zeytin ve turunçgil ise don olayına karşı hassastır, bu yüzden kıyılardan iç kesime giremez.
- Buğday hemen her bölgede yetişebilir; yetişme alanı en geniş üründür.
- Pamukta Ege ve Çukurova geleneksel alanlardır; GAP sulamalarıyla Şanlıurfa (Harran Ovası) öne geçmiştir.
- Iğdır’da pamuk, Artvin’de zeytin yetişmesi mikroklima örneğidir.
Yetişme döneminde bol suya ve yüksek yaz sıcaklığına ihtiyaç duyan, Türkiye’de en çok Meriç ve Kızılırmak çevresindeki ovalarda üretilen tarım ürünü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Çeltik B) Çay C) Fındık D) Ayçiçeği E) Kayısı
Bol su isteği ve sulak ovalar ipucudur; tarlalar su altında tutulur.
Edirne (Meriç) ve Samsun-Çorum-Sinop (Kızılırmak) çeltik üretiminin başlıca alanlarıdır.
Cevap: A
03Hayvancılık, Balıkçılık, Ormancılık
| Tür | Özellik ve yer |
|---|---|
| Mera hayvancılığı (büyükbaş) | yaz yağışlarıyla gür otlar; Doğu Anadolu (Erzurum-Kars-Ardahan yöresi) |
| Ahır (besi) hayvancılığı | kültür ırkı, verimli süt ve et; büyük şehirlere ve sanayi pazarına yakın Marmara ve Ege |
| Koyun | bozkır alanları; İç ve Doğu Anadolu |
| Kıl keçisi | engebeli ve makilik alanlar; Toroslar. Ormana ve makiye zarar verir. |
| Ankara (tiftik) keçisi | karasal iklim; İç Anadolu |
| Manda | nemli ve sulak alanlar (Kızılırmak deltası gibi) |
| Kümes hayvancılığı | pazara yakınlık önemlidir; Marmara ve çevresi (Bolu, Sakarya gibi) |
| Arıcılık | bitki çeşitliliği önemlidir; Ordu, Muğla (çam balı) |
| İpek böcekçiliği | dut ağacına bağlıdır; Bursa, Bilecik |
- Deniz balıkçılığı en çok Karadeniz’de yapılır (hamsi başta). Nedenleri: besin (plankton) bolluğu, balık göç yolları. Akdeniz’de tuzluluğun ve sıcaklığın yüksek, besinin az olması balık miktarını azaltır.
- Ege ve Akdeniz kıyılarındaki koylarda kültür balıkçılığı (çipura, levrek) gelişmiştir; iç sularda alabalık yetiştiriciliği yaygındır.
- Ormanlar en çok Karadeniz, Marmara ve Akdeniz-Ege dağlarında bulunur. Orman ürünleri kereste, kâğıt ve mobilya sanayisinin hammaddesidir.
04Madenler
Türkiye maden çeşitliliği bakımından zengindir; bunun nedeni farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş arazilerin ve volkanizmanın bir arada bulunmasıdır. Ancak birçok madenin rezervi sınırlıdır.
| Maden | Başlıca yerler | Kullanım / not |
|---|---|---|
| Demir | Divriği (Sivas), Hekimhan-Hasançelebi (Malatya), Avnik (Bingöl) | demir-çelik sanayisi |
| Bakır | Murgul (Artvin), Ergani (Elazığ), Küre (Kastamonu), Çayeli (Rize) | elektrik ve elektronik |
| Krom | Guleman (Elazığ), Fethiye-Köyceğiz (Muğla), Orhaneli (Bursa), Eskişehir | paslanmaz çelik; ihracatı yapılır |
| Boksit | Seydişehir (Konya) ve çevresi | alüminyum üretimi |
| Bor | Bigadiç (Balıkesir), Emet (Kütahya), Kırka (Eskişehir), Kestelek (Bursa) | dünya rezervlerinin büyük kısmı Türkiye’de |
| Kurşun-çinko | Keban (Elazığ), Yahyalı (Kayseri), Balya (Balıkesir) | akü, galvaniz |
| Altın | Ovacık (İzmir-Bergama), Kışladağ (Uşak), İliç (Erzincan) | son yıllarda üretimi artmıştır |
| Tuz | göl tuzu Tuz Gölü, deniz tuzu Çamaltı (İzmir), kaya tuzu Çankırı | gıda, kimya |
| Lületaşı | Eskişehir | süs eşyası, pipo |
| Mermer | Afyonkarahisar, Marmara Adası (Balıkesir), Muğla, Denizli | inşaat, ihracat |
| Kükürt | Keçiborlu (Isparta) | kimya sanayisi |
| Volfram | Uludağ (Bursa) | ampul teli, sert çelik |
- Guleman krom, Ergani bakır, Keban kurşun-çinkodur; üçü de Elazığ’dadır, karıştırma.
- Seydişehir boksit ve alüminyum tesisi; Divriği demirdir.
- Bor, Türkiye’nin dünya rezervinde en büyük paya sahip olduğu madendir.
05Fosil Enerji Kaynakları
| Kaynak | Başlıca yerler | Not |
|---|---|---|
| Taş kömürü | Zonguldak havzası (Zonguldak, Bartın-Amasra) | I. zaman; demir-çelik ve termik santral |
| Linyit | Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Soma (Manisa), Tunçbilek ve Seyitömer (Kütahya), Yatağan (Muğla), Çan (Çanakkale) | III. zaman; ısı değeri düşük, termik santrallerde kullanılır |
| Petrol | Batman, Adıyaman, Diyarbakır çevresi; Trakya’da küçük sahalar | ilk önemli petrol 1940’ta Batman’da (Raman) bulundu; tüketimin büyük kısmı ithal |
| Doğal gaz | Trakya (Hamitabat, Kırklareli); Karadeniz’de Sakarya Gaz Sahası | Sakarya sahası 2020’de keşfedildi, 2023’te üretime başladı; tüketimin büyük kısmı yine ithal |
- Petrol rafinerileri: İzmit (Kocaeli), Aliağa (İzmir; ayrıca STAR rafinerisi), Kırıkkale, Batman.
- Boru hatları: Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Irak-Türkiye (Kerkük-Yumurtalık) petrol; TANAP, Mavi Akım (Samsun) ve TürkAkım (Kırklareli-Kıyıköy) doğal gaz hatları.
- Türkiye, petrol ve doğal gazda dışa bağımlıdır; bu durum dış ticaret açığının önemli nedenlerindendir.
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Zonguldak – taş kömürü B) Afşin-Elbistan – linyit C) Batman – petrol D) Divriği – boksit E) Murgul – bakır
Zonguldak taş kömürü, Afşin-Elbistan linyit, Batman petrol, Murgul bakır sahasıdır.
Divriği (Sivas) demir yatağıdır; boksit Seydişehir’dedir.
Cevap: D
06Yenilenebilir Enerji ve Nükleer Enerji
| Kaynak | Örnekler / yer | Neden orada? |
|---|---|---|
| Hidroelektrik | Fırat: Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik; Dicle: Ilısu; Çoruh: Deriner, Yusufeli; Kızılırmak: Hirfanlı; Sakarya: Sarıyar | eğim ve akım fazla; Atatürk Barajı en büyük barajdır |
| Jeotermal | elektrik: Denizli (Kızıldere), Aydın (Germencik), Manisa; ısıtma ve sera: Afyonkarahisar, Kütahya (Simav), İzmir (Balçova) | Batı Anadolu’daki fay hatları |
| Rüzgâr | Ege ve Marmara kıyıları (Çanakkale, İzmir, Balıkesir) | sürekli ve güçlü rüzgâr |
| Güneş | Akdeniz, Güneydoğu ve İç Anadolu; Konya Karapınar’da büyük güneş santrali | güneşlenme süresi uzun, açık gün sayısı fazla |
| Biyokütle | tarım ve hayvan atıkları, çöp gazı | yaygın hammadde |
- Nükleer enerji: Mersin’de (Gülnar) Akkuyu Nükleer Güç Santrali inşa edilmektedir. Ünitelerin devreye alınma takvimi için güncel resmî açıklamalara bakılmalıdır.
- Türkiye jeotermal enerjiden elektrik üretiminde dünyada öne çıkan ülkelerdendir.
- Güneş ve rüzgâr kurulu gücü son yıllarda hızla artmaktadır.
- Doğu Karadeniz akarsuları her mevsim bol sulu ve eğimlidir; küçük HES’lerin çok olmasının nedeni budur.
- Jeotermal kaynaklar fay hatlarıyla ilişkilidir; Ege’de yoğunlaşır.
- Linyit yatakları yaygın olduğu için termik santraller genellikle maden sahasının yakınına kurulur (hammaddeye yakınlık).
- Buğday her yerde; çay yalnızca Doğu Karadeniz; zeytin ve turunçgil don sevmez.
- Pamuk: Şanlıurfa, Çukurova, Ege. Fındık: Karadeniz. Kayısı: Malatya. İncir: Aydın.
- Çeltik: Edirne ve Kızılırmak çevresi; ayçiçeği: Trakya; şeker pancarı: Konya.
- Mera hayvancılığı Doğu Anadolu; ahır hayvancılığı Marmara-Ege; kıl keçisi Toroslar.
- Deniz balıkçılığı en çok Karadeniz’de.
- Demir Divriği, bakır Murgul, krom Guleman, boksit Seydişehir, bor Balıkesir-Kütahya-Eskişehir.
- Taş kömürü Zonguldak; linyit Afşin-Elbistan, Soma, Tunçbilek.
- Petrol Batman-Adıyaman; doğal gaz Trakya ve Karadeniz (Sakarya sahası).
- En büyük baraj Atatürk (Fırat); jeotermal Denizli-Aydın; nükleer Akkuyu.
- Türkiye petrol ve doğal gazda dışa bağımlıdır.
- Elazığ madenleri “GKE”: Guleman krom, Keban kurşun-çinko, Ergani bakır.
- Bakır yatakları “MEKÇ”: Murgul, Ergani, Küre, Çayeli.
- Demir yatakları “DİHA-A”: Divriği, Hekimhan-Hasançelebi, Avnik.
- Bor yatakları “BEKK”: Bigadiç, Emet, Kırka, Kestelek.
- Rafineriler “İzAK-B”: İzmit, Aliağa, Kırıkkale, Batman.
- Fırat barajları yukarıdan aşağıya “KeKa-AtBi”: Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik.
Aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisinin Türkiye’de yetişme alanı en dardır?
- Buğday
- Arpa
- Çay
- Şeker pancarı
- Ayçiçeği
Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamındaki sulamalarla üretimi en fazla artan tarım ürünü aşağıdakilerden hangisidir?
- Pamuk
- Fındık
- Çay
- Muz
- Elma
Aşağıdaki maden-yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- Kırka – bor
- Guleman – krom
- Keçiborlu – kükürt
- Ergani – demir
- Seydişehir – boksit
Doğu Anadolu’da büyükbaş hayvancılığın meraya dayalı olarak yapılmasında aşağıdakilerden hangisi etkilidir?
- Kışların ılık geçmesi
- Yaz yağışlarıyla gür otların yetişmesi
- Ormanların geniş yer kaplaması
- Büyük pazarlara yakın olması
- Maki örtüsünün yaygın olması
Türkiye’de jeotermal enerji santrallerinin daha çok Ege Bölgesi’nde kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Güneşlenme süresinin uzun olması
- Akarsuların eğimli olması
- Nüfusun yoğun olması
- Linyit yataklarının fazla olması
- Fay hatlarının yaygın olması
Aşağıdakilerden hangisi doğal gaz taşımacılığında kullanılan bir boru hattıdır?
- Bakü-Tiflis-Ceyhan
- Kerkük-Yumurtalık
- Marmaray
- TANAP
- Ilısu
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Tarım, Hayvancılık, Madenler ve Enerji Kaynakları testini çöz →
← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.