KPSS Coğrafya Ders Notları: Tarım, Hayvancılık, Madenler ve Enerji Kaynakları

KPSS Coğrafya tarım, hayvancılık, madenler ve enerji kaynakları konu anlatımı ve ders notu: Türkiye’de tarımın özellikleri, tarım ürünlerinin yetiştiği yerler, hayvancılık türleri, maden yatakları, fosil ve yenilenebilir enerji kaynakları; ürün-il ve maden-yer tabloları, kodlamalar ve konu testiyle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 40) Türkiye'de Enerji Kaynakları | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (33:23)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Tarım ürünleri ve iklim isteklerigenellikle 1–2 soru
Hayvancılık0–1 soru
Madenler ve çıkarıldığı yerlergenellikle 1 soru
Enerji kaynakları ve santrallergenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Türkiye’de Tarımın Özellikleri

  • İklim ve yer şekli çeşitliliği sayesinde çok farklı ürünler yetişir; ülke birçok üründe kendine yeterlidir.
  • Tarımı sınırlayan etkenler: engebe ve yükselti, yaz kuraklığı, erozyon, arazinin miras yoluyla küçük parçalara bölünmesi.
  • İç Anadolu gibi kurak alanlarda toprağın bir yıl dinlendirildiği nadas uygulanır.
  • Sulama (özellikle GAP alanında), makineleşme, gübreleme, sertifikalı tohum ve seracılık ile verim artmıştır. Seracılık en çok Akdeniz kıyılarında (Antalya, Mersin) yapılır.
  • Tarımda çalışanların toplam istihdam içindeki payı sanayileşme ve göçle birlikte azalmaktadır.
Verimi artıran
  • sulama, gübre
  • makineleşme
  • sertifikalı tohum
  • sera, örtü altı tarım
Verimi düşüren
  • kuraklık, don
  • erozyon
  • küçük ve parçalı arazi
  • nadas, geleneksel yöntem
Reklam

02Tarım Ürünleri ve Yetiştiği Yerler

Ürünİklim isteğiBaşlıca üretim yerleri
Buğday, arpayağışı ilkbaharda, olgunlaşırken kuraklıkİç Anadolu başta olmak üzere her bölge; Konya öne çıkar
Mısırsıcaklık ve yaz yağışı ya da sulamaKaradeniz kıyıları, Çukurova
Çeltik (pirinç)bol su, yaz sıcaklığıMeriç ovası (Edirne), Kızılırmak ve çevresi (Samsun, Çorum, Sinop)
Şeker pancarıserin yaz, sulamaİç Anadolu (Konya başta; Eskişehir, Kayseri gibi)
Ayçiçeğiılıman, yaz sıcaklığıTrakya (Tekirdağ, Edirne, Kırklareli)
Pamukyaz sıcak ve kurak, bol sulama; don sevmezGüneydoğu (Şanlıurfa öne çıkar), Çukurova, Ege (Aydın, İzmir)
Tütünılıman iklimEge, Orta Karadeniz, Güneydoğu
Çayher mevsim bol yağış, kışı ılık; asitli toprakDoğu Karadeniz (Rize başta, Trabzon, Artvin)
Fındıknemli ılıman iklimKaradeniz kıyıları (Ordu, Giresun, Trabzon, Samsun, Sakarya, Düzce)
ZeytinAkdeniz iklimi; don sevmezEge (Aydın, İzmir, Muğla, Balıkesir), Marmara’nın güneyi, Akdeniz, Güneydoğu (Kilis, Gaziantep)
Turunçgillerkışı ılık, don olmayan yerAkdeniz kıyıları (Mersin, Adana, Antalya, Hatay), Ege’nin güneyi
Muzsıcak ve nemli, donsuzAnamur (Mersin), Alanya (Antalya)
Üzümyaz sıcak ve kurakEge (Manisa, Denizli), Güneydoğu, İç Anadolu
İncirAkdeniz iklimiAydın
Kayısıkarasal, kuruMalatya
Antep fıstığıyaz sıcak ve kurakGüneydoğu (Gaziantep, Şanlıurfa, Siirt)
Kırmızı mercimekkurak, kışı ılıkGüneydoğu (Şanlıurfa çevresi)
Haşhaşkarasal; devlet izniyle (lisanslı) ekilirAfyonkarahisar ve çevresi
Gül (yağ gülü)ılımanIsparta ve çevresi (Göller Yöresi)
Elmakışı soğuk, karasalIsparta, Niğde, Karaman gibi iç kesimler
Ürün-il eşleşmelerinde yalnızca uzun süredir öne çıkan merkezler verilmiştir. Yıllık üretim sıralaması değişebilir; güncel sıralama için TÜİK bitkisel üretim istatistiklerine bakın.
!DİKKAT
  • Çay yetişme alanı en dar ürünlerden biridir; her mevsim yağış ister. Zeytin ve turunçgil ise don olayına karşı hassastır, bu yüzden kıyılardan iç kesime giremez.
  • Buğday hemen her bölgede yetişebilir; yetişme alanı en geniş üründür.
  • Pamukta Ege ve Çukurova geleneksel alanlardır; GAP sulamalarıyla Şanlıurfa (Harran Ovası) öne geçmiştir.
  • Iğdır’da pamuk, Artvin’de zeytin yetişmesi mikroklima örneğidir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Yetişme döneminde bol suya ve yüksek yaz sıcaklığına ihtiyaç duyan, Türkiye’de en çok Meriç ve Kızılırmak çevresindeki ovalarda üretilen tarım ürünü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Çeltik B) Çay C) Fındık D) Ayçiçeği E) Kayısı

Bol su isteği ve sulak ovalar ipucudur; tarlalar su altında tutulur.

Edirne (Meriç) ve Samsun-Çorum-Sinop (Kızılırmak) çeltik üretiminin başlıca alanlarıdır.

Cevap: A

03Hayvancılık, Balıkçılık, Ormancılık

TürÖzellik ve yer
Mera hayvancılığı (büyükbaş)yaz yağışlarıyla gür otlar; Doğu Anadolu (Erzurum-Kars-Ardahan yöresi)
Ahır (besi) hayvancılığıkültür ırkı, verimli süt ve et; büyük şehirlere ve sanayi pazarına yakın Marmara ve Ege
Koyunbozkır alanları; İç ve Doğu Anadolu
Kıl keçisiengebeli ve makilik alanlar; Toroslar. Ormana ve makiye zarar verir.
Ankara (tiftik) keçisikarasal iklim; İç Anadolu
Mandanemli ve sulak alanlar (Kızılırmak deltası gibi)
Kümes hayvancılığıpazara yakınlık önemlidir; Marmara ve çevresi (Bolu, Sakarya gibi)
Arıcılıkbitki çeşitliliği önemlidir; Ordu, Muğla (çam balı)
İpek böcekçiliğidut ağacına bağlıdır; Bursa, Bilecik
  • Deniz balıkçılığı en çok Karadeniz’de yapılır (hamsi başta). Nedenleri: besin (plankton) bolluğu, balık göç yolları. Akdeniz’de tuzluluğun ve sıcaklığın yüksek, besinin az olması balık miktarını azaltır.
  • Ege ve Akdeniz kıyılarındaki koylarda kültür balıkçılığı (çipura, levrek) gelişmiştir; iç sularda alabalık yetiştiriciliği yaygındır.
  • Ormanlar en çok Karadeniz, Marmara ve Akdeniz-Ege dağlarında bulunur. Orman ürünleri kereste, kâğıt ve mobilya sanayisinin hammaddesidir.

04Madenler

Türkiye maden çeşitliliği bakımından zengindir; bunun nedeni farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş arazilerin ve volkanizmanın bir arada bulunmasıdır. Ancak birçok madenin rezervi sınırlıdır.

MadenBaşlıca yerlerKullanım / not
DemirDivriği (Sivas), Hekimhan-Hasançelebi (Malatya), Avnik (Bingöl)demir-çelik sanayisi
BakırMurgul (Artvin), Ergani (Elazığ), Küre (Kastamonu), Çayeli (Rize)elektrik ve elektronik
KromGuleman (Elazığ), Fethiye-Köyceğiz (Muğla), Orhaneli (Bursa), Eskişehirpaslanmaz çelik; ihracatı yapılır
BoksitSeydişehir (Konya) ve çevresialüminyum üretimi
BorBigadiç (Balıkesir), Emet (Kütahya), Kırka (Eskişehir), Kestelek (Bursa)dünya rezervlerinin büyük kısmı Türkiye’de
Kurşun-çinkoKeban (Elazığ), Yahyalı (Kayseri), Balya (Balıkesir)akü, galvaniz
AltınOvacık (İzmir-Bergama), Kışladağ (Uşak), İliç (Erzincan)son yıllarda üretimi artmıştır
Tuzgöl tuzu Tuz Gölü, deniz tuzu Çamaltı (İzmir), kaya tuzu Çankırıgıda, kimya
LületaşıEskişehirsüs eşyası, pipo
MermerAfyonkarahisar, Marmara Adası (Balıkesir), Muğla, Denizliinşaat, ihracat
KükürtKeçiborlu (Isparta)kimya sanayisi
VolframUludağ (Bursa)ampul teli, sert çelik
!DİKKAT
  • Guleman krom, Ergani bakır, Keban kurşun-çinkodur; üçü de Elazığ’dadır, karıştırma.
  • Seydişehir boksit ve alüminyum tesisi; Divriği demirdir.
  • Bor, Türkiye’nin dünya rezervinde en büyük paya sahip olduğu madendir.
Reklam

05Fosil Enerji Kaynakları

KaynakBaşlıca yerlerNot
Taş kömürüZonguldak havzası (Zonguldak, Bartın-Amasra)I. zaman; demir-çelik ve termik santral
LinyitAfşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Soma (Manisa), Tunçbilek ve Seyitömer (Kütahya), Yatağan (Muğla), Çan (Çanakkale)III. zaman; ısı değeri düşük, termik santrallerde kullanılır
PetrolBatman, Adıyaman, Diyarbakır çevresi; Trakya’da küçük sahalarilk önemli petrol 1940’ta Batman’da (Raman) bulundu; tüketimin büyük kısmı ithal
Doğal gazTrakya (Hamitabat, Kırklareli); Karadeniz’de Sakarya Gaz SahasıSakarya sahası 2020’de keşfedildi, 2023’te üretime başladı; tüketimin büyük kısmı yine ithal
  • Petrol rafinerileri: İzmit (Kocaeli), Aliağa (İzmir; ayrıca STAR rafinerisi), Kırıkkale, Batman.
  • Boru hatları: Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Irak-Türkiye (Kerkük-Yumurtalık) petrol; TANAP, Mavi Akım (Samsun) ve TürkAkım (Kırklareli-Kıyıköy) doğal gaz hatları.
  • Türkiye, petrol ve doğal gazda dışa bağımlıdır; bu durum dış ticaret açığının önemli nedenlerindendir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Zonguldak – taş kömürü B) Afşin-Elbistan – linyit C) Batman – petrol D) Divriği – boksit E) Murgul – bakır

Zonguldak taş kömürü, Afşin-Elbistan linyit, Batman petrol, Murgul bakır sahasıdır.

Divriği (Sivas) demir yatağıdır; boksit Seydişehir’dedir.

Cevap: D

06Yenilenebilir Enerji ve Nükleer Enerji

KaynakÖrnekler / yerNeden orada?
HidroelektrikFırat: Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik; Dicle: Ilısu; Çoruh: Deriner, Yusufeli; Kızılırmak: Hirfanlı; Sakarya: Sarıyareğim ve akım fazla; Atatürk Barajı en büyük barajdır
Jeotermalelektrik: Denizli (Kızıldere), Aydın (Germencik), Manisa; ısıtma ve sera: Afyonkarahisar, Kütahya (Simav), İzmir (Balçova)Batı Anadolu’daki fay hatları
RüzgârEge ve Marmara kıyıları (Çanakkale, İzmir, Balıkesir)sürekli ve güçlü rüzgâr
GüneşAkdeniz, Güneydoğu ve İç Anadolu; Konya Karapınar’da büyük güneş santraligüneşlenme süresi uzun, açık gün sayısı fazla
Biyokütletarım ve hayvan atıkları, çöp gazıyaygın hammadde
  • Nükleer enerji: Mersin’de (Gülnar) Akkuyu Nükleer Güç Santrali inşa edilmektedir. Ünitelerin devreye alınma takvimi için güncel resmî açıklamalara bakılmalıdır.
  • Türkiye jeotermal enerjiden elektrik üretiminde dünyada öne çıkan ülkelerdendir.
  • Güneş ve rüzgâr kurulu gücü son yıllarda hızla artmaktadır.
!DİKKAT
  • Doğu Karadeniz akarsuları her mevsim bol sulu ve eğimlidir; küçük HES’lerin çok olmasının nedeni budur.
  • Jeotermal kaynaklar fay hatlarıyla ilişkilidir; Ege’de yoğunlaşır.
  • Linyit yatakları yaygın olduğu için termik santraller genellikle maden sahasının yakınına kurulur (hammaddeye yakınlık).
SON TEKRAR
  • Buğday her yerde; çay yalnızca Doğu Karadeniz; zeytin ve turunçgil don sevmez.
  • Pamuk: Şanlıurfa, Çukurova, Ege. Fındık: Karadeniz. Kayısı: Malatya. İncir: Aydın.
  • Çeltik: Edirne ve Kızılırmak çevresi; ayçiçeği: Trakya; şeker pancarı: Konya.
  • Mera hayvancılığı Doğu Anadolu; ahır hayvancılığı Marmara-Ege; kıl keçisi Toroslar.
  • Deniz balıkçılığı en çok Karadeniz’de.
  • Demir Divriği, bakır Murgul, krom Guleman, boksit Seydişehir, bor Balıkesir-Kütahya-Eskişehir.
  • Taş kömürü Zonguldak; linyit Afşin-Elbistan, Soma, Tunçbilek.
  • Petrol Batman-Adıyaman; doğal gaz Trakya ve Karadeniz (Sakarya sahası).
  • En büyük baraj Atatürk (Fırat); jeotermal Denizli-Aydın; nükleer Akkuyu.
  • Türkiye petrol ve doğal gazda dışa bağımlıdır.
KODLAMA
  • Elazığ madenleri “GKE”: Guleman krom, Keban kurşun-çinko, Ergani bakır.
  • Bakır yatakları “MEKÇ”: Murgul, Ergani, Küre, Çayeli.
  • Demir yatakları “DİHA-A”: Divriği, Hekimhan-Hasançelebi, Avnik.
  • Bor yatakları “BEKK”: Bigadiç, Emet, Kırka, Kestelek.
  • Rafineriler “İzAK-B”: İzmit, Aliağa, Kırıkkale, Batman.
  • Fırat barajları yukarıdan aşağıya “KeKa-AtBi”: Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik.
Reklam
Konu TestiKPSS Coğrafya · 6 soru
1.

Aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisinin Türkiye’de yetişme alanı en dardır?

  1. Buğday
  2. Arpa
  3. Çay
  4. Şeker pancarı
  5. Ayçiçeği
2.

Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamındaki sulamalarla üretimi en fazla artan tarım ürünü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Pamuk
  2. Fındık
  3. Çay
  4. Muz
  5. Elma
3.

Aşağıdaki maden-yer eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  1. Kırka – bor
  2. Guleman – krom
  3. Keçiborlu – kükürt
  4. Ergani – demir
  5. Seydişehir – boksit
4.

Doğu Anadolu’da büyükbaş hayvancılığın meraya dayalı olarak yapılmasında aşağıdakilerden hangisi etkilidir?

  1. Kışların ılık geçmesi
  2. Yaz yağışlarıyla gür otların yetişmesi
  3. Ormanların geniş yer kaplaması
  4. Büyük pazarlara yakın olması
  5. Maki örtüsünün yaygın olması
5.

Türkiye’de jeotermal enerji santrallerinin daha çok Ege Bölgesi’nde kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Güneşlenme süresinin uzun olması
  2. Akarsuların eğimli olması
  3. Nüfusun yoğun olması
  4. Linyit yataklarının fazla olması
  5. Fay hatlarının yaygın olması
6.

Aşağıdakilerden hangisi doğal gaz taşımacılığında kullanılan bir boru hattıdır?

  1. Bakü-Tiflis-Ceyhan
  2. Kerkük-Yumurtalık
  3. Marmaray
  4. TANAP
  5. Ilısu
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C Çay her mevsim bol yağış ve ılık kış ister; bu yüzden yalnızca Doğu Karadeniz kıyısında yetişir.
2.
Cevap: A Harran Ovası’nın sulanmasıyla Şanlıurfa pamuk üretiminde öne geçmiştir.
3.
Cevap: D Ergani bakır yatağıdır; demir Divriği, Hekimhan ve Avnik’tedir.
4.
Cevap: B Yükseltinin fazla olduğu Doğu Anadolu’da yaz yağışlarıyla gür çayırlar oluşur.
5.
Cevap: E Sıcak su kaynakları fay hatları boyunca yüzeye çıkar; Batı Anadolu bu bakımdan zengindir.
6.
Cevap: D TANAP Azerbaycan gazını Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşır. Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Kerkük-Yumurtalık petrol hattıdır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Tarım, Hayvancılık, Madenler ve Enerji Kaynakları testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...