KPSS Coğrafya Ders Notları: Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm ve Bölgesel Kalkınma Projeleri

KPSS Coğrafya sanayi, ulaşım, ticaret, turizm ve bölgesel kalkınma projeleri konu anlatımı ve ders notu: sanayinin kuruluş faktörleri, sanayi kolları ve merkezleri, ulaşım sistemleri, dış ticaret, turizm türleri ve GAP, DAP, DOKAP, KOP gibi projeler; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.

KPSS Coğrafya

Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm ve Bölgesel Kalkınma Projeleri
  1. 01Sanayinin Kuruluş Faktörleri ve Gelişimi
  2. 02Sanayi Kolları ve Merkezleri
  3. 03Ulaşım
  4. 04Ticaret
  5. 05Turizm
  6. 06Bölgesel Kalkınma Projeleri

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 42) Türkiye'de Sanayi | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (22:26)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Sanayinin kuruluş faktörleri, sanayi merkezlerigenellikle 1 soru
Ulaşım ve ticaret0–1 soru
Turizm alanları ve türleri0–1 soru
Bölgesel kalkınma projelerigenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Sanayinin Kuruluş Faktörleri ve Gelişimi

FaktörHangi sanayide belirleyici?
Hammaddeçabuk bozulan ya da işlenince ağırlığı çok azalan ürünler: şeker (pancar), çay, çimento, maden işleme
Enerjiçok enerji tüketen sanayi: alüminyum, demir-çelik
Pazarhazır giyim, gıda, beyaz eşya; büyük şehir çevreleri
Ulaşım ve limandışarıdan hammadde getiren ya da ihracat yapan tesisler: Ereğli, İskenderun, Aliağa
İş gücü ve sermayetekstil, otomotiv, elektronik
1923 İzmir İktisat Kongresi
↓
1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu
↓
1930’lar devletçilik; Sümerbank (1933), Etibank (1935), Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı
↓
1950 sonrası özel sektörün güçlenmesi
↓
1980 sonrası ihracata dayalı sanayileşme
Cumhuriyet döneminde sanayileşmenin ana aşamaları
  • Sanayinin en gelişmiş olduğu bölge Marmara’dır (İstanbul, Kocaeli, Bursa, Tekirdağ). Nedenleri: pazar, nitelikli iş gücü, sermaye, limanlar ve ulaşım ağı.
  • Türkiye’nin ilk organize sanayi bölgesi Bursa’da kurulmuştur.
Reklam

02Sanayi Kolları ve Merkezleri

Sanayi koluBaşlıca merkezlerNot
Şekerpancar üretilen iç kesimler; ilk fabrikalar Uşak ve Alpullu (Kırklareli), 1926hammaddeye yakın kurulur
ÇayRize ve çevresiyaş çay çabuk bozulur
Demir-çelikKarabük (ilk tesis, temeli 1937’de atıldı), Ereğli (Zonguldak), İskenderun (Hatay)Karabük taş kömürüne, Ereğli ve İskenderun limana yakın
AlüminyumSeydişehir (Konya)boksite yakın
Petrokimya ve rafineriAliağa (İzmir), İzmit (Kocaeli), Kırıkkale, Batmanliman ve boru hattı
OtomotivBursa, Kocaeli, SakaryaMarmara’da yoğun
Tekstil, hazır giyimİstanbul, Bursa, Denizli, Gaziantep, Kahramanmaraş, Adana, Kayseripamuk ve iş gücü
Gemi inşaTuzla (İstanbul), Yalovakıyı ve iş gücü
Kâğıtilk fabrika İzmit (SEKA, 1936)orman ve su
Fındık işlemeOrdu, Giresunhammaddeye yakın
!DİKKAT
  • Ereğli ve İskenderun demir-çelik tesisleri kıyıdadır: ham madde ve kömürün bir kısmı deniz yoluyla getirilir. Karabük ise iç kesimde, Zonguldak kömürüne yakındır.
  • Çimento fabrikaları neredeyse her bölgededir; çünkü hammaddesi (kalker, kil) yaygındır ve ürün ağır olduğundan pazara yakın üretmek ucuzdur.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Şeker fabrikalarının pancar tarımının yapıldığı alanlara yakın kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Enerji ihtiyacının fazla olması B) Nitelikli iş gücü gerektirmesi C) Hammaddenin çabuk bozulması ve işlenince ağırlığının azalması D) Ürünün ihraç edilmesi E) Büyük sermaye gerektirmesi

Pancar hasattan sonra kısa sürede işlenmezse şeker oranı düşer.

Ayrıca tonlarca pancardan çok daha az şeker elde edilir; hammaddeyi uzağa taşımak pahalıdır.

Cevap: C

03Ulaşım

Türkiye’de yer şekillerinin engebeli olması ve dağların kıyıya paralel uzanması ulaşımı zorlaştırır; yol yapım maliyetini artırır. Buna rağmen ülke, kıtalar arası konumu nedeniyle ulaşım yatırımlarına büyük önem verir.

Ulaşım türüÖnemli bilgiler
Kara yoluyolcu ve yük taşımacılığında açık ara ilk sıradadır. İstanbul’da boğaz köprüleri, Avrasya Tüneli (2016); Osmangazi Köprüsü (İzmit Körfezi, 2016); 1915 Çanakkale Köprüsü (2022)
Demir yoluAnadolu’daki ilk hat Osmanlı döneminde İzmir-Aydın hattıdır. İlk yüksek hızlı tren hattı Ankara-Eskişehir (2009). Marmaray (2013) İstanbul’da iki yakayı denizin altından bağlar. Bakü-Tiflis-Kars hattı Orta Asya bağlantısını güçlendirir.
Deniz yolubaşlıca limanlar: İstanbul (Ambarlı), Kocaeli, Mersin, İzmir (Alsancak, Aliağa), İskenderun, Samsun, Trabzon. Kabotaj hakkı 1 Temmuz 1926’da Türk bayraklı gemilere verilmiştir.
Hava yoluİstanbul Havalimanı, Sabiha Gökçen, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes en yoğun havalimanlarındandır. Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları deniz dolgusu üzerine kurulmuştur.
Boru hattıBakü-Tiflis-Ceyhan, Kerkük-Yumurtalık (petrol); TANAP, Mavi Akım, TürkAkım (doğal gaz)
!DİKKAT
  • Doğu Karadeniz’de kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım, dağların kıyıya paralel uzanması nedeniyle geçitler ve tüneller üzerinden yapılır (Zigana, Ovit tünelleri gibi).
  • Deniz dolgusuyla havalimanı yapılmasının nedeni, kıyıda düz arazinin azlığıdır.

04Ticaret

Başlıca ihraç ürünleri
  • motorlu kara taşıtları ve yan sanayi
  • makine, elektrikli cihazlar
  • hazır giyim ve tekstil
  • demir-çelik
  • fındık, kuru meyve, sebze-meyve
Başlıca ithal ürünleri
  • petrol ve doğal gaz
  • makine ve ara mallar
  • kimyasallar, plastikler
  • demir-çelik hurdası
  • kıymetli metaller
  • Türkiye’nin dış ticaretinde ithalat genellikle ihracattan fazladır; enerji ithalatı dış ticaret açığının önemli nedenidir.
  • En büyük ihracat pazarı Avrupa Birliği ülkeleridir; Almanya uzun yıllardır ihracatta ilk sıralarda yer alır.
  • Türkiye ile AB arasında Gümrük Birliği 1996’da yürürlüğe girmiştir.
  • Serbest bölgeler ihracatı ve yabancı yatırımı teşvik etmek için kurulur; ilk serbest bölgeler Mersin ve Antalya’da açılmıştır.
Reklam

05Turizm

Turizm türüÖrnek yerler
Deniz-kum-güneşAntalya, Muğla (Bodrum, Marmaris, Fethiye), Aydın (Kuşadası), İzmir (Çeşme)
Kültür ve tarihİstanbul, Efes (İzmir), Truva (Çanakkale), Nemrut (Adıyaman), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Hattuşa (Çorum), Safranbolu (Karabük), Ani (Kars), Mardin
DoğaKapadokya (Nevşehir), Pamukkale travertenleri (Denizli), Uzungöl (Trabzon), Ayder Yaylası (Rize)
İnançMevlana Müzesi (Konya), Balıklıgöl (Şanlıurfa), Meryem Ana Evi (İzmir-Selçuk), Sümela Manastırı (Trabzon)
KışUludağ (Bursa), Palandöken (Erzurum), Erciyes (Kayseri), Sarıkamış (Kars), Kartalkaya (Bolu), Davraz (Isparta)
Termal ve sağlıkAfyonkarahisar, Yalova, Kütahya, Denizli
Yayla ve akarsu (rafting)Karadeniz yaylaları; Çoruh (Artvin), Köprüçay (Antalya)
  • Turizm döviz geliri ve istihdam sağlar; hizmet sektörünü canlandırır.
  • Sorunlar: gelirlerin yaz aylarında yoğunlaşması (mevsimsellik), kıyıda çarpık yapılaşma, çevre kirliliği.
  • Kış, termal, kültür ve kongre turizmi turizmin yıla yayılmasına katkı sağlar.
!DİKKAT
  • Pamukkale karstik birikim (traverten), Kapadokya volkanik tüfün aşınmasıyla oluşmuş doğal güzelliktir; ikisi de aynı zamanda UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
  • Sümela Manastırı Trabzon’da, Meryem Ana Evi İzmir’dedir; inanç turizmi sorularında karıştırılır.

06Bölgesel Kalkınma Projeleri

Bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak, doğal kaynakları verimli kullanmak ve göçü dengelemek amacıyla bölgesel kalkınma projeleri hazırlanmıştır. Ayrıca ülke genelinde 26 kalkınma ajansı bulunur.

ProjeAlanÖne çıkan hedef
GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi)9 il: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, ŞırnakFırat ve Dicle’de sulama ve enerji (Atatürk Barajı, Şanlıurfa tünelleri, Harran Ovası); tarım, sanayi, eğitim
DAP (Doğu Anadolu Projesi)Doğu Anadolu illerihayvancılık, tarım, kırsal kalkınma
DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi)Doğu Karadeniz illeriulaşım, turizm, tarımda ürün çeşitlendirme, afet riskini azaltma
KOP (Konya Ovası Projesi)Konya ve çevresindeki illersulama; Mavi Tünel ile Göksu havzasından Konya Ovası’na su aktarımı
ZBKZonguldak, Bartın, Karabükmadencilik ve demir-çeliğe bağımlı ekonomiyi çeşitlendirme
YHGP (Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi)Amasya, Çorum, Samsun, Tokathavza kaynaklarının verimli kullanımı, çevre
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki illerden hangisi Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında değildir?
A) Kilis B) Batman C) Şırnak D) Adıyaman E) Malatya

GAP’ın 9 ili: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak.

Malatya bu listede yoktur; Doğu Anadolu’ya yönelik çalışmalar kapsamında değerlendirilir.

Cevap: E

SON TEKRAR
  • Şeker ve çay hammaddeye, hazır giyim pazara, Ereğli-İskenderun limana yakın kurulur.
  • İlk şeker fabrikaları Uşak ve Alpullu (1926); ilk demir-çelik Karabük; ilk kâğıt İzmit.
  • Alüminyum Seydişehir; otomotiv Bursa-Kocaeli-Sakarya.
  • Sanayide en gelişmiş bölge Marmara; ilk OSB Bursa.
  • Kara yolu taşımacılıkta ilk sırada; ilk YHT Ankara-Eskişehir (2009).
  • Kabotaj hakkı 1 Temmuz 1926; Marmaray 2013; 1915 Çanakkale Köprüsü 2022.
  • Dış ticaret açığının başlıca nedeni enerji ithalatı; Gümrük Birliği 1996.
  • Kış turizmi Uludağ, Palandöken, Erciyes, Sarıkamış; termal Afyon, Yalova.
  • GAP 9 il; Atatürk Barajı ve Harran Ovası sulaması.
  • KOP’ta Mavi Tünel; ZBK madencilik ve demir-çelik bölgesi; 26 kalkınma ajansı.
KODLAMA
  • GAP illeri “ABD GKM SŞŞ”: Adıyaman, Batman, Diyarbakır; Gaziantep, Kilis, Mardin; Siirt, Şanlıurfa, Şırnak.
  • Demir-çelik tesisleri “KEİ”: Karabük, Ereğli, İskenderun (içeriden kıyıya).
  • Kış turizmi “UPES-KD”: Uludağ, Palandöken, Erciyes, Sarıkamış, Kartalkaya, Davraz.
  • YHGP illeri “AÇ-ST”: Amasya, Çorum, Samsun, Tokat.
Reklam
Konu TestiKPSS Coğrafya · 6 soru
1.

Aşağıdaki sanayi tesislerinden hangisinin kuruluş yerinde hammaddeye yakınlık en az etkilidir?

  1. Rize’deki çay fabrikaları
  2. Seydişehir alüminyum tesisi
  3. Konya’daki şeker fabrikaları
  4. İstanbul’daki hazır giyim atölyeleri
  5. Giresun’daki fındık işleme tesisleri
2.

Ereğli ve İskenderun demir-çelik tesislerinin ortak kuruluş faktörü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Demir yataklarının tesislerin hemen yanında bulunması
  2. Kıyıda yer alarak deniz ulaşımından yararlanması
  3. Büyük bir şehrin pazar olanağı
  4. Jeotermal enerjiden yararlanması
  5. Bölgesel kalkınma projesi kapsamında kurulması
3.

Türkiye’de hem yolcu hem yük taşımacılığında en büyük paya sahip ulaşım türü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Kara yolu
  2. Demir yolu
  3. Deniz yolu
  4. Hava yolu
  5. Boru hattı
4.

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de turizm gelirlerinin yıl içine daha dengeli yayılmasına katkı sağlamaz?

  1. Kış turizmi merkezlerinin geliştirilmesi
  2. Termal turizmin yaygınlaştırılması
  3. Kongre turizminin artırılması
  4. Kültür turizmi rotalarının çoğaltılması
  5. Yalnızca kıyı otellerinin yatak kapasitesinin artırılması
5.

Göksu havzasındaki suyun Mavi Tünel ile aktarılarak sulamada kullanılması hangi bölgesel kalkınma projesinin kapsamındadır?

  1. GAP
  2. DOKAP
  3. KOP
  4. ZBK
  5. YHGP
6.

Doğu Karadeniz’de bazı havalimanlarının deniz dolgusu üzerine kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Kıyıda düz arazinin az olması
  2. Deniz trafiğinin yoğun olması
  3. Yağışın her mevsim düşmesi
  4. Nüfusun iç kesimlerde toplanması
  5. Turizm gelirlerinin yüksek olması
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: D Hazır giyimde belirleyici olan pazar ve iş gücüdür; diğerleri hammaddeye yakın kurulmuştur.
2.
Cevap: B İki tesis de kıyıdadır; hammadde ve kömür deniz yoluyla getirilip ürün deniz yoluyla taşınabilir.
3.
Cevap: A Kara yolu Türkiye’de taşımacılığın çok büyük bölümünü karşılar.
4.
Cevap: E Kıyı turizmi zaten yaz aylarına bağlıdır; yalnızca onu artırmak mevsimselliği güçlendirir.
5.
Cevap: C Mavi Tünel, Konya Ovası Projesi’nin (KOP) temel su aktarım yapısıdır.
6.
Cevap: A Dağlar kıyıya çok yakın olduğundan pist için gerekli düzlük bulunamaz.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm ve Bölgesel Kalkınma Projeleri testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...