KPSS Coğrafya Ders Notları: Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm ve Bölgesel Kalkınma Projeleri
KPSS Coğrafya sanayi, ulaşım, ticaret, turizm ve bölgesel kalkınma projeleri konu anlatımı ve ders notu: sanayinin kuruluş faktörleri, sanayi kolları ve merkezleri, ulaşım sistemleri, dış ticaret, turizm türleri ve GAP, DAP, DOKAP, KOP gibi projeler; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.
KPSS Coğrafya
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 42) Türkiye'de Sanayi | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (22:26)
| Sanayinin kuruluş faktörleri, sanayi merkezleri | genellikle 1 soru |
| Ulaşım ve ticaret | 0–1 soru |
| Turizm alanları ve türleri | 0–1 soru |
| Bölgesel kalkınma projeleri | genellikle 1 soru |
01Sanayinin Kuruluş Faktörleri ve Gelişimi
| Faktör | Hangi sanayide belirleyici? |
|---|---|
| Hammadde | çabuk bozulan ya da işlenince ağırlığı çok azalan ürünler: şeker (pancar), çay, çimento, maden işleme |
| Enerji | çok enerji tüketen sanayi: alüminyum, demir-çelik |
| Pazar | hazır giyim, gıda, beyaz eşya; büyük şehir çevreleri |
| Ulaşım ve liman | dışarıdan hammadde getiren ya da ihracat yapan tesisler: Ereğli, İskenderun, Aliağa |
| İş gücü ve sermaye | tekstil, otomotiv, elektronik |
- Sanayinin en gelişmiş olduğu bölge Marmara’dır (İstanbul, Kocaeli, Bursa, Tekirdağ). Nedenleri: pazar, nitelikli iş gücü, sermaye, limanlar ve ulaşım ağı.
- Türkiye’nin ilk organize sanayi bölgesi Bursa’da kurulmuştur.
02Sanayi Kolları ve Merkezleri
| Sanayi kolu | Başlıca merkezler | Not |
|---|---|---|
| Şeker | pancar üretilen iç kesimler; ilk fabrikalar Uşak ve Alpullu (Kırklareli), 1926 | hammaddeye yakın kurulur |
| Çay | Rize ve çevresi | yaş çay çabuk bozulur |
| Demir-çelik | Karabük (ilk tesis, temeli 1937’de atıldı), Ereğli (Zonguldak), İskenderun (Hatay) | Karabük taş kömürüne, Ereğli ve İskenderun limana yakın |
| Alüminyum | Seydişehir (Konya) | boksite yakın |
| Petrokimya ve rafineri | Aliağa (İzmir), İzmit (Kocaeli), Kırıkkale, Batman | liman ve boru hattı |
| Otomotiv | Bursa, Kocaeli, Sakarya | Marmara’da yoğun |
| Tekstil, hazır giyim | İstanbul, Bursa, Denizli, Gaziantep, Kahramanmaraş, Adana, Kayseri | pamuk ve iş gücü |
| Gemi inşa | Tuzla (İstanbul), Yalova | kıyı ve iş gücü |
| Kâğıt | ilk fabrika İzmit (SEKA, 1936) | orman ve su |
| Fındık işleme | Ordu, Giresun | hammaddeye yakın |
- Ereğli ve İskenderun demir-çelik tesisleri kıyıdadır: ham madde ve kömürün bir kısmı deniz yoluyla getirilir. Karabük ise iç kesimde, Zonguldak kömürüne yakındır.
- Çimento fabrikaları neredeyse her bölgededir; çünkü hammaddesi (kalker, kil) yaygındır ve ürün ağır olduğundan pazara yakın üretmek ucuzdur.
Şeker fabrikalarının pancar tarımının yapıldığı alanlara yakın kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Enerji ihtiyacının fazla olması B) Nitelikli iş gücü gerektirmesi C) Hammaddenin çabuk bozulması ve işlenince ağırlığının azalması D) Ürünün ihraç edilmesi E) Büyük sermaye gerektirmesi
Pancar hasattan sonra kısa sürede işlenmezse şeker oranı düşer.
Ayrıca tonlarca pancardan çok daha az şeker elde edilir; hammaddeyi uzağa taşımak pahalıdır.
Cevap: C
03Ulaşım
Türkiye’de yer şekillerinin engebeli olması ve dağların kıyıya paralel uzanması ulaşımı zorlaştırır; yol yapım maliyetini artırır. Buna rağmen ülke, kıtalar arası konumu nedeniyle ulaşım yatırımlarına büyük önem verir.
| Ulaşım türü | Önemli bilgiler |
|---|---|
| Kara yolu | yolcu ve yük taşımacılığında açık ara ilk sıradadır. İstanbul’da boğaz köprüleri, Avrasya Tüneli (2016); Osmangazi Köprüsü (İzmit Körfezi, 2016); 1915 Çanakkale Köprüsü (2022) |
| Demir yolu | Anadolu’daki ilk hat Osmanlı döneminde İzmir-Aydın hattıdır. İlk yüksek hızlı tren hattı Ankara-Eskişehir (2009). Marmaray (2013) İstanbul’da iki yakayı denizin altından bağlar. Bakü-Tiflis-Kars hattı Orta Asya bağlantısını güçlendirir. |
| Deniz yolu | başlıca limanlar: İstanbul (Ambarlı), Kocaeli, Mersin, İzmir (Alsancak, Aliağa), İskenderun, Samsun, Trabzon. Kabotaj hakkı 1 Temmuz 1926’da Türk bayraklı gemilere verilmiştir. |
| Hava yolu | İstanbul Havalimanı, Sabiha Gökçen, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes en yoğun havalimanlarındandır. Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları deniz dolgusu üzerine kurulmuştur. |
| Boru hattı | Bakü-Tiflis-Ceyhan, Kerkük-Yumurtalık (petrol); TANAP, Mavi Akım, TürkAkım (doğal gaz) |
- Doğu Karadeniz’de kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım, dağların kıyıya paralel uzanması nedeniyle geçitler ve tüneller üzerinden yapılır (Zigana, Ovit tünelleri gibi).
- Deniz dolgusuyla havalimanı yapılmasının nedeni, kıyıda düz arazinin azlığıdır.
04Ticaret
- motorlu kara taşıtları ve yan sanayi
- makine, elektrikli cihazlar
- hazır giyim ve tekstil
- demir-çelik
- fındık, kuru meyve, sebze-meyve
- petrol ve doğal gaz
- makine ve ara mallar
- kimyasallar, plastikler
- demir-çelik hurdası
- kıymetli metaller
- Türkiye’nin dış ticaretinde ithalat genellikle ihracattan fazladır; enerji ithalatı dış ticaret açığının önemli nedenidir.
- En büyük ihracat pazarı Avrupa Birliği ülkeleridir; Almanya uzun yıllardır ihracatta ilk sıralarda yer alır.
- Türkiye ile AB arasında Gümrük Birliği 1996’da yürürlüğe girmiştir.
- Serbest bölgeler ihracatı ve yabancı yatırımı teşvik etmek için kurulur; ilk serbest bölgeler Mersin ve Antalya’da açılmıştır.
05Turizm
| Turizm türü | Örnek yerler |
|---|---|
| Deniz-kum-güneş | Antalya, Muğla (Bodrum, Marmaris, Fethiye), Aydın (Kuşadası), İzmir (Çeşme) |
| Kültür ve tarih | İstanbul, Efes (İzmir), Truva (Çanakkale), Nemrut (Adıyaman), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Hattuşa (Çorum), Safranbolu (Karabük), Ani (Kars), Mardin |
| Doğa | Kapadokya (Nevşehir), Pamukkale travertenleri (Denizli), Uzungöl (Trabzon), Ayder Yaylası (Rize) |
| İnanç | Mevlana Müzesi (Konya), Balıklıgöl (Şanlıurfa), Meryem Ana Evi (İzmir-Selçuk), Sümela Manastırı (Trabzon) |
| Kış | Uludağ (Bursa), Palandöken (Erzurum), Erciyes (Kayseri), Sarıkamış (Kars), Kartalkaya (Bolu), Davraz (Isparta) |
| Termal ve sağlık | Afyonkarahisar, Yalova, Kütahya, Denizli |
| Yayla ve akarsu (rafting) | Karadeniz yaylaları; Çoruh (Artvin), Köprüçay (Antalya) |
- Turizm döviz geliri ve istihdam sağlar; hizmet sektörünü canlandırır.
- Sorunlar: gelirlerin yaz aylarında yoğunlaşması (mevsimsellik), kıyıda çarpık yapılaşma, çevre kirliliği.
- Kış, termal, kültür ve kongre turizmi turizmin yıla yayılmasına katkı sağlar.
- Pamukkale karstik birikim (traverten), Kapadokya volkanik tüfün aşınmasıyla oluşmuş doğal güzelliktir; ikisi de aynı zamanda UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
- Sümela Manastırı Trabzon’da, Meryem Ana Evi İzmir’dedir; inanç turizmi sorularında karıştırılır.
06Bölgesel Kalkınma Projeleri
Bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak, doğal kaynakları verimli kullanmak ve göçü dengelemek amacıyla bölgesel kalkınma projeleri hazırlanmıştır. Ayrıca ülke genelinde 26 kalkınma ajansı bulunur.
| Proje | Alan | Öne çıkan hedef |
|---|---|---|
| GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) | 9 il: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak | Fırat ve Dicle’de sulama ve enerji (Atatürk Barajı, Şanlıurfa tünelleri, Harran Ovası); tarım, sanayi, eğitim |
| DAP (Doğu Anadolu Projesi) | Doğu Anadolu illeri | hayvancılık, tarım, kırsal kalkınma |
| DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi) | Doğu Karadeniz illeri | ulaşım, turizm, tarımda ürün çeşitlendirme, afet riskini azaltma |
| KOP (Konya Ovası Projesi) | Konya ve çevresindeki iller | sulama; Mavi Tünel ile Göksu havzasından Konya Ovası’na su aktarımı |
| ZBK | Zonguldak, Bartın, Karabük | madencilik ve demir-çeliğe bağımlı ekonomiyi çeşitlendirme |
| YHGP (Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi) | Amasya, Çorum, Samsun, Tokat | havza kaynaklarının verimli kullanımı, çevre |
Aşağıdaki illerden hangisi Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında değildir?
A) Kilis B) Batman C) Şırnak D) Adıyaman E) Malatya
GAP’ın 9 ili: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak.
Malatya bu listede yoktur; Doğu Anadolu’ya yönelik çalışmalar kapsamında değerlendirilir.
Cevap: E
- Şeker ve çay hammaddeye, hazır giyim pazara, Ereğli-İskenderun limana yakın kurulur.
- İlk şeker fabrikaları Uşak ve Alpullu (1926); ilk demir-çelik Karabük; ilk kâğıt İzmit.
- Alüminyum Seydişehir; otomotiv Bursa-Kocaeli-Sakarya.
- Sanayide en gelişmiş bölge Marmara; ilk OSB Bursa.
- Kara yolu taşımacılıkta ilk sırada; ilk YHT Ankara-Eskişehir (2009).
- Kabotaj hakkı 1 Temmuz 1926; Marmaray 2013; 1915 Çanakkale Köprüsü 2022.
- Dış ticaret açığının başlıca nedeni enerji ithalatı; Gümrük Birliği 1996.
- Kış turizmi Uludağ, Palandöken, Erciyes, Sarıkamış; termal Afyon, Yalova.
- GAP 9 il; Atatürk Barajı ve Harran Ovası sulaması.
- KOP’ta Mavi Tünel; ZBK madencilik ve demir-çelik bölgesi; 26 kalkınma ajansı.
- GAP illeri “ABD GKM SŞŞ”: Adıyaman, Batman, Diyarbakır; Gaziantep, Kilis, Mardin; Siirt, Şanlıurfa, Şırnak.
- Demir-çelik tesisleri “KEİ”: Karabük, Ereğli, İskenderun (içeriden kıyıya).
- Kış turizmi “UPES-KD”: Uludağ, Palandöken, Erciyes, Sarıkamış, Kartalkaya, Davraz.
- YHGP illeri “AÇ-ST”: Amasya, Çorum, Samsun, Tokat.
Aşağıdaki sanayi tesislerinden hangisinin kuruluş yerinde hammaddeye yakınlık en az etkilidir?
- Rize’deki çay fabrikaları
- Seydişehir alüminyum tesisi
- Konya’daki şeker fabrikaları
- İstanbul’daki hazır giyim atölyeleri
- Giresun’daki fındık işleme tesisleri
Ereğli ve İskenderun demir-çelik tesislerinin ortak kuruluş faktörü aşağıdakilerden hangisidir?
- Demir yataklarının tesislerin hemen yanında bulunması
- Kıyıda yer alarak deniz ulaşımından yararlanması
- Büyük bir şehrin pazar olanağı
- Jeotermal enerjiden yararlanması
- Bölgesel kalkınma projesi kapsamında kurulması
Türkiye’de hem yolcu hem yük taşımacılığında en büyük paya sahip ulaşım türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Kara yolu
- Demir yolu
- Deniz yolu
- Hava yolu
- Boru hattı
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de turizm gelirlerinin yıl içine daha dengeli yayılmasına katkı sağlamaz?
- Kış turizmi merkezlerinin geliştirilmesi
- Termal turizmin yaygınlaştırılması
- Kongre turizminin artırılması
- Kültür turizmi rotalarının çoğaltılması
- Yalnızca kıyı otellerinin yatak kapasitesinin artırılması
Göksu havzasındaki suyun Mavi Tünel ile aktarılarak sulamada kullanılması hangi bölgesel kalkınma projesinin kapsamındadır?
- GAP
- DOKAP
- KOP
- ZBK
- YHGP
Doğu Karadeniz’de bazı havalimanlarının deniz dolgusu üzerine kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Kıyıda düz arazinin az olması
- Deniz trafiğinin yoğun olması
- Yağışın her mevsim düşmesi
- Nüfusun iç kesimlerde toplanması
- Turizm gelirlerinin yüksek olması
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm ve Bölgesel Kalkınma Projeleri testini çöz →
← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.