KPSS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’de Nüfus, Göç ve Yerleşme
KPSS Coğrafya Türkiye’de nüfus, göç ve yerleşme konu anlatımı ve ders notu: nüfus sayımları, nüfusun gelişimi ve dağılışı, nüfus yoğunluğu türleri, nüfus yapısı, iç ve dış göçler, kır ve şehir yerleşmeleri; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.
KPSS Coğrafya
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yargı Plus · 34) 2027 KPSS – AGS COĞRAFYA ENGİN ERAYDIN TÜRKİYE'NİN BEŞERİ COĞRAFYASI – 1 (NÜFUS -1) (34:52)
| Nüfusun gelişimi, dağılışı, yoğunluk | genellikle 1 soru |
| Göç nedenleri ve sonuçları | 0–1 soru |
| Kır yerleşmeleri, köy altı yerleşmeler | 0–1 soru |
| Şehirlerin fonksiyonları | 0–1 soru |
01Nüfus Sayımları ve Nüfusun Gelişimi
Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı 1927’de yapılmış ve yaklaşık 13,6 milyon kişi sayılmıştır. 1935’ten 1990’a kadar sayımlar beş yılda bir, son geleneksel genel sayım ise 2000’de yapılmıştır. 2007’den bu yana nüfus, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile her yıl belirlenmektedir.
| Dönem | Özellik ve neden |
|---|---|
| 1927–1940 | savaşlardan sonra nüfusu artırmaya yönelik politikalar; artış hızlanır |
| 1940–1945 | artış hızının en düşük olduğu dönem: II. Dünya Savaşı nedeniyle erkeklerin askere alınması, ekonomik sıkıntılar |
| 1950–1960 | artış hızının en yüksek olduğu dönemler: sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması, ölüm oranlarının hızla düşmesi |
| 1965 sonrası | 1965’te nüfus planlamasına ilişkin yasa çıkarıldı; şehirleşme ve eğitimle doğum oranları azalmaya başladı |
| 2000’ler ve sonrası | artış hızı belirgin biçimde yavaşladı; nüfus yaşlanma sürecine girdi |
TÜİK verilerine göre Türkiye nüfusu 2024 sonu itibarıyla yaklaşık 85,7 milyondur. Toplam doğurganlık hızı yenilenme düzeyi kabul edilen 2,1’in altına inmiş, 2024’te 1,5 civarına gerilemiştir. Güncel rakamlar için TÜİK’in her yıl açıkladığı ADNKS sonuçlarına bakılmalıdır.
- Nüfus miktarı her sayımda artmıştır; azalan şey artış hızıdır. Soruda “nüfus azaldı” ifadesi varsa dikkat et.
- 2000 sayımı gibi geleneksel sayımlar o gün bulunulan yeri, ADNKS ise yerleşik (ikamet) adresi esas alır.
02Nüfusun Dağılışı ve Yoğunluk
- iklim (ılıman kıyılar kalabalık)
- yer şekilleri ve yükselti
- su kaynakları
- verimli toprak
- sanayi ve ticaret
- ulaşım olanakları
- tarım, turizm, maden
- tarihî gelişim, yönetim
- Yoğun alanlar: Marmara (özellikle İstanbul-Kocaeli çevresi), Ege ve Akdeniz kıyı ovaları, Karadeniz kıyı şeridi, Güneydoğu’daki verimli ovalar.
- Seyrek alanlar: Doğu Anadolu’nun yüksek ve dağlık kesimleri, Tuz Gölü çevresi gibi kurak alanlar, Toroslar’ın yüksek kesimleri.
- Nüfusu en fazla olan il İstanbul’dur; onu Ankara ve İzmir izler. Nüfusu en az olan iller Bayburt ve Tunceli gibi Doğu Anadolu illeridir.
- Bölgeler içinde nüfusu en fazla olan Marmara, yoğunluğu en az olan Doğu Anadolu Bölgesi’dir.
| Yoğunluk türü | Hesap | Ne gösterir? |
|---|---|---|
| Aritmetik | toplam nüfus ÷ yüz ölçümü | km²ye düşen kişi |
| Tarımsal | tarımla geçinen nüfus ÷ tarım alanı | tarım alanı üzerindeki baskı |
| Fizyolojik | toplam nüfus ÷ tarım alanı | tarım alanının toplam nüfusu besleme yükü |
Yüz ölçümü 12.000 km², nüfusu 600.000 olan bir ilde tarım alanı 3.000 km², tarımla geçinen nüfus 150.000’dir. Bu ilin fizyolojik nüfus yoğunluğu kaç kişi/km²dir?
A) 50 B) 100 C) 150 D) 200 E) 250
Fizyolojik yoğunluk = toplam nüfus ÷ tarım alanı.
600.000 ÷ 3.000 = 200.
(Kontrol: aritmetik 600.000 ÷ 12.000 = 50; tarımsal 150.000 ÷ 3.000 = 50.)
Cevap: D
03Nüfusun Yapısı
- Yaş yapısı: Türkiye nüfusu gençtir ancak hızla yaşlanmaktadır. Çocuk nüfus oranı azalmakta, 65 yaş ve üzeri nüfusun oranı 2020’lerde %10’u aşmıştır.
- Nüfus piramidi: tabanı geniş üçgen biçiminden, tabanı daralan ve orta yaş grupları genişleyen biçime dönüşmektedir.
- Bölgesel fark: doğurganlık Güneydoğu ve Doğu Anadolu’da yüksek (Şanlıurfa gibi), batıdaki büyük şehirlerde düşüktür.
- Cinsiyet: genelde kadın ve erkek nüfusu birbirine yakındır. İleri yaşlarda kadınlar fazladır. Erkeklerin çalışmak için göç ettiği yerlerde kadın oranı, sanayi ve büyük şantiye bölgelerinde erkek oranı artabilir.
- Ortalama yaşam süresi sağlık hizmetlerinin gelişmesiyle uzamıştır.
04Göçler
- tarım arazisinin miras yoluyla bölünmesi
- tarımda makineleşme
- iş olanağının azlığı
- eğitim ve sağlık hizmeti eksikliği
- sanayi ve hizmette iş olanağı
- eğitim, sağlık, sosyal hizmetler
- yüksek gelir beklentisi
- ulaşım kolaylığı
Türkiye’de iç göç 1950’den sonra hızlanmıştır. Tarımda makineleşme kırsalda iş gücü fazlası oluşturmuş, karayollarının gelişmesi göçü kolaylaştırmıştır.
| Göç türü | Örnek |
|---|---|
| Mevsimlik tarım göçü | Çukurova’da pamuk, Karadeniz’de fındık hasadı için yapılan göçler |
| Turizm göçü | yaz aylarında Ege ve Akdeniz kıyı ilçelerine çalışmaya gidenler |
| Yayla göçü | hayvanlarla yazın yaylalara çıkılması (Karadeniz, Toroslar) |
| Emekli göçü | emeklilikte ılıman kıyı ilçelerine yerleşme |
| Beyin göçü | nitelikli iş gücünün yurt dışına gitmesi |
| Dış göç (iş gücü) | 1961’de Almanya ile yapılan iş gücü anlaşmasıyla başlayan Avrupa’ya işçi göçü |
| Mübadele ve dış göç (gelen) | 1923’te Yunanistan ile nüfus mübadelesi; Balkanlardan gelen göçler (1989 Bulgaristan göçü gibi); 2011 sonrası Suriye’den gelen sığınmacılar |
- Göç alan şehirde: gecekondu, çarpık kentleşme, altyapı yetersizliği, trafik, işsizlik.
- Göç veren yerde: nüfusun yaşlanması, tarım alanlarının boş kalması, iş gücü kaybı, kadın oranının artması.
- Mevsimlik göç geçicidir; yerleşik nüfusu kalıcı olarak değiştirmez.
05Kır Yerleşmeleri
- Karadeniz kıyıları
- engebeli arazi, parçalı tarlalar
- su kaynağı bol
- ev, tarlanın içinde
- İç Anadolu, Güneydoğu
- düz ve geniş arazi
- su kaynağı sınırlı
- evler kaynak çevresinde toplanır
| Köy altı yerleşme | Özellik | Yaygın olduğu yer |
|---|---|---|
| Mezra | köye bağlı, tarım ve hayvancılık için kurulan küçük yerleşme | Doğu ve Güneydoğu Anadolu |
| Kom | hayvancılığa dayalı, birkaç evden oluşan yerleşme | Doğu ve Güneydoğu Anadolu |
| Oba | konar-göçerlerin çadırlardan oluşan geçici yerleşmesi | Toroslar |
| Yayla | yazın hayvan otlatmak için çıkılan yüksek yerleşme | Karadeniz, Toroslar |
| Divan | birkaç mahallenin bir araya gelmesiyle oluşan yerleşme | Batı Karadeniz |
| Dam | ekim ve hasat dönemlerinde tarla başında kullanılan yapılar | İç Anadolu (Konya-Karaman çevresi) |
| Dalyan | balıkçılık amaçlı geçici kıyı yerleşmesi | kıyılar, lagünler |
| Çiftlik | tek ailenin tarım işletmesi; ev, ahır ve tarla bir arada | geniş ovalar |
| Bölge | Geleneksel ev malzemesi |
|---|---|
| Karadeniz | ahşap (orman bol) |
| İç Anadolu | kerpiç (orman az, kuru iklim) |
| Doğu Anadolu, Ege ve Akdeniz | taş |
| Güneydoğu Anadolu | taş ve kerpiç; Harran’da kubbeli kerpiç evler |
06Şehirler ve Fonksiyonları
Şehirlerin kuruluş yerini su kaynakları, düzlük, savunma, ulaşım kavşağı, liman, maden ve verimli tarım alanları etkiler. Şehir nüfusunun oranı 1950’den sonra hızla artmış; günümüzde il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı %90’ın üzerine çıkmıştır.
| Öne çıkan fonksiyon | Örnek şehir |
|---|---|
| Yönetim | Ankara |
| Sanayi | Kocaeli, Bursa |
| Liman ve ticaret | Mersin, İzmir, Samsun |
| Turizm | Antalya, Muğla, Nevşehir |
| Madencilik | Zonguldak |
| Demir-çelik sanayisi | Karabük |
| Ulaşım (demir yolu kavşağı) | Eskişehir, Afyonkarahisar |
- 2012’de çıkarılan 6360 sayılı Kanun ile büyükşehirlerde köyler mahalleye dönüştürülmüştür (30 büyükşehir). Bu nedenle istatistiklerde şehir nüfusu oranı birden yükselmiştir; bu artışın bir kısmı göçten değil, idari değişiklikten kaynaklanır.
- Bir şehrin birden çok fonksiyonu olabilir; soruda verilen ipucuna göre baskın fonksiyonu seç.
Aşağıdakilerden hangisi kırdan kente göçün, göç veren kırsal alanlar üzerindeki sonuçlarından biridir?
A) Gecekondu alanlarının genişlemesi B) Trafik sorununun artması C) Yaşlı nüfus oranının artması D) Altyapı hizmetlerinin yetersiz kalması E) Konut fiyatlarının yükselmesi
A, B, D ve E göç alan şehirlerde görülen sorunlardır.
Gençler ayrıldığı için kırsalda yaşlı nüfusun oranı artar.
Cevap: C
- İlk sayım 1927 (yaklaşık 13,6 milyon); 2007’den beri ADNKS ile her yıl.
- En düşük artış 1940–1945 (II. Dünya Savaşı); en yüksek artış 1950’ler.
- Nüfus miktarı artıyor, artış hızı ve doğurganlık azalıyor; nüfus yaşlanıyor.
- Aritmetik: nüfus/yüz ölçümü; tarımsal: tarımcı nüfus/tarım alanı; fizyolojik: nüfus/tarım alanı.
- En kalabalık il İstanbul; en kalabalık bölge Marmara; en seyrek bölge Doğu Anadolu.
- İç göç 1950 sonrası makineleşme ve sanayileşmeyle hızlandı.
- 1961 Almanya iş gücü anlaşması; 1923 mübadele.
- Dağınık köy Karadeniz, toplu köy İç Anadolu.
- Mezra ve kom Doğu-Güneydoğu, oba Toroslar, dalyan kıyılar.
- Ahşap Karadeniz, kerpiç İç Anadolu, taş Doğu Anadolu.
- Yoğunluk türleri “AT-TT-FT”: Aritmetik = Toplam/Toprak (yüz ölçümü); Tarımsal = Tarımcı/Tarla; Fizyolojik = Toplam/Tarla.
- Doğu’nun köy altı yerleşmeleri “MeKo”: Mezra ve Kom.
- Ev malzemesi “KA-İK-DT”: Karadeniz Ahşap, İç Anadolu Kerpiç, Doğu Taş.
- Önemli yıllar “27 say, 45 dur, 61 git, 2007 kaydet”: 1927 ilk sayım, 1940–45 en düşük artış, 1961 Almanya göçü, 2007 ADNKS.
Türkiye’de nüfus artış hızının en düşük olduğu 1940–1945 döneminin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Aile planlaması yasasının çıkarılması
- Nüfus mübadelesinin yapılması
- Tarımda makineleşmenin başlaması
- Kırdan kente göçün hızlanması
- II. Dünya Savaşı nedeniyle erkek nüfusun askere alınması
Bir ülkede tarım alanının toplam nüfusu besleme yükünü göstermek için aşağıdakilerden hangisi kullanılır?
- Aritmetik nüfus yoğunluğu
- Fizyolojik nüfus yoğunluğu
- Tarımsal nüfus yoğunluğu
- Nüfus artış hızı
- Bağımlı nüfus oranı
Karadeniz kıyılarında kırsal yerleşmelerin dağınık olmasında aşağıdakilerden hangisi etkili değildir?
- Arazinin engebeli olması
- Su kaynaklarının bol olması
- Tarım alanlarının küçük ve parçalı olması
- Evlerin tarlaların içinde yapılması
- Yer altı sularının derinde bulunması
Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da hayvancılığa dayalı olarak kurulan, birkaç evden oluşan köy altı yerleşme aşağıdakilerden hangisidir?
- Kom
- Dalyan
- Divan
- Dam
- Çiftlik
Aşağıdakilerden hangisi geçici (mevsimlik) göçe örnek değildir?
- Fındık hasadı için Karadeniz’e gidilmesi
- Yaz aylarında kıyı otellerinde çalışılması
- 1923’te yapılan nüfus mübadelesi
- Hayvanlarla yaylaya çıkılması
- Pamuk hasadı için Çukurova’ya gidilmesi
Aşağıdaki şehir-fonksiyon eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- Zonguldak – madencilik
- Nevşehir – demir-çelik sanayisi
- Ankara – yönetim
- Mersin – liman
- Eskişehir – demir yolu kavşağı
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.