KPSS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü
KPSS Coğrafya Türkiye’nin iklimi ve bitki örtüsü konu anlatımı ve ders notu: iklimi etkileyen faktörler, sıcaklık ve yağış dağılışı, basınç merkezleri ve rüzgârlar, iklim tipleri, bitki toplulukları ve toprak türleri; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.
KPSS Coğrafya
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 24) İklim Bilgisi | Sıcaklık | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (44:54)
| İklim tipleri ve grafik yorumu | genellikle 1 soru |
| Sıcaklık, yağış, rüzgâr dağılışı | 0–1 soru |
| Bitki örtüsü | 0–1 soru |
| Toprak ve erozyon | nadiren |
01İklimi Etkileyen Faktörler
Türkiye’de kısa mesafelerde bile farklı iklim özelliklerinin görülmesi birkaç faktörün birlikte etkisiyle açıklanır.
| Faktör | Türkiye’ye etkisi |
|---|---|
| Enlem | orta kuşakta dört mevsim; güneyden kuzeye sıcaklığın azalması; bakı etkisi |
| Yükselti | batıdan doğuya yükselti artar, sıcaklık azalır; Doğu Anadolu kışın en soğuk yerdir |
| Denizellik-karasallık | kıyılarda sıcaklık farkı az, nem fazla; iç kesimlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkı fazla |
| Dağların uzanışı | kıyıya paralel dağlar deniz etkisini kıyıda tutar; kuzey ve güney yamaçlar bol yağış alır |
| Basınç merkezleri ve hava kütleleri | kışın soğuk kuzeyli, yazın sıcak güneyli hava kütleleri etkilidir |
02Sıcaklığın Dağılışı
- fark doğu-batı yönünde belirgin
- belirleyici: yükselti ve karasallık
- en soğuk: Erzurum-Kars yöresi
- en ılık: Akdeniz kıyıları
- fark kuzey-güney yönünde belirgin
- belirleyici: enlem
- en sıcak: Güneydoğu Anadolu
- serin: Karadeniz kıyıları, Doğu Anadolu yüksekleri
- Yıllık sıcaklık farkı en fazla Doğu Anadolu ve iç kesimlerde, en az Karadeniz kıyılarındadır.
- Don olayı ve karla örtülü gün sayısı en fazla Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde, en az Akdeniz ve Ege kıyılarındadır.
- Akdeniz kıyısında kışın ılık geçmesi, Toroslar’ın kuzeyden gelen soğuk hava kütlelerini engellemesiyle de ilgilidir.
- Haritalarda gerçek sıcaklık yükseltiye bağlıdır. İndirgenmiş sıcaklık haritasında yükselti etkisi kaldırılır; bu haritada sıcaklık daha çok enleme göre değişir.
- Ocak ayında Karadeniz kıyısı ile İç Anadolu arasındaki fark denizellik-karasallıkla, Ege kıyısı ile Doğu Anadolu arasındaki fark yükseltiyle açıklanır.
03Basınç Merkezleri ve Rüzgârlar
| Basınç merkezi | Türü | Etkisi |
|---|---|---|
| Sibirya | termik yüksek basınç | kışın soğuk ve kuru hava; sert ayazlar |
| Asor | dinamik yüksek basınç | yazın Akdeniz çevresinde kurak ve açık hava |
| İzlanda | dinamik alçak basınç | kışın cephe sistemleri ve yağış |
| Basra | termik alçak basınç | yazın sıcak ve kuru hava, özellikle güneyde |
| Rüzgâr | Yön | Özellik |
|---|---|---|
| Yıldız | kuzey | soğuk |
| Poyraz | kuzeydoğu | kışın soğuk; Marmara’da kar ve soğuk getirir |
| Karayel | kuzeybatı | kışın soğuk ve kar yağışlı |
| Lodos | güneybatı | ılık; Marmara’da fırtına ve dalga; karları eritir |
| Kıble | güney | sıcak |
| Keşişleme | güneydoğu | ılık ve kuru |
- Samyeli: yazın güneyden, çöl alanlarından gelen sıcak ve kuru rüzgâr; Güneydoğu Anadolu’da etkilidir, bitkileri kurutur.
- Fön: dağdan aşağı inerken ısınan kuru rüzgâr; Doğu Karadeniz kıyılarında kışın görülür, ani ısınma, erken çiçeklenme ve çığ riskine yol açabilir.
- İmbat: İzmir çevresinde yaz öğleden sonraları denizden karaya esen serin meltem.
04Nem ve Yağış
| Yağış tipi | Oluşum | Türkiye’de nerede, ne zaman? |
|---|---|---|
| Orografik (yamaç) | nemli hava dağ yamacı boyunca yükselip soğur | Karadeniz’in kuzeye, Toroslar’ın denize bakan yamaçları |
| Konveksiyonel (yükselim) | ısınan yer yüzeyinden hava hızla yükselir | iç kesimlerde ilkbahar sonu-yaz başı; “kırkikindi” sağanakları |
| Cephesel | sıcak ve soğuk hava kütleleri karşılaşır | kış aylarında; özellikle Akdeniz, Ege ve Marmara |
- En fazla yağış: Doğu Karadeniz kıyıları (Rize’de yıllık yağış 2.000 mm’yi aşar).
- En az yağış: Tuz Gölü çevresi ve Iğdır gibi çevresi dağlarla kapalı çukur alanlar.
- Bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında, en az iç kesimlerdedir.
- Aynı dağın denize bakan yamacı bol yağış alırken iç kesime bakan yamacı daha kurak kalır; buna yağış gölgesi denir. Karadeniz’in iç kesimlerindeki daha kurak vadiler bunun örneğidir.
05İklim Tipleri
| İklim | Yer | Sıcaklık | Yağış | Bitki |
|---|---|---|---|---|
| Akdeniz | Akdeniz, Ege, Marmara’nın güneyi | yaz sıcak, kış ılık | en çok kışın; yaz kurak | maki |
| Karadeniz | Karadeniz kıyıları | yaz serin, kış ılık; fark az | her mevsim; en çok sonbaharda | orman |
| Karasal | İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu | yaz sıcak, kış soğuk; fark fazla | az; iç kesimlerde en çok ilkbaharda | bozkır, dağ çayırı |
| Marmara (geçiş) | Marmara çevresi | Akdeniz ile Karadeniz arası | en çok kışın; yaz kuraklığı Akdeniz’e göre az | maki, psödomaki, orman, kuru çayır |
- Güneydoğu Anadolu’da yağış rejimi Akdeniz’e benzer (kış yağışlı, yaz kurak) ancak sıcaklık farkı karasaldır; yazlar çok sıcaktır.
- Mikroklima: genel iklimden farklı, küçük alanlarda görülen iklimdir. Örnek: Iğdır Ovası’nda pamuk, Artvin’de Çoruh Vadisi’nde zeytin yetişmesi.
Bir istasyonda yıllık sıcaklık farkı küçüktür, yağış her ayda görülmekte ve en çok ekim-kasım aylarında düşmektedir. Bu istasyon aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) Konya B) Antalya C) Rize D) Erzurum E) Şanlıurfa
Sıcaklık farkının küçük olması denizel bir yeri gösterir; Konya, Erzurum ve Şanlıurfa elenir.
Yağışın her mevsim düşmesi ve sonbaharda en fazla olması Karadeniz ikliminin özelliğidir; Antalya’da yaz kuraktır.
Cevap: C
06Bitki Örtüsü
Türkiye bitki türü, özellikle endemik tür bakımından zengindir. Nedenleri: üç flora bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) kesişmesi; iklim ve yer şekli çeşitliliği; kısa mesafede yükselti farkının fazla olması.
| Topluluk | Nerede? | Özellik ve örnek türler |
|---|---|---|
| Orman | Karadeniz ve Marmara; Akdeniz ve Ege’de dağ yamaçları | Karadeniz’de kayın, gürgen, kızılağaç, ladin; Akdeniz dağlarında aşağıda kızılçam, yukarıda karaçam, sedir, köknar |
| Maki | Akdeniz, Ege, Marmara kıyıları | her dem yeşil, sert yapraklı çalılar: kermes meşesi, defne, mersin, zeytin, keçiboynuzu; çoğunlukla tahrip edilen kızılçam ormanlarının yerinde |
| Garig | Akdeniz kıyı kesimleri | makinin tahribiyle oluşan seyrek, bodur topluluk |
| Psödomaki | Karadeniz ve Marmara kıyıları | maki ile orman arası geçiş; her dem yeşil ve yaprak döken türler birlikte |
| Bozkır (step) | İç, Doğu, Güneydoğu Anadolu | ilkbaharda yeşerip yazın kuruyan otlar; yağış az |
| Dağ çayırı (alpin) | Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz yüksekleri | yaz yağışlarıyla gür otlar; yayla hayvancılığı |
- Doğu Karadeniz’de yamaç boyunca yükseldikçe geniş yapraklı → iğne yapraklı orman → alpin çayır sıralanır; bu dikey kuşaklanma yükseltinin sonucudur.
- İç Anadolu’nun bazı kesimlerindeki bozkırlar, ormanların insan eliyle yok edilmesiyle genişlemiştir (antropojen bozkır).
- Maki doğal bitki örtüsüdür; zeytinlik ve bağ ise insan eliyle oluşturulmuş tarım alanlarıdır.
07Topraklar ve Erozyon
| Toprak | Görüldüğü yer |
|---|---|
| Terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı) | Akdeniz ve Ege’de kalker üzerinde |
| Kahverengi orman toprağı | Karadeniz ve Marmara’da geniş yapraklı ormanlar altında |
| Podzol | Karadeniz’in yüksek ve nemli kesimlerinde iğne yapraklı ormanlar altında |
| Kahverengi bozkır toprağı | İç ve Doğu Anadolu’nun bozkır alanları |
| Alüvyal toprak (taşınmış) | ova ve delta tabanları; en verimli topraklardandır |
| Tuzlu (halomorfik) toprak | Tuz Gölü çevresi, Iğdır gibi kurak çukur alanlar |
Erozyon Türkiye’nin önemli çevre sorunlarındandır. Eğimin fazla olması, bitki örtüsünün tahrip edilmesi, sağanak yağışlar, aşırı otlatma ve eğime paralel sürüm erozyonu artırır.
- Ocak’ta doğu-batı farkı (yükselti), temmuzda kuzey-güney farkı (enlem).
- Yıllık sıcaklık farkı en fazla Doğu Anadolu, en az Karadeniz kıyısı.
- Sibirya termik yüksek, Asor dinamik yüksek, İzlanda dinamik alçak, Basra termik alçak.
- Poyraz KD, Karayel KB, Lodos GB, Keşişleme GD; samyeli Güneydoğu’da sıcak-kuru.
- En çok yağış Rize, en az Tuz Gölü çevresi ve Iğdır.
- Kırkikindi = konveksiyonel; kış yağışları = cephesel; Karadeniz kıyısı = orografik.
- Akdeniz: yaz kurak; Karadeniz: her mevsim yağış, en çok sonbahar; karasal: en çok ilkbahar.
- Maki Akdeniz, orman Karadeniz, bozkır iç kesim, alpin çayır Doğu Anadolu yüksekleri.
- Endemik zenginlik: üç flora bölgesi ve yer şekli çeşitliliği.
- Terra rossa kalker üzerinde, alüvyal toprak ovalarda.
- Basınç merkezleri “SiTeY – AsDiY – İzDA – BaTA”: Sibirya termik yüksek, Asor dinamik yüksek, İzlanda dinamik alçak, Basra termik alçak.
- Rüzgâr yönleri “PoKe – KaLo”: Poyraz (KD) karşısı Lodos (GB); Karayel (KB) karşısı Keşişleme (GD).
- İzotermler “OY-TE”: Ocak’ta Yükselti (doğu-batı farkı), Temmuz’da Enlem (kuzey-güney farkı).
- Yağış rejimi “AK-KS-Kİ”: Akdeniz kış, Karadeniz sonbahar, Karasal ilkbahar.
Türkiye’de ocak ayı sıcaklıklarının batıdan doğuya doğru belirgin biçimde azalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Enlem
- Bakı
- Yükselti
- Rüzgâr yönü
- Bitki örtüsü
İç Anadolu’da ilkbahar sonu ve yaz başında öğleden sonraları görülen kısa süreli sağanak yağışlar hangi yağış tipine örnektir?
- Konveksiyonel
- Orografik
- Cephesel
- Yamaç
- Muson
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de endemik bitki türünün fazla olmasının nedenlerinden biri değildir?
- Farklı flora bölgelerinin kesişme alanında bulunması
- Kısa mesafelerde yükseltinin büyük ölçüde değişmesi
- İklim çeşitliliğinin fazla olması
- Yer şekillerinin çeşitli olması
- Orman alanlarının hızla genişlemesi
Kışın Türkiye’yi etkileyerek soğuk ve kuru hava koşullarına yol açan basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?
- Basra termik alçak basıncı
- Sibirya termik yüksek basıncı
- İzlanda dinamik alçak basıncı
- Asor dinamik yüksek basıncı
- Ekvator alçak basıncı
Kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda gelişen, her dem yeşil ve sert yapraklı çalı topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?
- Bozkır
- Alpin çayır
- Psödomaki
- Maki
- Tayga
Iğdır Ovası’nda pamuk yetiştirilebilmesi aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- Karasallık
- Yağış gölgesi
- Mikroklima
- Bakı
- Erozyon
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.