Ehliyet İlk Yardım Ders Notları: Yanık, Donma ve Sıcak Çarpmasında İlk Yardım
Ehliyet sınavı İlk Yardım dersi Yanık, Donma ve Sıcak Çarpması konu anlatımı: yanık dereceleri ve yüzey alanı, ısı, kimyasal ve elektrik yanıklarında ilk yardım, yanığa sürülmemesi gerekenler, donma, hipotermi, sıcak çarpması ve güneş çarpması. Çözümlü örnekler ve konu testiyle e-sınava hazırlanın.
Ehliyet İlk Yardım
| Yanık dereceleri (özellikle 1. ve 2. derece) | sık sorulur |
| Yanığı suyla soğutma | sık sorulur |
| Yanığa sürülmemesi gerekenler | sık sorulur |
| Kimyasal ve elektrik yanığı | zaman zaman |
| Donmada ovmama, yavaş ısıtma | zaman zaman |
| Sıcak çarpması belirtileri | zaman zaman |
01Yanık Dereceleri ve Ciddiyet
Yanık; ısı, kimyasal madde, elektrik, radyasyon ya da aşırı soğuk nedeniyle deri ve deri altı dokuların zarar görmesidir. Oluş şekline göre ısı (termal), kimyasal ve elektrik yanıkları olarak ayrılır. En sık görüleni ısı yanığıdır (kaynar su, alev, sıcak yüzey).
| Derece | Etkilenen doku | Görünüm |
|---|---|---|
| 1. derece | Derinin yalnızca üst tabakası | Kızarıklık ve ağrı; su kabarcığı yok. Güneş yanığı tipik örnektir, genellikle bir hafta içinde iyileşir |
| 2. derece | Derinin üst ve alt tabakası | İçi su dolu kabarcıklar (bül) oluşur, çok ağrılıdır |
| 3. derece | Derinin tüm tabakaları; kas, sinir ve damarlar | Kuru, sert, beyaz ya da kahverengi; sinirler zarar gördüğü için ağrı yoktur |
| 4. derece | Kas ve kemik dokusu | Sert, kömürleşmiş görünüm |
Yanığın ciddiyetini belirleyenler
Yüzey alanı sağlık ekiplerince genellikle “dokuzlar kuralı” ile tahmin edilir. Yetişkinde baş-boyun yaklaşık %9, her kol %9, gövdenin önü %18, arkası %18, her bacak %18, genital bölge %1 kabul edilir. Küçük ve dağınık yanıklarda yaralının kendi avuç içi (parmaklarla birlikte) yaklaşık %1 sayılır. Çocuklarda baş daha büyük olduğu için oranlar farklıdır.
Yüz, boyun, eller, ayaklar, eklemler ve genital bölge yanıkları küçük olsa bile ciddidir. Kapalı ortamda yangına maruz kalanlarda yüzde is, burun kıllarında yanma, ses kısıklığı ve öksürük solunum yolu yanığını düşündürür; 112 hemen aranır.
02Isı (Termal) Yanıklarında İlk Yardım
- Üzerinde alev olan kişi koşturulmaz; koşmak alevi büyütür. Üzeri battaniye gibi bir örtüyle kapatılır ya da yerde yuvarlanması sağlanır.
- Yanık bölge en az 20 dakika akan soğuk su altında tutulur. Yanık geniş ise kişi üşüyüp ısı kaybedeceği için bölgeler soğuk suyla ıslatılmış temiz bezlerle örtülerek 15–30 dakika soğutulur; vücudun geri kalanı örtülür.
- Ödem gelişeceği için yüzük, saat, bilezik erken çıkarılır.
- Yanığa yapışmamış giysiler kesilerek çıkarılır; yapışmış giysi koparılmaz, çevresinden kesilir.
- Soğutmadan sonra yanık, streç film gibi temiz ve kuru, tüy bırakmayan bir malzemeyle gevşekçe örtülür.
- Yanmış kol ve bacaklar ödemi azaltmak için kalp seviyesinden yukarıda tutulur.
Radyatör kapağını sıcakken açan sürücünün elinde kızarıklık ve içi su dolu kabarcıklar oluşmuştur. Bu yanığın derecesi ve ilk yapılacak uygulama hangisidir?
A) 1. derece; ele buz konur.
B) 2. derece; el en az 20 dakika soğuk su altında tutulur.
C) 3. derece; kabarcıklar patlatılıp merhem sürülür.
D) 2. derece; ele diş macunu sürülür.
Su dolu kabarcık derinin alt tabakasının da etkilendiğini gösterir: 2. derece.
İlk yardımda soğutma yapılır; buz, merhem ve diş macunu kullanılmaz, kabarcık patlatılmaz.
Sonuç: Doğru cevap B.
03Kimyasal ve Elektrik Yanıkları
- asit, baz (alkali), akü sıvısı, temizlik ürünleri
- madde temas ettiği sürece yanık derine ilerler
- önce kendini koru (eldiven)
- toz kimyasal önce fırçalanır, sonra yıkanır
- bölge bol, akan suyla yıkanır (toz kimyasalda 10–15 dakika)
- bulaşmış giysi ve takılar çıkarılır
- giriş ve çıkış noktalarında yara
- içeride görünmeyen derin hasar
- kalp ritim bozukluğu, kalp ve solunum durması
- önce akım kesilir (sigorta, şalter)
- akım kesilmeden yaralıya dokunulmaz
- yanık 10–15 dakika suyla soğutulur
Akım kesilemiyorsa ev elektriğinde kuru tahta, plastik gibi iletken olmayan bir cisimle kaynak yaralıdan uzaklaştırılır. Yüksek gerilim hatlarında (direk, trafo) yaklaşmak ölümcül olabilir; kablo uzaklaştırılmaya çalışılmaz, 112 aranır ve güvenli mesafede beklenir. Elektrik çarpan kişi dışarıdan iyi görünse bile kalp etkilenebileceği için sağlık kuruluşuna gitmelidir.
- Bazı kimyasallar su ile tepkimeye girer; ambalajdaki uyarılar dikkate alınır.
- Göze kimyasal sıçradığında göz, kimyasalın sağlam göze akmayacağı şekilde bol suyla yıkanır.
- Kimyasal ya da elektrik yanığı küçük görünse bile ciddi kabul edilir.
04Yanıkta Yapılmaması Gerekenler
Halk arasında yaygın olan pek çok uygulama yanığı derinleştirir, enfeksiyona yol açar ve sağlık ekibinin yanığı değerlendirmesini zorlaştırır.
| Yanlış uygulama | Neden yanlış? |
|---|---|
| Diş macunu, yoğurt, salça, yağ, tereyağı sürmek | Isıyı içeride hapseder, enfeksiyon riskini artırır |
| Merhem, krem, kolonya sürmek | Yarayı kirletir, değerlendirmeyi zorlaştırır |
| Buz ya da buzlu su uygulamak | Dokuya ek soğuk hasarı verir, ısı kaybını artırır |
| Su kabarcıklarını patlatmak | Koruyucu tabaka kalkar, mikrop girer |
| Yapışmış giysiyi koparmak | Deriyi de birlikte kopartır |
| Yanığa pamuk ya da tüylü bez koymak | Yaraya yapışır |
| Yanan kişiyi koşturmak | Alev oksijenle büyür |
Aşağıdakilerden hangisi ısı yanığında yapılması doğru olan bir uygulamadır?
A) Yanığın üzerine yoğurt sürmek
B) Su kabarcıklarını iğneyle patlatmak
C) Yanık kolu kalp seviyesinin üzerinde tutmak
D) Yanığa yapışan giysiyi çekerek çıkarmak
A, B ve D yanlış uygulamalardır.
Yanmış kol ve bacakların yükseltilmesi ödemi azaltır.
Sonuç: Doğru cevap C.
05Donma ve Hipotermi
- dokuların soğuktan zarar görmesi
- en çok el-ayak parmakları, kulak, burun
- başta iğnelenme, solukluk, beyazlaşma, uyuşma
- ilerlemişse sertlik, su veya kan dolu kabarcıklar, siyah kabuk
- vücut sıcaklığının 35 °C’nin altına düşmesi
- titreme, konuşma bozukluğu, uyuşukluk
- yavaş, yüzeysel solunum
- ilerledikçe uykuya meyil ve bilinç kaybı
Donmada ilk yardım
- Kişi sıcak, kapalı bir ortama alınır; donmuş ayakla yürütülmez, taşınır.
- Islak giysiler kurularıyla değiştirilir; eldiven, çizme, takılar yavaşça çıkarılır.
- Bölge vücut ısısıyla (ellerin arasında, koltuk altında) ya da ılık suyla yavaş yavaş ısıtılır; ısıtma en az 30 dakika sürdürülür.
- Donmuş bölge ovulmaz, karla ovulmaz; ateş, soba ya da ısıtıcıyla doğrudan ısıtılmaz.
- Bilinci açıksa ılık-sıcak içecek verilir; alkol verilmez.
- Çözülen el ve ayak parmakları temiz bezlerle tek tek sarılır, 112 aranır.
Hipotermide ilk yardım
- Soğukla ve soğuk zeminle teması kesilir; baş ve boyun rüzgârdan korunur.
- Islak giysiler yavaşça çıkarılır, kuru giysi ve battaniyeyle sarılır.
- Isıtma yavaş yapılır: boyun, göğüs ve kasığa ılık, kuru kompres; kol ve bacaklar öncelikli ısıtılmaz.
- Bilinci açıksa ılık, tatlı içecekler yudum yudum içirilir.
- Bilinci kapalı, solunumu varsa derlenme pozisyonu; solunum yoksa temel yaşam desteği.
- Karda mahsur kalan araçta motor çalıştırılıyorsa egzoz borusunun karla tıkanmadığından emin olun; karbonmonoksit zehirlenmesi olabilir.
- Donmada “karla ovmak” eski ve zararlı bir yanlıştır.
06Sıcak Çarpması ve Güneş Çarpması
| Sıcak yorgunluğu | Sıcak çarpması | |
|---|---|---|
| Nedeni | Uzun süre sıcak ve yetersiz sıvı | Vücudun ısı düzenlemesinin bozulması |
| Cilt | Soluk, aşırı terleme var | Sıcak, kırmızı, kuru; terleme yok |
| Diğer | Kas krampı, baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk | Baş ağrısı, çarpıntı, huzursuzluk, görme bozukluğu, nöbet, koma |
| Ciddiyet | Hafif seyirli | Hayatı tehdit eder, acildir |
Sıcak çarpmasında vücut sıcaklığı çok yükselir (MEB ilk yardım eğitim materyalinde 41,1 °C ve üzeri olarak tanımlanır). Bebekler ve yaşlılar en duyarlı gruptur. Park hâlindeki kapalı araçta çocuk, yaşlı ya da hayvan bırakmak bu yüzden çok tehlikelidir; araç içi kısa sürede aşırı ısınır.
İlk yardım
- Kişi serin, gölge ve havadar bir yere alınır; sıkı ve kalın giysileri çıkarılır.
- Islak bezle silinerek ya da serin duşla soğutulur; bilinci değişmişse soğutmada acele edilir.
- Soğutma vücut sıcaklığı 38–39 °C’ye inince durdurulur.
- Bilinci açıksa sırtüstü yatırılıp bacaklar hafifçe yükseltilir ve su içirilir; 112 aranır.
- Bilinci kapalı, solunumu varsa derlenme pozisyonu verilir, ağızdan bir şey verilmez.
Güneş çarpması, başın ve ensenin uzun süre doğrudan güneş ışığına maruz kalmasıyla oluşur; baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, yüzde kızarıklık görülebilir. İlk yardım benzerdir: gölgeye alma, baş ve enseye serin kompres, bilinci açıksa sıvı verme, ciddi belirtilerde 112.
- 1. derece: kızarıklık + ağrı; 2. derece: su dolu kabarcık; 3. derece: kuru, sert, ağrısız.
- Avuç içi (parmaklarla) ≈ vücut yüzeyinin %1‘i.
- Isı yanığı: en az 20 dakika soğuk suyla soğutma; geniş yanıkta ıslak bezle 15–30 dakika.
- Buz, yoğurt, diş macunu, merhem, yağ sürülmez; kabarcık patlatılmaz.
- Yapışmış giysi koparılmaz; takılar erken çıkarılır.
- Alev alan kişi koşturulmaz, örtüyle söndürülür ya da yuvarlanır.
- Kimyasal: önce kendini koru; toz kimyasal fırçalanır, sonra bol suyla yıkanır.
- Elektrik: önce akımı kes; yüksek gerilime yaklaşma.
- Donma: ovma yok, yürütme yok, doğrudan ateş yok; yavaş ısıtma.
- Hipotermi: vücut sıcaklığı 35 °C’nin altında; gövdeden yavaş ısıt.
- Sıcak çarpması: kuru, sıcak, kırmızı cilt; serin ortam ve soğutma, 112.
Ciltte yalnızca kızarıklık ve ağrının görüldüğü, su kabarcığının oluşmadığı yanık hangisidir?
- 1. derece yanık
- 2. derece yanık
- 3. derece yanık
- 4. derece yanık
Isı yanığında soğutma için aşağıdakilerden hangisi en uygundur?
- Yanık bölgeye buz koymak
- Yanığı en az 20 dakika soğuk su altında tutmak
- Yanığa kolonya dökmek
- Yanığı kuru bezle ovmak
Elektrik çarpmasına uğrayan kişiye ilk yardımda ilk yapılması gereken nedir?
- Kişiyi elle tutup kablodan çekmek
- Yanığa merhem sürmek
- Elektrik akımını kesmek
- Kişiye su içirmek
Ayak parmakları donan bir kişiye aşağıdakilerden hangisi yapılmaz?
- Sıcak ve kapalı bir ortama alınması
- Islak çoraplarının çıkarılması
- Parmakların ılık suyla yavaşça ısıtılması
- Parmakların karla ovulması
Sıcak bir yaz günü inşaatta çalışan, cildi sıcak, kırmızı ve kuru olan, terlemeyen ve bilinci bulanıklaşan kişide hangi durumdan şüphelenilir?
- Hipotermi
- Sıcak çarpması
- Donma
- Kimyasal yanık
Toz hâlindeki bir kimyasal maddenin cilde bulaşmasıyla oluşan yanıkta doğru sıralama hangisidir?
- Önce bol suyla yıkanır, kimyasal ıslak hâlde bırakılır.
- Bölgeye merhem sürülür, sonra yıkanır.
- Bölge sıkı bandajla sarılır.
- Kendini koruyarak kuru kimyasal fırçalanır, sonra akan suyla yıkanır.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk çözümlü testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Yanık, Donma ve Sıcak Çarpmasında İlk Yardım testini çöz →
Sınav provası için 50 soruluk ehliyet deneme sınavlarımızı da çözebilirsin.
← Ehliyet İlk Yardım Ders Notları · Ehliyet Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Kurallar değişebilir; güncel mevzuatı mevzuat.gov.tr’den kontrol edin. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.