Ehliyet İlk Yardım Ders Notları: Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım
Ehliyet sınavı İlk Yardım dersi Kırık, Çıkık ve Burkulmalar konu anlatımı: kırık türleri ve belirtileri, atel (tespit) kuralları, vücut bölgelerine göre yaklaşım, çıkık ve burkulmada soğuk uygulama. Çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle MEB e-sınav formatına hazırlanın.
Ehliyet İlk Yardım
| Açık / kapalı kırık ayrımı ve belirtiler | sık sorulur |
| Kırıkta yapılmaması gerekenler | sık sorulur |
| Atel (tespit) kuralları | sık sorulur |
| Köprücük, kol, uyluk kırıkları | zaman zaman |
| Omurga yaralanmasında hareketsizlik | sık sorulur |
| Çıkık ve burkulmada soğuk uygulama | zaman zaman |
01Hareket Sistemi ve Temel Kavramlar
Hareket sistemi kemikler, kemikleri birbirine bağlayan eklemler ve onları hareket ettiren kaslardan oluşur. Eklemleri bir arada tutan sağlam dokulara bağ denir. Kemikler vücuda destek olur, iç organları korur (kafatası beyni, kaburgalar akciğer ve kalbi, omurga omuriliği) ve kaslarla birlikte hareketi sağlar.
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Kırık | Kemikte oluşan kırılma ya da çatlama; kemik bütünlüğünün bozulması |
| Çıkık | Eklemi oluşturan kemiklerin yer değiştirmesi, eklem yüzeylerinin birbirine temasının bozulması |
| Burkulma | Eklemin bağlarında ya da eklemi çevreleyen dokularda oluşan yaralanma |
| Zorlanma | Aşırı gerilme veya kullanmaya bağlı kas liflerindeki yaralanma |
| Atel | Kırık ya da zedelenmiş bölgeyi hareketsiz hâle getirmek (sabitlemek) için kullanılan malzeme |
Trafik kazalarında en sık karşılaşılan yaralanmalardan biri kırıktır. Kırığın kendisi çoğu zaman hayatı hemen tehdit etmez; asıl tehlike eşlik eden kanama, şok ve yanlış müdahaleyle oluşan sinir-damar hasarıdır. Bu yüzden önce hayati durumlar (bilinç, solunum, ciddi kanama) değerlendirilir, kırık sonra ele alınır.
02Kırık Türleri ve Belirtileri
- kırığın üzerindeki cilt sağlamdır
- dışarıdan yara görülmez
- kemik uçları içeride damar ve dokuya zarar verebilir
- iç kanama olabilir
- kırığın üzerinde cilt bütünlüğü bozulmuştur
- kemik ucu ya da parçası görülebilir
- dış kanama vardır
- enfeksiyon riski yüksektir
Kırık belirtileri
Uyluk kemiği ya da leğen kemiği gibi büyük kemiklerin kırıklarında çok kan kaybedilebilir; bu yaralılarda şok belirtileri (soluk, soğuk ve nemli cilt, hızlı ve zayıf nabız, huzursuzluk) görülebilir. Şokta ilk yardım ayrı bir konuda anlatılır.
- Kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık varmış gibi davranın.
- Ağrının olmaması kırık olmadığını göstermez; şok ya da başka bir yaralanma ağrıyı maskeleyebilir.
- Açık kırıkta dışarı çıkan kemik ucu içeri itilmez, yara yıkanmaz.
03Kırıklarda İlk Yardım ve Atel Kuralları
- Şekil bozukluğunu düzeltmeye çalışmayın; kırık bölge bulunduğu pozisyonda sabitlenir.
- Açık kırıkta kanama varsa kemik ucuna bastırmadan, yaranın çevresinden bası uygulanır ve yara temiz bir bezle örtülür.
- Şişlik gelişeceği için yüzük, saat, bilezik gibi takılar erkenden çıkarılır.
- Yaralıya su dâhil hiçbir şey yedirilip içirilmez; ameliyat gerekebilir.
- Kırık bölge sabitlenmeden yaralı taşınmaz (hayati tehlike yoksa).
Atel (tespit) kuralları
| Kural | Nedeni |
|---|---|
| Atel, kırığın bir üstündeki ve bir altındaki eklemi içine alacak uzunlukta olur | Eklemler hareket ederse kırık uçları da oynar |
| Atel ile cilt arasına yumuşak dolgu (havlu, giysi) konur | Baskı yarası ve ağrı önlenir |
| Bağlar kırık hattının tam üzerine yapılmaz | Kırık bölgeye ek baskı olmaz |
| Bağlar çok sıkı olmaz; el ve ayak parmak uçları açıkta bırakılır | Dolaşım gözlenebilir |
| Tespitten sonra parmaklar solukluk, soğukluk, morarma, uyuşma yönünden düzenli aralıklarla kontrol edilir | Bu belirtiler varsa bağlar gevşetilir |
Hazır atel yoksa tahta parçası, karton, katlanmış dergi, şemsiye gibi sert malzemeler kullanılabilir. Bacak için en pratik “atel” çoğu zaman sağlam bacağın kendisidir: iki bacak arası doldurulup birlikte bağlanır. Kol ise üçgen sargıyla yapılan kol askısı ve gövdeye sabitlemeyle desteklenir.
Kazada önkolu kırılan yaralıya atel uygulanacaktır. Atelin uzunluğu nasıl olmalıdır?
A) Yalnızca kırık hattını örtecek kadar kısa
B) Bilek ve dirsek eklemlerini de içine alacak uzunlukta
C) Omuzdan parmak uçlarına kadar, parmakları da kapatacak şekilde
D) Uzunluk önemli değildir, sıkı bağlanması yeterlidir
Önkolun üstündeki eklem dirsek, altındaki eklem el bileğidir.
Bu iki eklem hareketsiz kalmazsa kırık uçları oynar; parmak uçları ise dolaşımı izlemek için açıkta bırakılır.
Sonuç: Doğru cevap B. Sıkı bağlamak doğru değildir; dolaşımı bozar.
04Bölgelere Göre Kırıklarda Yaklaşım
| Bölge | İlk yardım yaklaşımı |
|---|---|
| Köprücük kemiği ve omuz | Yaralı taraftaki kol kol askısına alınır, askı ve kol geniş bir sargıyla gövdeye sabitlenir; düğüm yaralı bölgeden uzakta olur |
| Üst kol | Kol askıya alınır, kol ile gövde arasına dolgu konur, kol gövdeye sabitlenir |
| Dirsek | Zorla bükülmez ya da düzeltilmez; yaralı için en rahat pozisyonda dolguyla desteklenip sabitlenir |
| Önkol, el bileği, el | Dolguyla sarılır, kol askıya alınır; yüzük ve saat çıkarılır |
| Kaburga | Nefes alırken artan ağrı tipiktir. Yaralının rahat nefes aldığı (genellikle yarı oturur) pozisyon verilir; göğüs kafesi sıkıca sarılmaz, çünkü solunumu kısıtlar. Nefes darlığı ya da kanlı balgam varsa durum ciddidir, 112 hemen aranır |
| Leğen kemiği | Yaralı hareket ettirilmez; dizler ve ayak bilekleri arasına dolgu konarak bacaklar birbirine bağlanır; şok açısından izlenir |
| Uyluk | Ciddi kan kaybı ve şok riski vardır. Sağlam bacakla birlikte tespit edilir; uzun süre beklenecekse koltuk altından ayağa kadar uzanan sert bir malzeme dış yana konur |
| Bacak (diz altı) ve ayak bileği | Yaralı bacak sağlam bacağın yanına getirilip arası doldurulur ve birlikte bağlanır; ayak bileğinde soğuk uygulama ve yükseltme yapılabilir |
- Kaburga kırığında göğsü sıkıca sarmak eski bir uygulamadır; artık önerilmez.
- Uyluk ve leğen kırıklarında dışarıda kan görünmese de büyük iç kanama olabilir; yaralının üzeri örtülerek ısı kaybı önlenir.
05Kafa ve Omurga Yaralanmaları
Trafik kazası, yüksekten düşme ve suya baş üstü atlama omurga yaralanması açısından yüksek risklidir. Omurga içindeki omurilik zarar görürse kalıcı felç gelişebilir. Kafatası ve omurga kırıklarında temel kural hareketsizliktir; bu yaralanmaların belirtileri “Yaralanmalarda İlk Yardım” konusunda ayrıntılı anlatılmıştır. Kırık açısından akılda tutulacaklar:
- Kulak veya burundan kan ya da berrak sıvı gelmesi ve göz çevresinde morarma kafa tabanı kırığını düşündürür.
- Boyun-sırt ağrısı, kol ve bacaklarda uyuşma ya da hareket kaybı omurga kırığını düşündürür.
- Yaralı zorunlu olmadıkça (yangın, patlama, solunum durması gibi hayati tehlike) yerinden oynatılmaz; 112 beklenir.
- Baş iki yandan ellerle desteklenerek baş-boyun-gövde ekseni düz tutulur.
- Yaralının başını kaldırmak, altına yastık koymak, oturtmak ya da yürütmek yanlıştır.
- Kulaktan gelen kan veya sıvı tıkaçla durdurulmaz; üzeri temiz bir bezle hafifçe örtülür.
- Kusma ya da hava yolu tehlikesi nedeniyle çevirmek gerekirse yaralı birkaç kişiyle, tek parça hâlinde (kütük gibi) çevrilir.
Araç içindeki yaralının çıkarılması ve sedyeye aktarma teknikleri “Hasta ve Yaralı Taşıma Teknikleri” konusunda anlatılmıştır.
06Çıkık, Burkulma ve Zorlanma
Çıkık genellikle düşme, trafik kazası ya da sporda sert çarpışmalarla oluşur; en sık omuz, dirsek, parmak ve çene eklemlerinde görülür. Belirtileri ağrı, şişlik, şekil bozukluğu, morarma ve eklemi hareket ettirememedir. Çıkık ile kapalı kırığı ayırt etmek zordur; şüphede kırık gibi davranılır.
- eklem bulunduğu pozisyonda sabitlenir
- soğuk uygulama: buz bir beze sarılarak konur
- soğuk uygulama tek seferde 20 dakikayı geçmez
- bölge desteklenip yükseltilir, yaralı dinlendirilir
- sağlık kuruluşuna ulaşması sağlanır
- çıkık eklemi yerine oturtmaya çalışmak
- buzu doğrudan cilde koymak
- masaj yapmak, ovmak
- sıcak uygulamak
- yaralının o eklemi kullanmasına izin vermek
Burkulma ve zorlanmada da aynı ilke geçerlidir: dinlendirme, soğuk uygulama, bandajla destekleme ve yükseltme. Soğuk, şişliği ve ağrıyı azaltır; sıcak ise ilk saatlerde şişliği artırır. Ağrı giderek artıyorsa kırık olabileceği düşünülür.
Merdivenden inerken ayak bileği burkulan bir kişiye aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
A) Bileğe sıcak su torbası konur.
B) Ağrı geçsin diye bilek ovularak masaj yapılır.
C) Bezle sarılmış buz uygulanır, bilek desteklenip yükseltilir.
D) Bileğin açılması için kişi yürütülür.
Burkulmada amaç şişliği ve ağrıyı azaltmak, eklemi dinlendirmektir.
Sıcak ve masaj şişliği artırır, yürümek dokuya zarar verir.
Sonuç: Doğru cevap C. Buz doğrudan cilde konmaz, 20 dakikadan uzun tutulmaz.
- Kapalı kırık: cilt sağlam; açık kırık: cilt bozuk, enfeksiyon riski yüksek.
- Şüphe varsa kırık kabul et.
- Şekil bozukluğu düzeltilmez, kemik ucu içeri itilmez.
- Atel, kırığın üstündeki ve altındaki eklemi içine alır.
- Atelin altına dolgu konur; parmak uçları açıkta kalır, dolaşım kontrol edilir.
- Kırıklı yaralıya su dâhil hiçbir şey verilmez.
- Takılar şişlik başlamadan çıkarılır.
- Köprücük ve kol: kol askısı + gövdeye sabitleme.
- Bacak: sağlam bacakla birlikte tespit.
- Kaburga: rahat nefes pozisyonu; göğüs sıkıca sarılmaz.
- Omurga şüphesi: hareket ettirme, baş-boyun-gövde eksenini koru.
- Çıkık-burkulma: yerine oturtma yok; bezle sarılı buz, en fazla 20 dakika; masaj ve sıcak yok.
- Kırıkta üç “yok”: düzeltme yok, yedirme-içirme yok, gereksiz taşıma yok.
- Uyluk ve leğen kırığı = şok riski.
- Kulaktan kan veya berrak sıvı = kafa tabanı kırığı şüphesi.
Kırık kemik ucunun deriyi delerek dışarıdan görüldüğü kırık türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Kapalı kırık
- Açık kırık
- Çıkık
- Burkulma
Kırıklarda ilk yardımla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- Yaralının hareket etmemesi sağlanır.
- Kırık bölgedeki şekil bozukluğu düzeltilerek atel yapılır.
- Yüzük ve saat gibi takılar çıkarılır.
- Tespitten sonra parmaklarda dolaşım kontrol edilir.
Köprücük kemiği kırığı olan yaralıda en uygun tespit yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
- Kolun kol askısına alınıp gövdeye sabitlenmesi
- Göğsün sıkıca sarılması
- Kolun baş üstüne kaldırılması
- Omzun geriye çekilerek yerine oturtulması
Uyluk kemiği kırılan bir yaralıda aşağıdaki durumlardan hangisinin gelişme olasılığı en yüksektir?
- Sıcak çarpması
- Hipoglisemi
- Şok
- Donma
Omurga yaralanmasından şüphelenilen, bilinci açık ve olay yerinde tehlike bulunmayan bir yaralıya ne yapılmalıdır?
- Oturtularak su içirilir.
- Başının altına yüksek bir yastık konur.
- Kendi aracınızla hemen hastaneye götürülür.
- Baş-boyun-gövde ekseni korunarak hareketsiz tutulur ve 112 beklenir.
Çıkıkta ilk yardımla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Eklem hemen yerine oturtulur.
- Eklem bulunduğu pozisyonda sabitlenir ve bezle sarılı buz uygulanır.
- Bölgeye sıcak kompres yapılır.
- Kişiden eklemi hareket ettirmesi istenir.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk çözümlü testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım testini çöz →
Sınav provası için 50 soruluk ehliyet deneme sınavlarımızı da çözebilirsin.
← Ehliyet İlk Yardım Ders Notları · Ehliyet Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Kurallar değişebilir; güncel mevzuatı mevzuat.gov.tr’den kontrol edin. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.