9. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Ders Notları

9. Sınıf Coğrafya 1. dönem 1. yazılıya hazırlık notları: konu özetleri, çözümlü örnekler, iki yazılı provası ve puanlamalı cevap anahtarı. Kapsam, MEB’in 2026-2027 konu soru dağılım tablolarına göre hazırlanmıştır.

YAZILIDA NE ÇIKAR?
Konusu ve bölümleri1–2 soru
Niçin coğrafya?1 soru
Gelişimi1 soru
Haritalar1–2 soru
Türkiye’nin konumu1 soru
Mekânsal bilgi teknolojileri0–1 soru
Hava olayları0–1 soru
Sayılar MEB konu soru dağılım tablosundaki 6 senaryodan alındı. Okulunun seçtiği senaryoyu öğretmenine sor.

01Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri

Coğrafya, doğal ortam ile beşerî ortam arasındaki karşılıklı etkileşimi mekân üzerinden inceleyen bilimdir. Sözcük Yunanca geo (yer) ve graphein (yazmak, betimlemek) kökünden gelir.

Taş küre (litosfer)Su küre (hidrosfer)Hava küre (atmosfer)Yaşam küre (biyosfer)Buz küre (kriyosfer)
Doğal ortamı oluşturan küreler birbirini sürekli etkiler.
Doğal unsur ve olay
  • dağ, ova, akarsu
  • yağış, rüzgâr, deprem
  • orman, toprak
Beşerî unsur ve faaliyet
  • köy, şehir, yol, baraj
  • tarım, sanayi, turizm
  • göç, ticaret

Coğrafyanın bölümleri

Bölümİncelerİlişkili bilim
Jeomorfolojiyeryüzü şekillerijeoloji
Klimatolojiiklimmeteoroloji, fizik
Hidrografyasu kaynaklarıhidroloji
Biyocoğrafyabitki ve hayvan dağılışıbiyoloji
Toprak coğrafyasıtoprak türü ve dağılışıpedoloji, kimya
Nüfus ve yerleşmenüfus, göç, şehirlerdemografi, sosyoloji
Ekonomik coğrafyatarım, sanayi, ulaşımekonomi

Fiziki coğrafya doğal ortamı, beşerî coğrafya insanı ve faaliyetlerini inceler. Bu bölümler birbirinden kopuk değildir: iklim tarımı, yer şekilleri yerleşmeyi etkiler.

!DİKKAT
  • Baraj, tarla, yol ve yapay göl beşerî unsurdur; insan yapmıştır.
  • Yağış doğal olay, sulama beşerî faaliyettir.
  • Bölümü sorarken konuyu yazmak yetmez; soru isterse ilişkili bilimi de yaz.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

“Sahile kurulan otellerin atık suyu lagünü kirletince balık türleri azaldı.” cümlesinde doğal ve beşerî unsurları ayırınız.

Doğada kendiliğinden bulunanları seç: lagün, balık türleri.

İnsan yapımı ya da insan işi olanları seç: otel, atık su.

Sonuç: Beşerî faaliyet doğal ortamı değiştirmiştir; bu, doğa-insan etkileşimine örnektir.

Reklam

02Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz?

Coğrafya öğrenmek mekânsal düşünmeyi sağlar. Mekânsal düşünme bir olayı nerede ve neden orada olduğunu sorarak değerlendirmektir.

Ne oluyor?
↓
Nerede oluyor?
↓
Neden orada oluyor?
↓
Çevresini nasıl etkiliyor?
↓
Ne yapılmalı?
Mekânsal düşünmenin soru zinciri
  • Günlük hayat: en kısa yolu bulma, haritayı okuma, konut seçimi.
  • Afet bilinci: dere yatağı ve fay hattından uzak yerleşme.
  • Ekonomi: fabrikanın, marketin ya da tarlanın yerini seçme.
  • Çevre: kaynakları koruma, sürdürülebilir kullanım.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir belediye, her yıl taşan derenin kenarına park yapıp konutları daha yüksek alana taşıyor. Bu kararda coğrafya bilgisinin katkısı nedir?

Olay: taşkın. Mekân: dere kenarı.

Neden orada: dere yatağı alçaktır, su burada yükselir.

Sonuç: Yer seçiminde doğal koşullar dikkate alındığı için can ve mal kaybı azalır.

03Coğrafya Biliminin Gelişimi

DönemKişiKatkısı
İlk ÇağEratosthenesDünya’nın çevresini hesapladı, “coğrafya” terimini kullandı
İlk ÇağStrabonbölgeleri betimleyen Geographika eseri
İlk ÇağBatlamyusparalel-meridyen kullanılan haritalar
Orta ÇağHarezmîKitabü Sureti’l-Arz; yerlerin koordinatları
Orta ÇağBîrûnîDünya’nın yarıçapını ölçtü
Orta ÇağKaşgarlı MahmudDivanu Lügati’t-Türk içinde dünya haritası
Orta Çağİdrisîayrıntılı dünya haritası
Yeni ÇağPiri Reis1513 dünya haritası, Kitab-ı Bahriye
Yeni ÇağKâtip ÇelebiCihannüma
Yeni ÇağEvliya ÇelebiSeyahatname; gezi gözlemleri
ModernHumboldt, Rittermodern coğrafyanın temelleri

Bugün coğrafya; uydu görüntüleri, CBS ve dijital haritalarla çalışır. Bilgi toplarken kaynağı doğrulamak gerekir: ders kitabı, resmî kurum ve akademik kaynaklar öncelikli olmalıdır.

!DİKKAT
  • Piri Reis Yeni Çağ’da, Kaşgarlı Mahmud Orta Çağ’da yaşamıştır.
  • Eratosthenes’in ölçümü Güneş ışınlarının geliş açısına dayanır.

04Mekânın Aynası Haritalar

Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı ve belirli oranda küçültülerek düzleme aktarılmış hâlidir.

Yıldız İli Nüfus Yoğunluğu Haritası① başlık: haritanın konusu100 ve üzeri100’den az② lejantK③ yön oku02550 km④ ölçek
Haritanın temel bileşenleri

Ölçek

Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Gerçek uzunluk = harita uzunluğu × ölçek paydası

Büyük ölçek
  • payda küçük (1/25.000)
  • küçük alan gösterir
  • ayrıntı çok
  • şehir planı
Küçük ölçek
  • payda büyük (1/5.000.000)
  • geniş alan gösterir
  • ayrıntı az
  • dünya haritası
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

1/2.000.000 ölçekli haritada iki şehir arası 4 cm’dir. Gerçek uzaklığı bulunuz.

4 × 2.000.000 = 8.000.000 cm

Santimetreden kilometreye geçmek için 100.000’e böl: 8.000.000 ÷ 100.000 = 80.

Sonuç: Gerçek uzaklık 80 km’dir.

Harita türleri

  • Fiziki harita: yer şekilleri ve yükselti.
  • İdari (siyasi) harita: sınırlar ve yerleşmeler.
  • Tematik harita: tek konu (nüfus, iklim, tarım).
  • Topoğrafya haritası: izohipslerle yükselti.

İzohips (eş yükselti eğrisi)

▲300500sık: dikseyrek: az eğimli
Kapalı eğrilerde iç kısım tepedir. Sık eğri dik, seyrek eğri az eğimli yamaç demektir.

Projeksiyon, küre şeklindeki Dünya’yı düzleme aktarma yöntemidir. Aktarırken alan, şekil ya da uzunlukta bozulma olur.

Harita yapım aşamaları

Amacı belirle
↓
Veriyi topla
↓
Verileri gruplara ayır
↓
Her gruba renk ya da sembol ver
↓
Lejant, başlık, ölçek, yön ekle
!DİKKAT
  • Payda büyüdükçe ölçek küçülür.
  • Nüfus yoğunluğu haritasında koyu renk genellikle yüksek değeri gösterir.
  • Fiziki haritadan yer şekli, idari haritadan sınır ve komşuluk okunur.
Reklam

05Türkiye’nin Coğrafi Konumu

Mutlak konum
  • paralel ve meridyenlerle verilir
  • değişmez
  • 36°–42° K paralelleri
  • 26°–45° D meridyenleri
Göreceli konum
  • çevreye göre konum
  • zamanla önemi değişebilir
  • kıtalar arası köprü
  • üç yanı denizlerle çevrili
TÜRKİYE42° K36° K26° D45° D6 paralel fark ≈ 666 km (K–G)19 meridyen fark = 76 dakika yerel saat farkı
Türkiye’nin mutlak konumu

Mutlak konumun sonuçları

  • Kuzey Yarım Küre’de ve orta kuşaktadır: dört mevsim belirgindir.
  • Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez; öğle gölgesi kuzeye düşer.
  • Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık genel olarak azalır.
  • Doğu ile batı arasında 76 dakika yerel saat farkı vardır (19 × 4).

Saat kavramları

  • Yerel saat: bir yerin kendi meridyenine göre saati. Her 1° için 4 dakika fark olur; doğu ileridedir.
  • Saat dilimi: Dünya 15°’lik 24 dilime ayrılır, her dilim 1 saattir.
  • Ulusal saat: ülkenin ortak kullandığı saat. Türkiye UTC+3 uygular.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

30° D meridyeninde yerel saat 12.00 iken 42° D meridyeninde kaçtır?

Fark: 42 − 30 = 12 meridyen.

12 × 4 = 48 dakika. Doğudaki yer ileridedir.

Sonuç: Yerel saat 12.48’dir.

Göreceli konumun avantajları

ÖzellikSağladığı avantaj
Asya, Avrupa, Afrika arasındaticaret ve ulaşım merkezi
Üç yanı denizlerle çevrilideniz ulaşımı, turizm, balıkçılık
Boğazlara sahipKaradeniz-Akdeniz geçişi, stratejik güç
Enerji kaynaklarına yakınpetrol ve doğal gaz boru hatları
Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu’ya komşusiyasi ve kültürel etki alanı

Jeopolitik, bir ülkenin konumunun siyasi güce etkisini inceler. Türkiye’nin jeopolitik önemi göreceli konumundan gelir.

!DİKKAT
  • Soru “göreceli konum” diyorsa derece yazma; çevreyle ilişkiyi yaz.
  • Mevsimler ve gölge yönü mutlak konumun sonucudur.
  • Boğazlar ve enerji yolları göreceli konumun sonucudur.

06Mekânsal Bilgi Teknolojileri

Mekânsal bilgi teknolojileri, yeryüzündeki verileri toplar, işler ve haritaya dönüştürür.

BileşenGörevi
Uzaktan algılamauydu, uçak ve dronla yeryüzünü temas etmeden görüntüler
Küresel konum belirlemeuydulardan konum bilgisi alır (GPS vb.)
Coğrafi bilgi sistemleriverileri katman olarak saklar, sorgular, haritalar
Mekânsal verikonum + öznitelik bilgisi (nerede, ne)

Bileşenler birlikte çalışır: uydu görüntüyü alır, konum sistemi yerini belirler, CBS veriyi işleyip haritaya dönüştürür.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Telefonda açılan harita uygulaması size en yakın eczaneyi gösteriyor. Hangi bileşenler çalışmıştır?

Konumunuz: küresel konum belirleme.

Eczanelerin kaydı ve yakınlık sorgusu: CBS ve mekânsal veri.

Sonuç: Bileşenler arasında ilişki vardır; biri olmadan sonuç eksik kalır.

07Hava Olayları ve Günlük Hayat

Hava durumu
  • kısa süreli (saat, gün)
  • dar alan
  • bugün yağışlı
İklim
  • uzun süreli ortalama
  • geniş alan
  • Akdeniz iklimi
Hava olayıGünlük hayata etkisi
Don, kırağımeyve çiçekleri zarar görür, yol buzlanır
Sisgörüş azalır, uçuş ve trafik aksar
Sağanaksel riski, alt geçitleri su basar
Dolutarım ürünleri ve araçlar zarar görür
Fırtınadeniz ulaşımı durur, çatılar zarar görebilir
Sıcak hava dalgasıelektrik ve su tüketimi artar

Gözlem ve veriyle tahmin yapılır: alçak basınç çoğunlukla bulut ve yağış, yüksek basınç çoğunlukla açık hava getirir.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Akşam hava açık, rüzgârsız; meteoroloji gece sıcaklığının −2 °C olacağını açıkladı. Şeftali üreticisi ne beklemelidir?

Veri: sıcaklık 0 °C’nin altına iniyor.

Etki: çiçek ve tomurcuklarda don zararı.

Sonuç: Üretici zirai dona karşı önlem almalıdır.

SON TEKRAR
  • Coğrafya: doğa-insan etkileşimi.
  • Mekânsal düşünme: Nerede? Neden orada?
  • Ölçek: harita × payda = gerçek.
  • Türkiye: 36°–42° K, 26°–45° D.
  • 1° meridyen: 4 dakika.
  • CBS: katmanlı veri ve sorgu.
  • Hava: kısa süreli; iklim: uzun süreli.
Reklam
1. Yazılı Provası9. sınıf coğrafya · 100 puan · 40 dakika
1.
Okuma Metni

Toroslardan inen dere, ovaya verimli alüvyon taşır. Ilıman kışlar sayesinde ovada seralar kurulmuş, yol boyunca soğuk hava depoları açılmıştır. Yazın sıcaklık yükselince kıyıdaki otellerin doluluğu artar.

Metinde geçen doğal unsur veya olaylardan üçünü, beşerî unsur veya faaliyetlerden üçünü yazınız. (14 puan)

2.

Fiziki coğrafyanın klimatoloji ve hidrografya bölümlerinin hangi konuları incelediğini ve ilişkili olduğu birer bilimi yazınız. (14 puan)

3.

Bir ilçede yeni ortaokul yapılacaktır. İki arsa önerilmiştir: A arsası dere yatağının kenarında ve anayola yakın; B arsası yüksekçe bir alanda ve mahallelerin ortasındadır.

Hangi arsanın uygun olduğunu mekânsal düşünmeye dayanan iki gerekçeyle açıklayınız. (14 puan)

4.

a) Eratosthenes’in ve Piri Reis’in coğrafya bilimine birer katkısını yazınız.

b) Coğrafyanın gelişimi hakkında bilgi toplarken kaynağın doğruluğunu nasıl kontrol edersiniz? Bir yol yazınız. (14 puan)

5.

1/500.000 ölçekli haritada iki ilçe arası 6 cm ölçülmüştür.

a) İki ilçe arasındaki gerçek uzaklığı işlemle bulunuz.

b) Aynı iki ilçe 1/1.000.000 ölçekli haritada kaç cm ile gösterilir? (16 puan)

6.

a) Türkiye’nin mutlak konumunu yazınız.

b) Türkiye’nin göreceli konumunun iki özelliğini ve bunların sağladığı birer avantajı yazınız. (14 puan)

7.

Bir kullanıcı, telefonundaki uygulamada gideceği hastanenin yerini ve en kısa yolu görmektedir.

Bu işlemde görev alan iki mekânsal bilgi teknolojisi bileşenini yazarak görevlerini açıklayınız. (14 puan)

1. Yazılı Provası cevap anahtarını göster

1. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı

1.
(14 puan) Doğal: dere, alüvyon, ova, ılıman kış, Toroslar, sıcaklık. Beşerî: sera, soğuk hava deposu, yol, otel, turizm.
Puanlama: Her doğru unsur 2 puan; toplam 12 + ayrım doğruluğu 2.
2.
(14 puan) Klimatoloji iklimi inceler; meteoroloji ile ilişkilidir. Hidrografya su kaynaklarını inceler; hidroloji ile ilişkilidir.
Puanlama: Her bölüm: konu 4, bilim 3.
3.
(14 puan) B arsası uygundur. Dere yatağından uzak olduğu için taşkın riski azdır; mahallelerin ortasında olduğu için öğrenciler kolay ulaşır.
Puanlama: Seçim 2; her gerekçe 6.
4.
(14 puan) a) Eratosthenes Dünya’nın çevresini hesaplamıştır. Piri Reis 1513 dünya haritasını çizmiştir. b) Bilgi resmî kurum, ders kitabı veya akademik kaynakla karşılaştırılır.
Puanlama: a) 4+4; b) 6.
5.
(16 puan) a) 6 × 500.000 = 3.000.000 cm = 30 km. b) 3.000.000 ÷ 1.000.000 = 3 cm.
Puanlama: a) işlem 5, sonuç 3; b) işlem 5, sonuç 3.
6.
(14 puan) a) 36°–42° K paralelleri, 26°–45° D meridyenleri. b) Örnek: Kıtalar arasında olması ticareti, boğazlara sahip olması stratejik gücü artırır.
Puanlama: a) 4; b) her özellik ve avantaj 5.
7.
(14 puan) Küresel konum belirleme sistemi kullanıcının konumunu bulur. CBS yolları ve hastane verisini işleyip en kısa yolu gösterir.
Puanlama: Her bileşen: ad 3, görev 4.
2. Yazılı Provası9. sınıf coğrafya · 100 puan · 40 dakika
1.

Kuraklık nedeniyle bir gölün yüzölçümü küçülmüş, göl çevresindeki çiftçiler kuyu sayısını artırmıştır.

Bu durumu doğa-insan etkileşimi açısından açıklayınız. (12 puan)

2.

Aşağıdaki konuların coğrafyanın hangi bölümüyle ilgili olduğunu yazınız: a) Vadilerin oluşumu b) Şehirlere göç c) Bitki türlerinin dağılışı ç) Sanayi kuruluşlarının yeri (12 puan)

3.

Bir kargo firması, deposunu kuracağı yeri seçerken haritada otoyolları, nüfus yoğunluğunu ve arsa fiyatlarını inceliyor.

Firmanın coğrafi bilgi kullanmasının önemini iki maddeyle yazınız. (12 puan)

4.

Kaşgarlı Mahmud ile Kâtip Çelebi’nin coğrafyaya yaptığı katkıları birer eser adı vererek yazınız. (12 puan)

5.
Tablo

A ili: 210 kişi/km² • B ili: 35 kişi/km² • C ili: 96 kişi/km² • D ili: 18 kişi/km² • E ili: 140 kişi/km²

a) Bu illeri nüfus yoğunluğuna göre üç gruba ayıran bir lejant oluşturunuz.

b) Hazırladığınız haritanın türünü ve bir haritada bulunması gereken üç bileşeni yazınız. (14 puan)

6.

Yükselti eğrilerinin çok sık geçtiği A yamacı ile seyrek geçtiği B yamacı karşılaştırılmaktadır.

a) Hangi yamaç daha diktir? Gerekçesiyle yazınız.

b) Hangi yamaç yol yapımına daha uygundur? Nedenini açıklayınız. (14 puan)

7.

Türkiye’nin doğusundaki 44° D meridyeninde yerel saat 15.00’tir.

a) 29° D meridyenindeki yerel saati işlemle bulunuz.

b) Türkiye’de öğle vakti gölgelerin hangi yöne düştüğünü nedeniyle yazınız. (12 puan)

8.

Hava durumu raporunda, gece sıcaklığının 0 °C altına düşeceği ve sabah yoğun sis görüleceği açıklanmıştır.

Bu hava olaylarının günlük hayata iki etkisini yazıp alınabilecek bir önlem öneriniz. (12 puan)

2. Yazılı Provası cevap anahtarını göster

2. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı

1.
(12 puan) Kuraklık doğal ortamı değiştirmiş, insan faaliyetini etkilemiştir. Artan kuyular yeraltı suyunu azaltarak doğal ortamı yeniden etkiler. Etkileşim karşılıklıdır.
Puanlama: Doğanın insana etkisi 6, insanın doğaya etkisi 6.
2.
(12 puan) a) Jeomorfoloji b) Nüfus (beşerî) coğrafyası c) Biyocoğrafya ç) Ekonomik coğrafya
Puanlama: Her doğru 3.
3.
(12 puan) Ulaşım maliyeti azalır; müşteriye hızlı ulaşılır; uygun fiyatlı arsa seçilir.
Puanlama: Her madde 6.
4.
(12 puan) Kaşgarlı Mahmud Divanu Lügati’t-Türk eserinde dünya haritası çizmiştir. Kâtip Çelebi Cihannüma eserini yazmıştır.
Puanlama: Her kişi 6.
5.
(14 puan) a) Örnek: 0–50 (B, D), 51–150 (C, E), 151 ve üzeri (A). b) Tematik harita. Başlık, lejant, ölçek, yön.
Puanlama: a) 8; b) tür 3, bileşen 3.
6.
(14 puan) a) A yamacı; eğriler sık ise eğim fazladır. b) B yamacı; eğim az olduğu için yol yapımı kolay ve ucuzdur.
Puanlama: Her şık 7.
7.
(12 puan) a) 44 − 29 = 15 meridyen; 15 × 4 = 60 dakika. Batıdaki yer geridedir: 14.00. b) Kuzeye; Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyindedir.
Puanlama: a) 7; b) 5.
8.
(12 puan) Don yolları buzlandırır, sis trafiği ve uçuşları aksatır. Önlem: araçta kış lastiği kullanmak, sürati düşürmek.
Puanlama: Her etki 4, önlem 4.

← 9. Sınıf Coğrafya Ders Notları · 9. Sınıf Ders Notları

Provalar örnek çalışmadır, resmî sınav sorusu değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...