10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Ders Notları
10. Sınıf Coğrafya 1. dönem 1. yazılıya hazırlık notları: konu özetleri, çözümlü örnekler, iki yazılı provası ve puanlamalı cevap anahtarı. Kapsam, MEB’in 2026-2027 konu soru dağılım tablolarına göre hazırlanmıştır.
10. Sınıf Coğrafya
| Coğrafi bakış | 1 soru |
| CBS ve uzaktan algılama | 1 soru |
| Verilerin haritaya aktarılması | 1 soru |
| Tektonik süreçler | 1–2 soru |
| Aşınma, çözünme, iklim-kayaç | 1–2 soru |
| Aşınım ve birikim şekilleri | 0–1 soru |
01Coğrafi Bakış
Coğrafi bakış, bir olay ya da mekânı nerede olduğuyla ve çevresiyle ilişkisiyle birlikte değerlendirmektir.
| Kavram | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Konum | Nerede? | Rize, Doğu Karadeniz kıyısında |
| Mekân | Orası nasıl bir yer? | yağışlı, eğimli yamaçlar |
| Dağılış | Nerelerde yaygın? | çay Karadeniz kıyısında toplanır |
| Hareket | Ne nereye gidiyor? | çay fabrikaya, ürün pazara |
| Değişim | Ne değişti? | ormanlık yamaç çay bahçesi oldu |
| Zaman | Ne zaman oldu? | 1940’lardan sonra yaygınlaştı |
Antalya’da seracılığın yaygın olmasını coğrafi bakışla açıklayınız.
Konum: Akdeniz kıyısı.
Koşul: kışlar ılık, güneşlenme süresi uzun.
İlişki: yakınındaki pazar, liman ve yollar ürünü taşır.
Sonuç: Seracılık, doğal koşullar ve ulaşım olanaklarının birlikte etkisiyle gelişmiştir.
02CBS ve Uzaktan Algılama
- veriyi toplar, saklar, sorgular
- katmanlarla çalışır
- sonucu harita ve tablo yapar
- temas etmeden veri alır
- uydu, uçak, dron
- uydu görüntüsü üretir
| Alan | Örnek uygulama |
|---|---|
| Afet | taşkın riski haritası, deprem sonrası hasar tespiti |
| Tarım | ürün deseni, kuraklık izleme |
| Şehircilik | imar planı, toplanma alanı, otobüs hattı |
| Çevre | orman yangını alanı, göl alanındaki değişim |
| Ulaşım | en kısa rota, trafik yoğunluğu |
| Enerji | rüzgâr ve güneş santrali yeri |
2015 ve 2025 uydu görüntüleri karşılaştırıldığında bir gölün alanının azaldığı görülüyor. Bu çalışmanın yöntemi ve kullanım alanı nedir?
Temas etmeden görüntü alınmıştır: uzaktan algılama.
Alan değişimi çevresel izleme içindir.
Sonuç: Çevre yönetimi alanında uzaktan algılama kullanılmıştır.
- Uydu görüntüsü ham veridir; CBS bu veriyi işler.
- Soru “kullanım alanı” diyorsa önce alanı, sonra yapılan işi yaz: “Tarım: kuraklık izleme.”
03Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması
Altlık harita, üzerine veri işlenen temel haritadır (il sınırları, yollar, akarsular).
| Veri türü | Sembol | Örnek |
|---|---|---|
| Nokta | işaret | okul, hastane |
| Çizgi | hat | yol, akarsu |
| Alan | renk, tarama | orman, il sınırı |
Mahallenizdeki deprem toplanma alanlarının haritasını yapacaksınız. Süreci kısaca yazınız.
Amaç: toplanma alanlarını göstermek.
Veri: resmî listeden yer bilgisi, yerinde konum.
İşleme: alanları nokta sembolüyle işle, lejant ve ölçek ekle.
Sonuç: Harita mahalle halkının acil durumda kullanması için hazırlanır.
04Tektonik Süreçler
Yer kabuğu levhalardan oluşur. Mantodaki konveksiyon akımları levhaları hareket ettirir. Bu hareket yeryüzü şekillerini oluşturur.
| Sınır | Hareket | Sonuç ve örnek |
|---|---|---|
| Uzaklaşan | levhalar ayrılır | okyanus ortası sırt, Atlas Okyanusu |
| Yaklaşan | levhalar çarpışır, biri dalar | sıradağ, volkan, hendek: Himalayalar |
| Yanal | levhalar yan yana kayar | doğrultu atımlı fay: Kuzey Anadolu Fayı |
Tektonik kavramlar
- Orojenez: dağ oluşumu. Kıvrılma ve kırılma ile olur.
- Epirojenez: geniş alanların yavaşça alçalıp yükselmesi.
- Volkanizma: magmanın yeryüzüne çıkması.
- Deprem: enerji boşalmasıyla yer kabuğunun sarsılması.
- Horst-graben: kırılmayla yükselen ve çöken bloklar. Ege’deki dağlar ve ovalar buna örnektir.
Jeolojik zamanlar
| Zaman | Önemli olay |
|---|---|
| Prekambriyen | ilk kıtalar, en eski kayaçlar |
| Paleozoik | Pangea oluşur; Kaledoniyen ve Hersiniyen kıvrımları |
| Mesozoik | Pangea parçalanır; Tetis Denizi’nde tortullar birikir |
| Senozoik (Tersiyer) | Alp-Himalaya kıvrımları; Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları |
| Kuvaterner | buzullaşmalar; Boğazlar ve Marmara şekillenir |
| Antroposen | insanın yeryüzünü belirgin değiştirdiği dönem |
Türkiye’nin tektonik yapısı
- Arabistan levhası kuzeye iter, Anadolu levhası batıya kaçar.
- Başlıca fay kuşakları: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu, Batı Anadolu fay sistemleri.
- Türkiye, Alp-Himalaya kuşağında yer aldığı için genç ve depremseldir.
- Volkan ve depremin dağılışı levha sınırlarıyla paralellik gösterir.
- Orojenez sıradağ oluşturur; epirojenez ise geniş alan hareketidir.
- “Levha neden hareket eder?” sorusunun cevabı konveksiyon akımlarıdır.
Depremlerin Türkiye’de sık görülmesini levha tektoniğiyle açıklayınız.
Arabistan ve Afrika levhaları kuzeye hareket eder.
Anadolu levhası sıkışıp batıya kayar, fay hatlarında gerilim birikir.
Sonuç: Biriken enerji fay hatlarında boşalarak depreme yol açar.
05Aşınma, Çözünme, İklim ve Kayaç
| Çözülme | Nasıl olur? | Nerede etkili? |
|---|---|---|
| Fiziksel | sıcaklık farkı, donma-çözünme kayayı parçalar | çöller, karasal iklim, yüksek dağlar |
| Kimyasal | su kayaçla tepkimeye girer, mineraller çözünür | sıcak ve nemli alanlar |
| Biyolojik | kökler ve canlılar kayaları parçalar | bitki örtüsü olan alanlar |
Kayaçların aşınmaya direnci
- granit, bazalt
- sert, geç aşınır
- yüksek kalıntı tepeler
- kil, marn, tüf
- yumuşak, kolay aşınır
- çukur ve vadi oluşur
Karstlaşma
Kireç taşı, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçların suyla erimesidir. Toroslar kireç taşından oluştuğu için karstik şekiller yaygındır.
- Kayaç çözünebilir olmalıdır.
- Yeterli yağış olmalıdır.
- Kayaçta çatlaklar bulunmalıdır.
Peribacalarında yumuşak tüf aşınırken üstteki sert bazalt başlığın korunmasını açıklayınız.
Üstteki kayaç dirençlidir, alttaki tüfü korur.
Çevredeki tüf ise yağış ve selle aşınır.
Sonuç: Farklı direnç, seçici aşınma ile sütun biçimli şekiller oluşturur.
06Aşınım ve Birikim Şekilleri
Yeryüzü şekilleri dış kuvvetlerin üç işiyle oluşur: aşındırma, taşıma, biriktirme.
| Etken | Aşındırma | Biriktirme |
|---|---|---|
| Akarsu | vadi, dev kazanı, peribacası | delta, birikinti konisi, taraça |
| Rüzgâr | mantarkaya, yardang | kumul, barkan, lös |
| Buzul | sirk, hörgüç kaya, fiyort | moren |
| Dalga | falez, kıyı mağarası | kıyı oku, tombolo, kıyı kordonu |
| Karst | lapya, dolin, uvala, polye | traverten, sarkıt, dikit |
- Delta: akarsuyun denize taşıdığı alüvyonun birikimi. Çukurova, Bafra, Çarşamba.
- Alüvyal ova: akarsu birikintisinden oluşan verimli düzlük. Tarıma uygundur.
- Traverten: kalsiyum karbonatlı suyun çökeltisi. Pamukkale.
- Delta oluşması için gelgit genliğinin az ve kıyının sığ olması gerekir.
- Traverten ve sarkıt birikim; lapya ve dolin aşınım şeklidir.
- Peribacası aşınımla oluşur.
- Coğrafi bakış: konum, mekân, dağılış, hareket, değişim, zaman.
- CBS: topla, depola, işle, sun.
- Levha hareketi: konveksiyon akımları.
- Karst: çözünebilen kayaç + su.
- Fiziksel çözülme: kurak ve soğuk; kimyasal: sıcak ve nemli.
- Delta: akarsu birikimi.
Doğu Karadeniz’de sık yağış alan yamaçlarda fındık ve çay yetiştirilir. Eğim fazla olduğundan evler yamaçlara dağılmıştır. Son yıllarda yayla yollarının açılmasıyla turist sayısı artmıştır.
Metni konum, değişim ve hareket kavramlarıyla ilişkilendiriniz. (15 puan)
Coğrafi bilgi sistemlerinin kullanıldığı iki alanı yazarak birer örnek uygulama veriniz. (15 puan)
Bir okul kulübü, ilçedeki geri dönüşüm kutularını gösteren harita hazırlayacaktır.
Haritayı oluştururken izlenmesi gereken aşamaları sırasıyla yazınız. Kutular hangi sembol türüyle gösterilir? (15 puan)
a) Levhaları hareket ettiren süreci açıklayınız.
b) Yaklaşan levha sınırlarında oluşan iki yeryüzü şeklini yazınız. (20 puan)
Kurak ve karasal iklimlerde fiziksel çözülmenin, sıcak ve nemli iklimlerde kimyasal çözülmenin etkili olmasının nedenlerini açıklayınız. (20 puan)
Akarsuların ve dalgaların biriktirmesiyle oluşan birer yeryüzü şeklini oluşum süreciyle yazınız. (15 puan)
1. Yazılı Provası cevap anahtarını göster
1. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı
Bir şehrin içinden geçen dere üstü kapatılarak yol yapılmış, yıllar sonra aşırı yağışta alt geçitleri su basmıştır.
Bu olayı coğrafi bakışla, “Ne? Nerede? Neden orada?” sorularına cevap vererek değerlendiriniz. (15 puan)
Depremden hemen sonra çekilen uydu görüntüleri, yıkılan binaların bulunduğu bölgelerin belirlenmesini sağlamıştır.
Bu uygulamanın uzaktan algılama ile ilişkisini ve afet yönetimine katkısını açıklayınız. (15 puan)
Altlık haritanın ne olduğunu yazınız. Bir ilin okullarını, yollarını ve ormanlarını gösterirken hangi sembol türlerinin kullanılacağını belirtiniz. (15 puan)
a) Türkiye’nin deprem kuşağında yer almasının nedenini levha hareketleriyle açıklayınız.
b) Kuzey Anadolu Fayı’nın hangi levha sınırı türüne örnek olduğunu yazınız. (20 puan)
Antalya çevresinde dolinler ve mağaralar yaygındır; bir granit kütlesi ise çevresine göre yüksekte kalmıştır.
a) Karstlaşma için gerekli iki koşulu yazınız.
b) Granitin yüksekte kalmasını kayaç direnciyle açıklayınız. (20 puan)
Lapya ve traverten şekillerinden hangisinin aşınım, hangisinin birikim sonucu oluştuğunu gerekçesiyle yazınız. (15 puan)
2. Yazılı Provası cevap anahtarını göster
2. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı
← 10. Sınıf Coğrafya Ders Notları · 10. Sınıf Ders Notları
Provalar örnek çalışmadır, resmî sınav sorusu değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.