AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları: Gelişim Psikolojisi
AGS Eğitim Bilimleri Gelişim Psikolojisi konu anlatımı ve ders notu: gelişimin temel kavramları ve ilkeleri, Piaget, Vygotsky, Erikson, Kohlberg, Freud ve Bronfenbrenner kuramları, karıştırılan kavramlar, sınıf içi vakalarla çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testi.
AGS Eğitim Bilimleri
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yediiklim Yayincilik · 1 – Gelişim Psikolojisine Giriş ve Gelişimin Temel Kavramları – Bülent TANIK (39:48)
| Temel kavramlar ve gelişim ilkeleri | genellikle 1 soru |
| Piaget ve Vygotsky | genellikle 1–2 soru |
| Erikson ve Freud | 0–1 soru |
| Kohlberg | 0–1 soru |
| Bronfenbrenner | 0–1 soru |
01Temel Kavramlar ve Gelişim İlkeleri
Gelişim, bireyin döllenmeden ölüme kadar bedensel, bilişsel, duygusal ve sosyal yönlerden geçirdiği düzenli ve sürekli değişimdir. Gelişim nicel değişimleri de nitel değişimleri de kapsar.
| Kavram | Anlamı ve ipucu |
|---|---|
| Büyüme | boy, kilo, organ hacmi gibi nicel (ölçülebilir) artış |
| Olgunlaşma | kalıtımın belirlediği, çevreden büyük ölçüde bağımsız, kendiliğinden ortaya çıkan değişim (yürüme, ergenlikteki hormonal değişim) |
| Öğrenme | yaşantı ürünü, kalıcı izli davranış değişikliği |
| Hazırbulunuşluk | yeni bir öğrenmeye hazır olma; olgunlaşma + önceki öğrenmeler + güdü |
| Kritik dönem | bir özelliğin kazanılması için en uygun, sınırlı zaman aralığı; kaçırılırsa kazanım güçleşir |
Gelişim ilkeleri
- Baştan ayağa (sefalokaudal): bebek önce başını, sonra gövdesini, en son bacaklarını kontrol eder.
- İçten dışa (proksimodistal): önce kol ve omuz, sonra el ve parmak kontrolü gelişir.
- Genelden özele: önce tüm vücutla tepki, sonra ayrışmış, özel hareketler.
- Sürekli ve sıralıdır: aşamalar atlanmaz, sırası değişmez; hızı kişiden kişiye değişir.
- Bireysel farklılık: herkes aynı sırayı izler ama farklı hızla.
- Bütünlük: gelişim alanları birbirini etkiler.
- Kalıtım ve çevre etkileşimi: kalıtım sınırları çizer, çevre bu sınırlar içindeki gerçekleşmeyi belirler.
- Büyüme yalnızca nicel artıştır; gelişim hem nicel hem nitel değişimi kapsar.
- Eğitimle hızlandırılamayan, yaşa bağlı ortaya çıkan değişim olgunlaşmadır; yaşantıyla kazanılan öğrenmedir.
- “Sıra değişmez, hız değişir” ifadesi bireysel farklılık ve sıralılık ilkelerini birlikte anlatır.
02Piaget: Bilişsel Gelişim
Piaget’ye göre çocuk bilgiyi kendisi yapılandırır. Zihin, şema adı verilen bilgi yapılarıyla çalışır. Yeni bilgi mevcut şemaya uyuyorsa özümleme, uymuyorsa şemayı değiştirme yani uyma gerçekleşir. Bu iki süreç arasındaki denge arayışına dengeleme denir; dengesizlik öğrenmeyi başlatır.
- yeni bilgi var olan şemaya eklenir
- şema değişmez
- her dört ayaklıya “kuçu” demek
- şema değiştirilir ya da yenisi kurulur
- yeni duruma uyum
- “Bu kedi, köpek değil.” ayrımı
| Dönem | Yaş | Ayırt edici özellikler |
|---|---|---|
| Duyusal-motor | 0–2 | duyu ve hareketle öğrenme, nesne sürekliliği, taklit, amaçlı davranış |
| İşlem öncesi | 2–7 | sembolik oyun, dil gelişimi, benmerkezcilik, animizm (cansıza can verme), merkezleme, tersine çevirememe, korunum yok |
| Somut işlemler | 7–11 | korunum, tersine çevirebilme, sınıflama, sıralama; somut nesnelerle mantık yürütme |
| Soyut işlemler | 11+ | soyut ve hipotetik-dedüktif düşünme, olasılıkları sınama, ergen benmerkezciliği |
Ergen benmerkezciliğinin iki görünümü vardır: hayali seyirci (herkesin kendisine baktığını sanma) ve kişisel masal (kendini eşsiz ve dokunulmaz görme). Bu kavramlar Piaget’nin dönemine dayanarak Elkind tarafından açıklanmıştır.
Öğretmen Ayşe, sınıfındaki bir öğrenciye eşit iki oyun hamurundan birini sosis biçimine getirip “Hangisinde daha çok hamur var?” diye soruyor. Öğrenci “Uzun olanda, çünkü daha uzun.” diyor. Bu öğrencinin düşüncesini en iyi açıklayan kavram hangisidir?
A) Nesne sürekliliği B) Merkezleme C) Hipotetik düşünme D) Tersine çevirebilme E) Sınıflama
Öğrenci yalnızca uzunluk boyutuna odaklanıyor, kalınlığı göz ardı ediyor.
Tek boyuta odaklanma merkezlemedir; işlem öncesi dönemde korunumu engeller.
Cevap: B. Tersine çevirebilme somut işlemlerde kazanılır ve bu öğrencide henüz yoktur.
03Vygotsky: Sosyokültürel Kuram
Vygotsky’ye göre bilişsel gelişim sosyal etkileşim, kültür ve dil aracılığıyla gerçekleşir. Öğrenme gelişimi önden çeker; yetişkin ya da daha yetkin akranın desteği belirleyicidir.
- Yakınsal (yakınsak) gelişim alanı: çocuğun tek başına yapabildiği ile yardımla yapabildiği arasındaki alan.
- İskele kurma (scaffolding): öğrencinin ihtiyacına göre verilen ve yeterlik arttıkça geri çekilen geçici destek. Kavram, Vygotsky’nin görüşlerinden yola çıkılarak Wood, Bruner ve Ross tarafından adlandırılmıştır.
- Özel konuşma: çocuğun kendi kendine sesli konuşması; düşünmeyi yönlendirir, zamanla iç konuşmaya dönüşür.
- Kültürel araçlar: dil, sayı sistemi, yazı gibi araçlar düşünmeyi biçimlendirir.
- gelişim öğrenmeden önce gelir
- çocuk “küçük bilim insanı”
- benmerkezci konuşma olgunlaşmamışlık belirtisi
- evreler evrensel
- öğrenme gelişimi önden çeker
- çocuk “çırak”; sosyal etkileşim temel
- özel konuşma düşünmenin aracı
- kültür gelişimi biçimlendirir
- Vakada “yardımla yapabildi”, “ipucu verince çözdü” geçiyorsa yakınsal gelişim alanı; “desteği azaltarak geri çekildi” geçiyorsa iskele kurma.
- Kendi kendine konuşma Piaget’de benmerkezciliğin, Vygotsky’de düşünmeyi düzenlemenin göstergesidir.
- Bilişsel çatışma ve dengeleme Piaget’nin; sosyal etkileşim ve kültür Vygotsky’nin anahtar sözcükleridir.
04Erikson: Psikososyal Gelişim
Erikson gelişimi yaşam boyu süren sekiz dönem olarak açıklar. Her dönemde çözülmesi gereken bir psikososyal kriz vardır. Kriz olumlu çözülürse bir sonraki dönem sağlıklı başlar. Freud’dan farklı olarak sosyal çevreyi öne çıkarır ve yetişkinliği de kapsar.
| Kriz | Yaklaşık dönem | Okul ve aile ipucu |
|---|---|---|
| Temel güvene karşı güvensizlik | 0–1 | tutarlı, sıcak bakım |
| Özerkliğe karşı utanç ve kuşku | 1–3 | kendi başına yapmasına izin verme |
| Girişimciliğe karşı suçluluk | 3–6 | soru sormaya, oyun kurmaya fırsat |
| Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu | 6–12 | başarı yaşatma, emeğini takdir etme |
| Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası | 12–18 | farklı rolleri deneme, model olma |
| Yakınlığa karşı yalnızlık | genç yetişkin | yakın ilişki kurma |
| Üretkenliğe karşı durgunluk | yetişkin | sonraki kuşağa katkı |
| Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk | yaşlılık | yaşamı anlamlı bulma |
- İlkokul ve ortaokul öğrencisinde “yapamıyorum, ben beceriksizim” düşüncesi aşağılık duygusudur; “ben kimim, ne olacağım” sorgusu ergenlikteki kimlik krizidir.
- Utanç ve kuşku 1–3 yaşta, suçluluk 3–6 yaşta ortaya çıkar; ikisini karıştırma.
05Kohlberg: Ahlak Gelişimi
Kohlberg, ahlaki ikilemlere verilen yanıtların gerekçesine bakarak üç düzey ve altı evre tanımlamıştır. Önemli olan verilen kararın kendisi değil, kararın nedenidir.
| Düzey | Evre | Gerekçe örneği |
|---|---|---|
| Gelenek öncesi | 1. Ceza ve itaat | “Ceza almamak için kurala uyarım.” |
| 2. Saf çıkarcılık (araçsal) | “Sen bana yardım edersen ben de ederim.” | |
| Geleneksel | 3. İyi çocuk (kişiler arası uyum) | “Öğretmenim beni iyi biri olarak görsün.” |
| 4. Kanun ve düzen | “Herkes kuralı çiğnerse düzen bozulur.” | |
| Gelenek sonrası | 5. Sosyal sözleşme | “Kural haksızsa uzlaşıyla değiştirilmeli.” |
| 6. Evrensel ahlak ilkeleri | “İnsan onuru her kuraldan önce gelir.” |
Öğretmen Murat, sınıfında kopya çekmenin neden yanlış olduğunu soruyor. Bir öğrenci “Herkes kopya çekerse sınavların hiçbir anlamı kalmaz, okulun düzeni bozulur.” diyor. Öğrencinin yanıtı Kohlberg’in hangi evresine uygundur?
A) Ceza ve itaat B) Saf çıkarcılık C) İyi çocuk D) Kanun ve düzen E) Sosyal sözleşme
Gerekçe ceza ya da kişisel çıkar değil, onaylanma da değil.
Gerekçe toplumsal düzenin korunmasıdır; kurallar düzen için vardır.
Cevap: D. Kuralın değiştirilebilirliği vurgulansaydı sosyal sözleşme olurdu.
06Freud: Psikoseksüel Gelişim
Freud’a göre kişilik ilk yıllarda biçimlenir. Kişiliğin üç yapısı vardır: id (haz ilkesi, doğuştan), ego (gerçeklik ilkesi, dengeleyici) ve süperego (ahlak ilkesi, vicdan). Bir dönemde aşırı doyum ya da yoksunluk saplantıya (takılma) yol açabilir.
Sık sorulan savunma mekanizmaları
| Mekanizma | Sınıf örneği |
|---|---|
| Yansıtma | Kendi kıskançlığını arkadaşına yükleme: “O beni kıskanıyor.” |
| Yer değiştirme | Öğretmene kızıp kalemini fırlatma ya da kardeşine bağırma |
| Mantığa bürüme | Sınavdan düşük alınca “Zaten sorular saçmaydı.” deme |
| Gerileme | Kardeşi doğunca parmak emmeye yeniden başlama |
| Yüceltme | Saldırgan enerjiyi spora ya da sanata yöneltme |
| Karşıt tepki geliştirme | Sevmediği arkadaşına aşırı nazik davranma |
07Bronfenbrenner: Ekolojik Sistem
Bronfenbrenner, çocuğu iç içe geçmiş çevre sistemlerinin ortasına yerleştirir. Gelişim, çocuk ile bu sistemlerin karşılıklı etkileşiminin ürünüdür.
- Veli-öğretmen görüşmesi mezosistemdir; tek başına okul ya da aile mikrosistemdir.
- Annenin iş yerindeki vardiya değişikliği çocuğu dolaylı etkiliyorsa ekzosistemdir.
- Büyüme nicel; gelişim nicel + nitel; olgunlaşma kalıtımla kendiliğinden.
- Gelişimin sırası değişmez, hızı kişiden kişiye değişir.
- Piaget: şema, özümleme, uyma, dengeleme.
- İşlem öncesi: benmerkezcilik, animizm, merkezleme; somut işlemler: korunum, tersine çevirebilme.
- Soyut işlemler: hipotetik-dedüktif düşünme, hayali seyirci, kişisel masal.
- Vygotsky: yakınsal gelişim alanı, iskele, özel konuşma, kültür ve dil.
- Erikson: okul çağı çalışkanlık–aşağılık, ergenlik kimlik–rol karmaşası.
- Kohlberg: karar değil gerekçe; 3 düzey, 6 evre.
- Freud: id–ego–süperego; oral, anal, fallik, gizil, genital.
- Bronfenbrenner: mikro, mezo, ekzo, makro, krono.
- Piaget dönemleri: “Du-İş-So-So” → Duyusal-motor, İşlem öncesi, Somut, Soyut.
- Freud dönemleri: “OAF-GG” → Oral, Anal, Fallik, Gizil, Genital.
- Bronfenbrenner: “Mi-Me-Ek-Ma-Kro”; içten dışa sıralanır.
Bir bebeğin önce kollarını, daha sonra el ve parmaklarını kontrol edebilmesi hangi gelişim ilkesiyle açıklanır?
- Baştan ayağa gelişim
- İçten dışa gelişim
- Özelden genele gelişim
- Kritik dönem
- Bireysel farklılık
Öğretmen Elif, kesirlerle toplama yaparken zorlanan öğrencisine önce bir ipucu, ardından benzer bir örnek veriyor; öğrenci ilerledikçe desteğini azaltıyor. Öğretmenin uygulaması aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- Özümleme
- Dengeleme
- Merkezleme
- Nesne sürekliliği
- İskele kurma
Öğretmen Kemal, 8. sınıftaki bir öğrencisinin saçındaki küçük bir değişikliği bütün okulun fark ettiğini düşünüp derse girmek istemediğini görüyor. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- Hayali seyirci
- Animizm
- Tersine çevirebilme
- Korunum
- Özel konuşma
Erikson’a göre 3. sınıftaki bir öğrencinin “Ben hiçbir şeyi başaramıyorum.” diyerek görevlerden kaçması hangi krizin olumsuz çözüldüğünü gösterir?
- Güvene karşı güvensizlik
- Özerkliğe karşı utanç ve kuşku
- Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu
- Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası
- Yakınlığa karşı yalnızlık
Öğretmen Selin’in sınıfında bir öğrenci, kitabını izinsiz alan arkadaşı hakkında “Kitabımı geri verirse ben de ona silgimi veririm.” diyor. Bu yanıt Kohlberg’in hangi evresine uygundur?
- Ceza ve itaat
- Saf çıkarcılık
- Kanun ve düzen
- İyi çocuk
- Evrensel ahlak ilkeleri
Okul yönetiminin velilerle düzenli toplantılar yaparak aile ile okul arasındaki iletişimi güçlendirmesi Bronfenbrenner’in hangi sistemiyle ilgilidir?
- Mikrosistem
- Ekzosistem
- Makrosistem
- Mezosistem
- Kronosistem
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları · AGS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.