Ehliyet Motor ve Araç Tekniği Ders Notları: Fren, Direksiyon, Süspansiyon ve Lastikler
Ehliyet sınavı Motor ve Araç Tekniği dersi Fren, Direksiyon, Süspansiyon, Lastikler ve Bakım konu anlatımı: hidrolik fren, ABS, el freni ve fren hidroliği; rot-balans ayarı, amortisör, lastik yapısı, diş derinliği, hava basıncı, kış lastiği ve sürüş öncesi kontroller.
Ehliyet Motor ve Araç Tekniği
| Hidrolik fren, fren hidroliği, ABS | sık sorulur |
| Rot ve balans ayarı | sık sorulur |
| Amortisör arızası belirtileri | zaman zaman |
| Lastik basıncı ve aşınma | sık sorulur |
| Diş derinliği, kış lastiği | zaman zaman |
| Sürüş öncesi kontroller | zaman zaman |
01Fren Sistemi, ABS ve El Freni
Fren sistemi aracı yavaşlatır, durdurur ve duran aracı sabit tutar. Otomobillerde ayak freni genellikle hidrolik çalışır: pedala uygulanan kuvvet, fren hidroliği aracılığıyla tüm tekerleklere eşit şekilde iletilir. Ağır taşıtlarda ise çoğunlukla havalı fren kullanılır.
- balatalar dönen diski iki yandan sıkar
- ısıyı daha iyi atar
- genellikle ön tekerleklerde (çoğu araçta arkada da)
- pabuçlar dönen kampanayı içten sıkar
- kapalı yapıdadır
- bazı araçlarda arka tekerleklerde
Fren hidroliği
- Fren hidroliği nem çeker. Zamanla içine su karışınca kaynama noktası düşer; sert frenlerde buhar kabarcıkları oluşur ve fren tutmaz hâle gelebilir. Bu yüzden bakım kitapçığında belirtilen aralıklarla değiştirilir.
- Seviye, hidrolik deposundaki MIN–MAX arasında olmalıdır. Seviyenin düşmesi balata aşınmasının veya kaçağın işaretidir.
- Sisteme hava girerse pedal yumuşar, “süngerleşir”, fren geç tutar; sistemin havası alınmalıdır.
- Fren hidroliği boyaya zarar verir; dökülürse hemen temizlenir.
ABS (kilitlenme önleyici fren sistemi)
ABS, ani ve sert frenlemede tekerleklerin kilitlenmesini önler. Tekerlekler dönmeye devam ettiği için sürücü fren yaparken direksiyon hâkimiyetini korur, engelden kaçabilir.
- ABS’li araçta panik frende pedala güçlü ve sürekli basılır; pedal pompalanmaz. Pedalda titreşim ve ses hissedilmesi normaldir.
- ABS fren mesafesini her koşulda kısaltmaz; özellikle gevşek kar ve çakılda mesafe uzayabilir. Takip mesafesi yine korunmalıdır.
El freni (park freni)
El freni, duran aracın kaymasını önler; genellikle arka tekerleklere mekanik olarak etki eder. Birçok yeni araçta düğmeyle çalışan elektronik park freni bulunur. Ayak freni arızalanırsa araç el freniyle kademeli ve dikkatli yavaşlatılabilir.
- Uzun ve dik yokuş inişlerinde sürekli fren yapmak balataları aşırı ısıtır, fren gücü azalır (fren yorulması). İnişlerde küçük vitesle motor freninden yararlanılır.
- Fren yaparken gıcırtı veya metal sürtünme sesi, balataların aşındığını gösterebilir.
- Fren yaparken araç bir yana çekiyorsa fren dengesi veya ön düzen bozuktur.
- Sudan geçtikten sonra frenler ıslanıp zayıflar; düşük hızda hafifçe fren yapılarak kurutulur.
ABS’li bir araçta ani bir engel karşısında fren yapan sürücü aşağıdakilerden hangisini yapmalıdır?
A) Fren pedalına aralıklarla basıp bırakarak pompalamak
B) Fren pedalına güçlü ve sürekli basarken direksiyonla engelden kaçmak
C) Önce el frenini sonuna kadar çekmek
D) Vitesi boşa alıp frene hiç basmamak
Pompalama ABS’siz eski araçlar için önerilen bir tekniktir; ABS bunu kendisi ve daha hızlı yapar.
ABS tekerlekleri kilitlenmekten koruduğu için direksiyon hâkimiyeti sürer.
Sonuç: Pedala sürekli basılır ve direksiyonla manevra yapılır. Cevap B.
02Direksiyon Sistemi ve Rot-Balans
Direksiyon sistemi, sürücünün direksiyon simidini çevirmesiyle ön tekerleklere yön verir. Simidin hareketi direksiyon kutusu (kremayer), rotlar ve rot başları ile tekerleklere iletilir. Çoğu araçta çevirmeyi kolaylaştıran hidrolik veya elektrikli direksiyon yardımcısı vardır.
| Ayar | Ne yapılır? | Bozuksa belirtisi |
|---|---|---|
| Rot ayarı (ön düzen) | Tekerleklerin açıları (yola ve birbirine göre) ayarlanır. | Araç düz yolda bir yana çeker, direksiyon düz durmaz, lastikler düzensiz ve tek taraflı aşınır. |
| Balans ayarı | Tekerlek ve lastiğin ağırlığı jant çevresine eşit dağıtılır (gerekirse balans ağırlığı takılır). | Belirli hızlarda direksiyonda veya araçta titreme, lastikte dalgalı aşınma. |
- Lastik değiştirildikten veya jant tamir edildikten sonra balans yaptırılır.
- Çukura, kaldırıma sert çarpma rot ayarını bozabilir; araç çekiyorsa ön düzen kontrol ettirilir.
- Direksiyon simidinde fazla boşluk varsa (simit dönüyor, tekerlek geç tepki veriyor) rot başları veya direksiyon kutusu arızalıdır; tehlikelidir.
- Direksiyon yardımcısı arızalanırsa direksiyon ağırlaşır ama araç yine yönlendirilebilir.
03Süspansiyon ve Amortisör
Süspansiyon (askı) sistemi, yol bozukluklarından gelen sarsıntıları sönümler; yolcu konforunu ve tekerleklerin yolla sürekli temasını sağlar. Böylece yol tutuşu ve fren etkinliği artar.
| Parça | Görevi |
|---|---|
| Yaylar (helezon yay, makas) | Darbeyi karşılar, aracın ağırlığını taşır. |
| Amortisör | Yayların salınımını (zıplamasını) çabuk söndürür. |
| Viraj demiri | Virajlarda aracın yana yatmasını azaltır. |
| Salıncak ve burçlar | Tekerleği gövdeye bağlar, hareketine yön verir. |
- araç çukurdan sonra hemen toparlanır
- tekerlek yoldan kopmaz
- fren ve viraj güvenlidir
- araç sürekli zıplar, sallanır
- virajda yatma artar, yol tutuş azalır
- fren mesafesi uzar, lastikler düzensiz aşınır
- amortisörde yağ sızıntısı görülebilir
04Lastik Yapısı ve Yanak Yazıları
Lastik, araçla yol arasındaki tek temas noktasıdır. Günümüz otomobillerinde çoğunlukla radyal yapılı, iç lastiksiz (tubeless) lastikler kullanılır. Lastiğin bölümleri: yola değen sırt (diş) kısmı, yan yüzey olan yanak ve janta oturan topuk.
| Örnek: 205/55 R16 91V | Anlamı |
|---|---|
| 205 | lastik genişliği (milimetre) |
| 55 | yanak yüksekliğinin genişliğe oranı (yüzde) |
| R | radyal yapı |
| 16 | jant çapı (inç) |
| 91 | yük indeksi (lastiğin taşıyabileceği en fazla yükün kodu) |
| V | hız sembolü (lastiğin dayanabileceği en yüksek hızın kodu) |
- Yanaktaki dört haneli üretim tarihi kodunun ilk iki hanesi haftayı, son iki hanesi yılı gösterir (ör. 2324: 2024 yılının 23. haftası). Kullanılmasa da lastik zamanla yaşlanır, sertleşir ve çatlar.
- Aynı aks üzerindeki lastikler aynı ebat, tür ve desende olmalıdır.
- Yanağında şişlik (balon), kesik veya derin çatlak olan lastik kullanılmaz; patlama tehlikesi vardır.
05Diş Derinliği, Hava Basıncı ve Kış Lastiği
Diş derinliği
Lastik dişleri yoldaki suyu tahliye eder ve tutunmayı sağlar. Diş derinliği azaldıkça ıslak yolda fren mesafesi uzar ve su yastığı (kızaklama) riski artar.
- Otomobil, kamyonet ve minibüs lastiklerinde diş derinliği 1,6 mm’den az olmamalıdır. Lastik oluklarındaki aşınma göstergesi çıkıntıları bu sınırı gösterir; dişler göstergeyle aynı seviyeye indiyse lastik değiştirilir.
- Kış lastiği zorunluluğu kapsamındaki kamyon, çekici, tanker ve otobüslerde kış lastiği diş derinliği 4 mm’den az olamaz.
- Yasal sınır bir alt sınırdır; güvenlik için lastiği bu sınıra inmeden değiştirmek daha doğrudur.
Hava basıncı
Doğru basınç değeri aracın kullanım kitapçığında, çoğu araçta sürücü kapısı direğinde veya yakıt deposu kapağının içinde yazar. Basınç lastikler soğukken (araç uzun süre kullanılmadan önce) ölçülür; stepne de unutulmaz.
- lastik iki kenarından aşınır
- lastik ısınır, patlama riski artar
- yakıt tüketimi artar, direksiyon ağırlaşır
- lastik ortasından aşınır
- yola temas alanı küçülür, yol tutuş azalır
- araç sert sürüş verir, fren mesafesi uzayabilir
Kış lastiği
- Kış lastiği, yaklaşık 7 °C’nin altındaki sıcaklıklarda daha iyi tutunmak için özel hamur ve diş yapısıyla üretilir. Yanağında M+S işareti ve/veya kar tanesi (dağ içinde kar tanesi) simgesi bulunur.
- Kış Lastiği Kullanma Zorunluluğu Tebliği’ne göre şehirlerarası karayollarında yolcu ve eşya taşımacılığında kullanılan taşıtlarda, her yıl 15 Kasım – 15 Nisan arasında kış lastiği kullanmak zorunludur. Valilikler il koşullarına göre bu süreyi bir aya kadar öne alabilir veya uzatabilir.
- Bu taşıtlardan otomobil, kamyonet ve minibüslerde tüm lastikler, kamyon, çekici, tanker ve otobüslerde tahrik (çekiş) aksındaki lastikler kış lastiği olmalıdır. Araçta zincir bulundurmak kış lastiği zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.
- Zorunluluk kapsamında olmayan özel otomobiller için de soğuk, karlı ve buzlu koşullarda kış lastiği güvenliği belirgin biçimde artırır.
- Seyir hâlinde lastik patlarsa ani fren yapılmaz, direksiyon sıkıca tutulur, araç hızı kendiliğinden düşürülerek yol kenarına alınır.
- Lastik değiştirirken araç düz ve sağlam zemine alınır, el freni çekilir, dörtlüler yakılır, reflektör konur. Bijonlar araç kaldırılmadan önce gevşetilir, araç indirildikten sonra son kez sıkılır.
- Krikoyla kaldırılmış aracın altına girilmez.
Bir aracın ön lastiklerinin yalnızca iki kenarından aşındığı görülüyor. Bunun en olası nedeni hangisidir?
A) Lastik basıncının düşük olması
B) Lastik basıncının yüksek olması
C) Motor yağının az olması
D) Akünün zayıf olması
Basınç yüksekse lastik ortası şişer ve ortadan aşınır.
Basınç düşükse lastik ortası çöker, yük kenarlara biner.
Sonuç: İki kenardan aşınma düşük basıncın işaretidir. Cevap A.
06Periyodik Bakım ve Sürüş Öncesi Kontroller
Araç, üreticinin bakım kitapçığında belirttiği kilometre veya süre aralıklarıyla bakıma götürülür. Ayrıca yasal araç muayenesi zamanında yaptırılmalıdır. Düzenli bakım hem güvenliği artırır hem de yakıt tüketimini ve arıza masrafını azaltır.
| Sürüş öncesi kontrol | Neye bakılır? |
|---|---|
| Lastikler | basınç, diş derinliği, kesik ve şişlik; stepne |
| Sıvılar | motor yağı, soğutma sıvısı, fren hidroliği, cam suyu seviyeleri; araç altında sızıntı izi |
| Işıklar | farlar, sinyaller, fren ve geri vites lambaları |
| Görüş | camlar ve aynalar temiz, silecekler sağlam; aynalar sürücüye göre ayarlı |
| Sürücü yeri | koltuk ve direksiyon ayarı, emniyet kemeri, gösterge lambalarının sönmesi |
| Zorunlu donanım | reflektör, ilk yardım çantası, yangın söndürme cihazı, takımlar ve kriko |
- Otomobillerde ayak freni hidroliktir; kuvveti fren hidroliği iletir.
- Fren hidroliği nem çeker; belirli aralıklarla değiştirilir.
- Sisteme hava girerse pedal süngerleşir.
- ABS tekerleklerin kilitlenmesini önler, direksiyon hâkimiyetini korur; pedal pompalanmaz.
- Uzun inişte motor freni kullanılır; sürekli fren balataları ısıtır.
- Rot ayarı bozuksa araç bir yana çeker, lastikler tek taraflı aşınır.
- Balans bozuksa belirli hızlarda direksiyon titrer.
- Amortisör yay salınımını söndürür; bozuksa araç zıplar, fren mesafesi uzar.
- Düşük basınç: kenarlardan aşınma. Yüksek basınç: ortadan aşınma.
- Basınç lastikler soğukken ölçülür.
- Otomobil lastiğinde diş derinliği en az 1,6 mm.
- Kış lastiği: M+S / kar tanesi işareti; şehirlerarası ticari taşımacılıkta 15 Kasım – 15 Nisan zorunlu.
- “Bir yana çekiyor” → rot. “Direksiyon titriyor” → balans. “Araç zıplıyor” → amortisör.
Ani ve sert frenlemede tekerleklerin kilitlenmesini önleyerek direksiyon hâkimiyetinin korunmasını sağlayan sistem hangisidir?
- ABS
- Hidrolik direksiyon
- Viraj demiri
- El freni
Belirli hızlara çıkıldığında direksiyon simidinde titreme hissediliyorsa aşağıdakilerden hangisi yaptırılmalıdır?
- Yağ değişimi
- Balans ayarı
- Antifriz değişimi
- Akü bakımı
Amortisörleri bozuk olan bir araçta aşağıdakilerden hangisi görülmez?
- Aracın sürekli zıplaması
- Fren mesafesinin uzaması
- Yakıt göstergesinin yanlış göstermesi
- Virajlarda yol tutuşun azalması
Lastik hava basıncının ölçülmesi için en uygun zaman hangisidir?
- Uzun bir yolculuğun hemen sonunda
- Lastikler sıcakken
- Yalnızca lastik patladığında
- Lastikler soğukken, yola çıkmadan önce
Fren pedalına basıldığında pedalın yumuşak ve süngerimsi gelmesi en çok neyi gösterir?
- Fren sistemine hava girdiğini
- Lastik basıncının yüksek olduğunu
- Motor yağının azaldığını
- Rot ayarının bozulduğunu
Kış lastiğinin yanağında aşağıdaki işaretlerden hangisi bulunur?
- ABS
- DOT 4
- M+S veya kar tanesi simgesi
- 5W-30
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk çözümlü testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Fren, Direksiyon, Süspansiyon, Lastikler ve Bakım testini çöz →
Sınav provası için 50 soruluk ehliyet deneme sınavlarımızı da çözebilirsin.
← Ehliyet Motor ve Araç Tekniği Ders Notları · Ehliyet Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Kurallar değişebilir; güncel mevzuatı mevzuat.gov.tr’den kontrol edin. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.