AGS Mevzuat Ders Notları: 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu
AGS Mevzuat 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu konu anlatımı ve ders notu: Türk millî eğitiminin genel ve özel amaçları, 14 temel ilke, örgün ve yaygın eğitimden oluşan sistemin yapısı ve öğretmenlikle ilgili hükümler; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.
AGS Mevzuat
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 36) 1739 Sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu 1 | AGS-Mevzuat | İsmail ERYILMAZ – 2026 (49:13)
| Genel amaçlar | genellikle 0–1 soru |
| Temel ilkeler (madde 4–17) | genellikle 1–2 soru |
| Örgün ve yaygın eğitim, kademeler | genellikle 0–1 soru |
| Öğretmenlik hükümleri | genellikle 0–1 soru |
01Kanunun Kimliği ve Kapsamı
1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, Türk millî eğitiminin amaçlarını, ilkelerini, sistemin genel yapısını ve öğretmenlik, okul binaları, eğitim araç-gereçleri gibi konulardaki temel hükümleri düzenler. Eğitim mevzuatının “anayasası” gibi düşünülebilir: diğer kanun ve yönetmelikler bu çerçeveye uygun yapılır.
| Bilgi | Değer |
|---|---|
| Kanun numarası | 1739 |
| Kabul tarihi | 14 Haziran 1973 |
| Resmî Gazete | 24 Haziran 1973 |
| Ana bölümler | amaçlar ve ilkeler; sistemin yapısı; öğretmenlik; okul binaları ve araç-gereç; çeşitli hükümler |
| Sık değişen konular | zorunlu eğitim ve kademeler (2012 sonrası), öğretmenlik maddeleri (2022 ve 2024 düzenlemeleri) |
Kanun yıllar içinde pek çok kez değiştirilmiştir. Örneğin genellik ve eşitlik ilkesine “engellilik” ifadesi sonradan eklenmiş, kademeler 2012 düzenlemesiyle yeniden biçimlenmiştir. Bu yüzden sınavda güncel metin esas alınır.
02Genel ve Özel Amaçlar
Kanunun 2. maddesi Türk millî eğitiminin genel amaçlarını, 3. maddesi özel amaçlarını düzenler. Genel amaç, bütün fertlerin hangi niteliklerle yetiştirileceğini söyler; özel amaçlar ise bu genel amaçların kademe ve okul türlerine göre somutlaştırılmasıdır.
Genel amaçların üç ekseni
- Atatürk inkılap ve ilkelerine, Anayasa’da ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı
- Millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerleri benimseyen
- Demokratik, laik, sosyal hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen
- Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli ve sağlıklı gelişmiş
- Hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip
- İlgi, yetenek ve kabiliyetlerini geliştirerek bir meslek sahibi olan
Bu bireysel amaçların yanında kanun, toplumsal bir hedef de koyar: Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refahını artırmak, millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek; Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı ve seçkin bir ortağı yapmak.
- Genel amaç herkes için ortaktır; özel amaç kademe ve okul türüne göre belirlenir (madde 3).
- “Meslek sahibi yapmak” genel amaçların içindedir; yalnızca meslek liselerine özgü değildir.
- Soru, ifadenin “amaç” mı yoksa “ilke” mi olduğunu ayırt etmeni isteyebilir: amaç nasıl bir insan sorusuna, ilke eğitim nasıl yürütülür sorusuna cevap verir.
03Temel İlkeler
Kanunun 4–17. maddeleri Türk millî eğitiminin temel ilkelerini sayar. Toplam 14 ilke vardır ve AGS’de en çok soru gelen bölüm burasıdır. Sorular genellikle bir uygulamayı verip hangi ilkeyle ilgili olduğunu sorar.
| Md. | İlke | Özü |
|---|---|---|
| 4 | Genellik ve eşitlik | Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır; kimseye imtiyaz tanınmaz. |
| 5 | Ferdin ve toplumun ihtiyaçları | Eğitim, millî, demokratik, ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarla bireyin istek ve yeteneklerine göre düzenlenir. |
| 6 | Yöneltme | Bireyler ilgi ve yeteneklerine göre programlara veya okullara yöneltilir; rehberlik ve objektif ölçme-değerlendirmeden yararlanılır. |
| 7 | Eğitim hakkı | İlköğretim her vatandaşın hakkıdır; sonraki kademelerden ilgi ve yetenek ölçüsünde yararlanılır. |
| 8 | Fırsat ve imkân eşitliği | Kadın-erkek herkese fırsat eşitliği; maddi imkânı olmayan başarılı öğrencilere parasız yatılılık, burs, kredi; özel eğitime ihtiyacı olan çocuklara özel tedbirler. |
| 9 | Süreklilik | Genel ve mesleki eğitimin hayat boyu devam etmesi esastır. |
| 10 | Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği | Eğitim sisteminin bütün kademelerinde bu çerçeveye bağlılık esastır. |
| 11 | Demokrasi eğitimi | Demokrasi bilinci kazandırılır; eğitim kurumlarında siyasi ve ideolojik telkine, günlük siyasi tartışmalara karışılmasına izin verilmez. |
| 12 | Laiklik | Millî eğitimde laiklik esastır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilköğretim ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasındadır. |
| 13 | Bilimsellik | Programlar ve yöntemler bilimsel ve teknolojik esaslara göre sürekli geliştirilir; araştırma teşvik edilir. |
| 14 | Planlılık | Millî eğitimin gelişmesi, ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınma hedeflerine uygun biçimde planlanır. |
| 15 | Karma eğitim | Kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitimi esastır; eğitimin türüne ve imkânlara göre bazı okullar yalnız kız veya yalnız erkek öğrencilere ayrılabilir. |
| 16 | Eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin işbirliği | Okul ile aile arasında işbirliği sağlanır; bunun için okullarda okul-aile birlikleri kurulur. |
| 17 | Her yerde eğitim | Millî eğitimin amaçları yalnız okulda değil; evde, çevrede, işyerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmeye çalışılır. |
- Genellik ve eşitlik “okul herkese açık” der; fırsat ve imkân eşitliği ise “imkânı olmayana destek” der (burs, yatılılık). Burs varsa cevap çoğunlukla fırsat ve imkân eşitliğidir.
- Yöneltme ilgi-yeteneğe göre program seçtirmektir; eğitim hakkı ise ilköğretimin herkesin hakkı olmasıdır.
- Süreklilik hayat boyu öğrenmedir; her yerde eğitim mekân vurgusudur (ev, işyeri, çevre). İkisini karıştırma.
- Siyasi propaganda yasağı demokrasi eğitimi ilkesindedir, laiklikte değil.
Bir ilçede ailesinin geliri düşük olan başarılı öğrenciler pansiyonlu okullarda ücretsiz barındırılmakta ve burs almaktadır. Bu uygulama Millî Eğitim Temel Kanunu’ndaki hangi ilkeyle doğrudan ilgilidir?
A) Genellik ve eşitlik
B) Yöneltme
C) Fırsat ve imkân eşitliği
D) Süreklilik
E) Planlılık
Uygulamada kilit sözcükler: maddi imkânı olmayan, başarılı, parasız yatılılık ve burs.
Genellik ve eşitlik ayrım yapılmamasını anlatır; destek tedbirleri içermez. Yöneltme program seçimiyle ilgilidir.
Cevap: C. Parasız yatılılık, burs ve kredi fırsat ve imkân eşitliği ilkesinin (madde 8) unsurlarıdır.
- 14 ilkeyi sırayla hatırlamak için ilk heceler: Ge-Fe-Yö-Eğ-Fır-Sü-At-De-La-Bi-Pla-Kar-Ok-Her (Genellik, Ferdin ihtiyaçları, Yöneltme, Eğitim hakkı, Fırsat eşitliği, Süreklilik, Atatürk ilkeleri, Demokrasi, Laiklik, Bilimsellik, Planlılık, Karma, Okul-aile, Her yerde).
- Madde numarası = sıra + 3: ilk ilke 4. madde, son ilke 17. madde.
04Sistemin Yapısı: Örgün ve Yaygın Eğitim
Kanunun 18. maddesine göre Türk millî eğitim sistemi iki ana bölümden oluşur: örgün eğitim ve yaygın eğitim. Örgün eğitim belli yaş grubundaki ve aynı seviyedeki bireylere, amaca göre hazırlanmış programlarla okul çatısı altında verilen düzenli eğitimdir. Yaygın eğitim ise örgün eğitime hiç girmemiş, bir kademesinde bulunan ya da bir kademeden ayrılmış kişilere örgün eğitimin yanında veya dışında sunulan eğitimdir.
| Kademe | Kanundaki temel hükümler |
|---|---|
| Okul öncesi | Zorunlu çağa gelmemiş çocukları kapsar, isteğe bağlıdır. Amacı beden, zihin ve duygu gelişimini desteklemek, iyi alışkanlıklar kazandırmak, ilköğretime hazırlamak, elverişsiz çevreden gelen çocuklara ortak yetişme ortamı sağlamak ve Türkçeyi doğru konuşmalarını sağlamaktır. |
| İlköğretim | Zorunlu ilköğretim çağı 6–13 yaş grubudur. Kayıt yaşı ay esasına göre belirlenir; ayrıntılar yönetmelikle düzenlenir. İlkokul ve ortaokuldan oluşur; imam-hatip ortaokulları da bu kademededir. Devlet okullarında parasızdır. |
| Ortaöğretim | İlköğretime dayalı, dört yıllık zorunlu genel, mesleki ve teknik öğretim kurumlarını kapsar. Bitirenlere programa göre diploma verilir. |
| Yükseköğretim | Ortaöğretimi bitirenler aday olabilir; giriş şartları Yükseköğretim Kurulu tarafından Bakanlıkla işbirliği içinde belirlenir. |
| Yaygın eğitim | Okuma-yazma öğretmek, eksik eğitimi tamamlatmak, bilimsel ve teknolojik gelişmelere uyum sağlamak, meslek edindirmek ve mesleki gelişimi desteklemek gibi amaçları vardır. |
- Okul öncesi eğitim kanunda isteğe bağlıdır; zorunlu eğitim ilkokul 1. sınıftan başlar.
- Halk eğitimi merkezlerinde açılan okuma-yazma, meslek ya da hobi kursları yaygın eğitime örnektir. Soruda “örgün eğitime hiç girmemiş” veya “okuldan ayrılmış” vurgusu varsa yaygın eğitimi düşün.
- Zorunlu eğitimin 12 yıl ve kademeli (4+4+4) olması 2012 değişikliğiyle gelmiştir; kanunun ilk hâlinde böyle değildi.
05Öğretmenlik Mesleğine İlişkin Hükümler
1739 sayılı Kanun, ilk hâlinde öğretmenliği Devletin eğitim, öğretim ve bunlarla ilgili yönetim görevlerini üzerine alan özel bir ihtisas mesleği olarak tanımlıyordu. Öğretmen adaylarının genel kültür, özel alan eğitimi ve pedagojik formasyon ile yetiştirilmesi de bu kanundan gelen bir yaklaşımdır.
Bugün öğretmenliğin tanımı, nitelikleri ve seçimiyle ilgili maddeler 1739’dan çıkarılmıştır. Öğretmenlik (43. madde) ile öğretmenlerin nitelikleri ve seçimi (45. madde) 2022’de 7354 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmış; konu ayrı bir meslek kanununa taşınmıştır. 2024’te çıkarılan 7528 sayılı Öğretmenlik Meslek Kanunu 7354’ü yürürlükten kaldırarak bu alanı yeniden düzenlemiştir.
| 1739’da kalan öğretmenlik hükmü | Özü |
|---|---|
| Eğitim yüksekokulları | Öğretmen yetiştirmek amacıyla Bakanlığa bağlı eğitim yüksekokulları kurulabilmesine ilişkin hüküm kanunda yer alır. |
| Bölge hizmeti | Öğretmenlerin yurdun çeşitli bölgelerinde görev yapması esastır; esaslar yönetmelikle düzenlenir. |
| Uzman ve usta öğreticiler | Okullarda ve kurslarda geçici veya sürekli görevlendirilebilirler. |
| Hizmet içi yetiştirme | Öğretmenlerin mesleki gelişimi için kurs ve seminerler düzenlenir. |
| Öğretmen konutları, izin ve tatiller | Öğretmenler için konut yapılabilmesi ve öğretmenlerin izin-tatil düzeni kanunda ayrı başlıklarda yer alır. |
- Adaylık, Millî Eğitim Akademisi, kariyer basamakları ve atama artık 7528 sayılı Kanunun konusudur; ayrıntılar için Öğretmenlik Meslek Kanunu notuna bak.
- Soru “1739’a göre öğretmenlik nedir?” diye sorarsa, sınavlarda yerleşik ifade “özel bir ihtisas mesleği”dir; güncel kanunda da öğretmenlik ihtisas mesleği olarak tanımlanır.
06Okul, Araç-Gereç ve Denetim
Kanunun son bölümleri okul binaları ve tesisleri, eğitim araç-gereçleri ve ders kitapları ile Bakanlığın yürütme ve denetim yetkisini düzenler. Bu bölümden ayrıntılı soru beklenmez; temel fikirleri bilmek yeterlidir.
- Okul yapıları: Okul binaları ve tesisleri eğitimin gereklerine uygun planlanır.
- Araç-gereç ve kitaplar: Eğitim araç-gereçlerinin sağlanması ve okullarda okutulacak kitapların belirlenmesine ilişkin esaslar kanunda ayrı başlıklarda düzenlenir.
- Gözetim ve denetim: Millî eğitim hizmetlerinin yürütülmesi, gözetimi ve denetimi Devletin sorumluluğundadır; resmî ve özel bütün eğitim kurumları Bakanlığın gözetim ve denetimine tabidir.
- Yönetmelikler: Kanunun uygulanmasına ilişkin ayrıntılar Bakanlıkça çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenir.
Bir okulda öğretmen, ders sırasında güncel bir siyasi tartışmayı açıp öğrencilerine belli bir partinin görüşünü benimsetmeye çalışmaktadır. Bu davranış Millî Eğitim Temel Kanunu’nun hangi ilkesine aykırıdır?
A) Bilimsellik
B) Laiklik
C) Planlılık
D) Demokrasi eğitimi
E) Her yerde eğitim
Kilit nokta: eğitim kurumunda siyasi ve ideolojik telkin ve günlük siyasi tartışma.
Bu yasak, demokrasi bilincini kazandırmayı düzenleyen 11. maddenin içindedir; laiklik din-devlet ilişkisiyle ilgilidir.
Cevap: D. Davranış demokrasi eğitimi ilkesine aykırıdır.
- 1739: kabul 14 Haziran 1973, Resmî Gazete 24 Haziran 1973.
- Madde 2: genel amaçlar; madde 3: özel amaçlar.
- Madde 4–17: 14 temel ilke.
- Burs, parasız yatılılık: fırsat ve imkân eşitliği.
- Rehberlik, ilgi-yeteneğe göre program: yöneltme.
- Hayat boyu öğrenme: süreklilik; ev, işyeri, çevre: her yerde eğitim.
- Siyasi telkin yasağı: demokrasi eğitimi; din kültürü zorunlu ders: laiklik.
- Okul-aile birliği: okul ile ailenin işbirliği.
- Madde 18: sistem = örgün + yaygın eğitim.
- Okul öncesi isteğe bağlı; ilköğretim ve ortaöğretim zorunlu (toplam 12 yıl).
- 43 ve 45. maddeler 2022’de kaldırıldı; öğretmenlik bugün 7528 sayılı Kanunla düzenlenir.
Millî Eğitim Temel Kanunu’na göre Türk millî eğitim sistemi hangi iki ana bölümden oluşur?
- Resmî eğitim ve özel eğitim
- Örgün eğitim ve yaygın eğitim
- Temel eğitim ve mesleki eğitim
- Zorunlu eğitim ve isteğe bağlı eğitim
- Genel eğitim ve yükseköğretim
Bir lise, öğrencilerin ilgi ve yeteneklerini objektif ölçme araçlarıyla belirleyip rehberlik servisi aracılığıyla onları uygun alan ve programlara yönlendirmektedir. Bu uygulama hangi temel ilkeyle doğrudan ilgilidir?
- Genellik ve eşitlik
- Planlılık
- Süreklilik
- Yöneltme
- Karma eğitim
“Millî eğitimin amaçlarının gerçekleşmesine yalnız okullarda değil, evde, çevrede ve işyerlerinde de çalışılır.” anlayışı hangi ilkeyi yansıtır?
- Her yerde eğitim
- Süreklilik
- Bilimsellik
- Ferdin ve toplumun ihtiyaçları
- Eğitim hakkı
Millî Eğitim Temel Kanunu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- Temel ilkeler kanunun 4–17. maddeleri arasında yer alır.
- Din kültürü ve ahlak öğretimi zorunlu dersler arasındadır.
- Kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitimi esastır.
- Okul öncesi eğitim isteğe bağlıdır.
- Öğretmenliği tanımlayan 43. madde bugün de yürürlüktedir.
Okul yönetiminin, programları bilimsel gelişmelere göre güncellemesi ve öğretmenlerin araştırma yapmasını teşvik etmesi hangi ilkenin gereğidir?
- Planlılık
- Demokrasi eğitimi
- Bilimsellik
- Yöneltme
- Laiklik
Örgün eğitime hiç girmemiş bir yetişkinin halk eğitimi merkezinde okuma-yazma kursuna katılması aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- Okul öncesi eğitim
- Yaygın eğitim
- Örgün ilköğretim
- Ortaöğretim
- Yükseköğretim
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← AGS Mevzuat Ders Notları · AGS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Mevzuat değişebilir; sınavdan önce güncel metni mevzuat.gov.tr’den kontrol edin. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.