AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları: Ölçme ve Değerlendirme
AGS Eğitim Bilimleri Ölçme ve Değerlendirme konu anlatımı ve ders notu: ölçme ve değerlendirme kavramları, ölçek türleri, ölçme hataları, geçerlik ve güvenirlik, madde güçlüğü ve ayırt edicilik, merkezî eğilim ve dağılım ölçüleri, standart puanlar, ölçme araçları, işlemli çözümlü örnekler ve konu testi.
AGS Eğitim Bilimleri
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 56) Ölçme ve Değerlendirme | Giriş ve Değişkenler | Özcan ŞAHİN – 2026 (32:42)
| Temel kavramlar, ölçekler, hatalar | genellikle 1 soru |
| Geçerlik ve güvenirlik | genellikle 1 soru |
| İstatistik ve standart puanlar | genellikle 1 soru |
| Madde analizi | 0–1 soru |
| Değerlendirme türleri ve araçlar | genellikle 1 soru |
01Temel Kavramlar ve Ölçek Türleri
Ölçme, bir niteliğin gözlenip sonucun sayı ya da sembolle ifade edilmesidir. Değerlendirme, ölçme sonucunun bir ölçütle karşılaştırılarak karara varılmasıdır. Değerlendirme = ölçme sonucu + ölçüt + karar.
- betimler: “Ece 72 puan aldı.”
- karar içermez
- doğrudan ya da dolaylı olabilir
- yargıya varır: “Ece geçti.”
- ölçüt gerekir
- ölçmeden sonra gelir
| Ölçek | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Sınıflama | yalnızca ayırır; sayı sadece etikettir | forma numarası, cinsiyet, okul numarası |
| Sıralama | büyüklük sırası var; aralıklar eşit değil | yarışma derecesi, başarı sırası |
| Eşit aralıklı | aralıklar eşit; başlangıç noktası keyfî, mutlak sıfır yok; toplama-çıkarma yapılır | °C sıcaklık, takvim yılı, test puanı |
| Oranlı | mutlak (gerçek) sıfır var; dört işlem ve oran kurma | boy, kilo, süre, uzunluk |
- Sıcaklık 0 °C olunca “sıcaklık yok” denemez; bu yüzden °C eşit aralıklıdır. “20 °C, 10 °C’nin iki katı sıcaktır.” denemez.
- Testten 0 alan öğrencinin “hiç bilgisi yok” denemez; test puanları eşit aralıklı kabul edilir.
- Üst düzey ölçek alt düzeylerin tüm özelliklerini taşır.
02Ölçme Hataları
Gözlenen puan, gerçek puan ile hatanın toplamıdır. Hata ne kadar azsa ölçme o kadar güvenilirdir.
| Hata | Örnek | Etkisi |
|---|---|---|
| Sabit hata | bir terazinin her tartımda 1 kg fazla göstermesi | güvenirliği bozmaz, geçerliği düşürür |
| Sistematik hata | bir öğretmenin belirli öğrenci grubuna hep yüksek puan vermesi; hata belli bir yöne ve gruba sapar | geçerliği düşürür |
| Seçkisiz (tesadüfi) hata | yorgunluk, şans, gürültü, kopya, dikkat dağınıklığı; yönü ve miktarı belirsiz | güvenirliği ve geçerliği düşürür |
Puanlayıcı kaynaklı hatalar da sık sorulur: hale etkisi (öğrenciye ilişkin genel izlenimin puanı etkilemesi), sıra etkisi (bir önceki kâğıdın sonrakini etkilemesi), cömertlik ve katılık hataları.
03Geçerlik, Güvenirlik, Kullanışlılık
Güvenirlik, ölçme sonuçlarının hatalardan arınık, tutarlı olmasıdır. Geçerlik, aracın ölçmek istediği niteliği başka niteliklere karıştırmadan ölçmesidir. Kullanışlılık, aracın hazırlanması, uygulanması ve puanlanmasının ekonomik ve kolay olmasıdır.
| Güvenirlik yöntemi | Nasıl hesaplanır |
|---|---|
| Test-tekrar test | aynı test aynı gruba aralıklı iki kez uygulanır; zamana karşı kararlılık |
| Paralel (eş değer) formlar | eş değer iki form aynı gruba uygulanır |
| Testi yarılama | tek uygulama; tek-çift maddeler ayrı puanlanır, Spearman-Brown ile tüm teste genellenir |
| KR-20 / KR-21 | doğru-yanlış (1-0) puanlanan maddelerde iç tutarlılık; KR-21 madde güçlüklerinin eşit olduğunu varsayar |
| Cronbach alfa | çoklu puanlanan (Likert vb.) maddelerde iç tutarlılık |
| Puanlayıcı güvenirliği | farklı puanlayıcıların aynı kâğıtlara verdiği puanların tutarlılığı |
| Geçerlik türü | Soru |
|---|---|
| Kapsam geçerliği | test, hedef ve içeriği dengeli temsil ediyor mu? Belirtke tablosu ile sağlanır; uzman görüşü alınır |
| Yapı geçerliği | test kuramsal yapıyı (zekâ, kaygı) ölçüyor mu? Faktör analizi kullanılır |
| Ölçüt geçerliği | test puanı bir dış ölçütle ilişkili mi? Uygunluk (eş zaman): ölçüt aynı zamanda; yordama: ölçüt gelecekte |
| Görünüş geçerliği | test, görünüşte ölçmek istediğini ölçüyor gibi mi? En zayıf kanıttır |
- Güvenirlik geçerliğin ön koşuludur. Geçerli ölçme güvenilirdir; güvenilir ölçme geçerli olmayabilir.
- Matematik sınavında soruların uzun okuma gerektirmesi, matematiğin yanında okuduğunu anlamayı da ölçer: geçerlik düşer.
- Soru sayısını artırmak (nitelikli maddelerle) güvenirliği artırır; grubun homojenleşmesi güvenirlik katsayısını düşürür.
- Belirtke tablosu = kapsam geçerliği; ileride başarıyı tahmin = yordama geçerliği.
04Temel İstatistik
| Ölçü | Tanım |
|---|---|
| Aritmetik ortalama | puanların toplamı / kişi sayısı; uç değerlerden etkilenir |
| Ortanca (medyan) | sıralanmış puanların ortasındaki değer; uç değerlerden etkilenmez |
| Tepe değer (mod) | en sık tekrarlanan puan |
| Açıklık (ranj) | en büyük − en küçük puan |
| Standart sapma | puanların ortalamadan ortalama uzaklığı; büyükse grup heterojen, küçükse homojen |
Standart puanlar
z puanı = (puan − ortalama) / standart sapma. z’nin ortalaması 0, standart sapması 1’dir. T puanı = 50 + 10z; ortalaması 50, standart sapması 10’dur. Standart puanlar, farklı testlerdeki başarıyı karşılaştırmayı sağlar.
Öğretmen Gül’ün sınıfında matematik sınavının ortalaması 60, standart sapması 10; Türkçe sınavının ortalaması 70, standart sapması 5’tir. Deniz her iki sınavdan 75 almıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Deniz iki derste eşit başarılıdır. B) Deniz’in matematik T puanı 65’tir. C) Deniz’in Türkçe z puanı 1,5’tir. D) Deniz Türkçede daha başarılıdır. E) Deniz’in matematik z puanı 1’dir.
Matematik: z = (75 − 60) / 10 = 1,5; T = 50 + 10 × 1,5 = 65.
Türkçe: z = (75 − 70) / 5 = 1; T = 60.
Matematikteki z daha büyük olduğundan Deniz sınıfına göre matematikte daha başarılıdır.
Cevap: B.
Yedi öğrencinin bir testten aldığı puanlar şöyledir: 3, 5, 5, 6, 8, 9, 13. Bu dağılımla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Ortalama 7’dir. B) Ortanca 6’dır. C) Tepe değer 5’tir. D) Açıklık 10’dur. E) Dağılım sola çarpıktır.
Toplam 49; ortalama 49 / 7 = 7. Ortanca, sıralı dizide 4. değer: 6. Mod 5. Açıklık 13 − 3 = 10.
Mod (5) < ortanca (6) < ortalama (7): dağılım sağa (pozitif) çarpıktır, test zordur.
Cevap: E.
05Madde Analizi
Puanlar sıralanır; en yüksek %27’lik üst grup ile en düşük %27’lik alt grup alınır. Üst grupta doğru yanıtlayan sayısı Dü, alt grupta Da, her grubun kişi sayısı n olsun.
- Madde güçlük indeksi: p = (Dü + Da) / 2n. 0 ile 1 arasındadır; p büyüdükçe madde kolaylaşır. Ortalama güçlük 0,50 civarında olan test ayırt ediciliği en yüksek testtir.
- Madde ayırt edicilik indeksi: r (ya da d) = (Dü − Da) / n. −1 ile +1 arasındadır.
| Ayırt edicilik | Karar (yaygın kabul) |
|---|---|
| 0,40 ve üzeri | çok iyi madde |
| 0,30–0,39 | iyi; küçük düzeltme yapılabilir |
| 0,20–0,29 | düzeltilmeli |
| 0,19 ve altı | testten çıkarılmalı ya da tamamen yenilenmeli |
Ayırt edicilik negatifse alt grup maddeyi üst gruptan daha çok doğru yanıtlamıştır; madde hatalı ya da yanıltıcıdır.
Öğretmen Tarık, 100 öğrenciye uyguladığı testin 5. maddesini inceliyor. Üst ve alt grupların her biri 27 kişidir. Maddeyi üst gruptan 20, alt gruptan 7 öğrenci doğru yanıtlamıştır. Maddenin güçlük ve ayırt edicilik indeksi ile karar nedir?
A) p = 0,27; r = 0,48; çıkarılmalı B) p = 0,50; r = 0,48; çok iyi C) p = 0,50; r = 0,24; düzeltilmeli D) p = 0,74; r = 0,48; çok iyi E) p = 0,50; r = 0,13; çıkarılmalı
p = (20 + 7) / (2 × 27) = 27 / 54 = 0,50 (orta güçlükte).
r = (20 − 7) / 27 = 13 / 27 ≈ 0,48.
0,40’ın üzerinde olduğundan madde çok iyi ayırt edicidir.
Cevap: B.
Çoktan seçmeli maddede çeldirici analizi de yapılır: hiç işaretlenmeyen ya da üst grubun daha çok işaretlediği çeldirici işlevsizdir, değiştirilmelidir.
06Değerlendirme Türleri ve Ölçme Araçları
| Tür | Amaç ve zaman |
|---|---|
| Tanılayıcı (tanıma) | öğretim başında hazırbulunuşluğu, süreçte öğrenme güçlüğünün nedenini belirleme; yerleştirme |
| Biçimlendirici (izleme) | süreç içinde eksikleri görüp dönüt verme; not vermek amaçlanmaz |
| Düzey belirleyici (özetleyici) | dönem ya da ünite sonunda başarıyı belirleyip not, geçme kararı verme |
- önceden belirlenen ölçüt
- “70 ve üzeri geçer.”
- başkalarının puanı önemsiz
- grubun ortalaması ölçüt
- “İlk %10’a pekiyi.”
- sıralama ve seçme sınavları
| Araç | Güçlü ve zayıf yön |
|---|---|
| Çoktan seçmeli test | kapsamı geniş, puanlama nesnel; hazırlaması zor, şansla doğru yanıt olabilir |
| Yazılı yoklama (açık uçlu) | üst düzey düşünme ve ifade gücü; puanlama öznel, kapsam dar |
| Doğru-yanlış | hazırlaması kolay; şans başarısı yüksek |
| Kısa cevaplı ve eşleştirme | bilgi düzeyinde etkili; eşleştirmede seçenek sayısı madde sayısından fazla olmalı |
| Dereceli puanlama anahtarı (rubrik) | ölçütler ve düzeyler önceden yazılır; bütüncül (tek genel puan) ya da analitik (her ölçüt ayrı puan) |
| Portfolyo (ürün seçki dosyası) | öğrencinin zaman içindeki gelişimini gösteren çalışmalar |
| Kontrol listesi | davranışın var olup olmadığını (evet/hayır) işaretleme |
| Öz ve akran değerlendirme | öğrencinin kendisini ve arkadaşını ölçütlere göre değerlendirmesi |
- Değerlendirme = ölçme sonucu + ölçüt + karar.
- Sınıflama, sıralama, eşit aralıklı, oranlı; mutlak sıfır yalnız oranlıda.
- Sabit hata güvenirliği bozmaz; seçkisiz hata güvenirliği düşürür.
- Güvenirlik geçerliğin ön koşulu; tersi geçerli değil.
- Belirtke tablosu kapsam geçerliği; gelecekteki başarıyı tahmin yordama geçerliği.
- KR-20 1-0 puanlamada, Cronbach alfa çoklu puanlamada.
- Zor test sağa, kolay test sola çarpık.
- z = (X − ort) / ss; T = 50 + 10z.
- p = (Dü + Da) / 2n; r = (Dü − Da) / n; r ≥ 0,40 çok iyi.
- Tanılayıcı neden arar; biçimlendirici süreçte dönüt verir; düzey belirleyici not verir.
Öğretmen Hülya, okul koşu yarışında öğrencilerin bitiş sürelerini saniye cinsinden kaydediyor. Kullanılan ölçek türü hangisidir?
- Oranlı
- Sıralama
- Eşit aralıklı
- Sınıflama
- Nominal
Öğretmen Cem, hazırladığı fen testinin konuları ve hedefleri dengeli temsil etmesi için önce bir belirtke tablosu oluşturuyor. Öğretmen öncelikle hangi niteliği sağlamaya çalışmaktadır?
- Puanlayıcı güvenirliği
- Yordama geçerliği
- Kapsam geçerliği
- Kullanışlılık
- Test-tekrar test güvenirliği
Bir sınavda ortalama 40, standart sapma 8’dir. Bu sınavdan 52 alan öğrencinin T puanı kaçtır?
- 55
- 60
- 62
- 65
- 68
Öğretmen Ebru, ünite sonundaki sınavın puan dağılımında aritmetik ortalamanın ortancadan, ortancanın da tepe değerden küçük olduğunu görüyor. Bu durum için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- Test zordur; dağılım sağa çarpıktır.
- Test kolaydır; dağılım sola çarpıktır.
- Dağılım normaldir.
- Grup heterojendir.
- Testin güvenirliği düşüktür.
Bir maddeyi üst gruptaki 30 öğrenciden 12’si, alt gruptaki 30 öğrenciden 15’i doğru yanıtlamıştır. Bu madde için en uygun karar hangisidir?
- Çok iyi maddedir, aynen kullanılmalıdır.
- Kolay maddedir, iyi ayırt eder.
- Küçük düzeltmeyle kullanılabilir.
- Ayırt edicilik negatiftir; madde çıkarılmalı ya da yenilenmelidir.
- Güçlük indeksi 0,90’dır.
Öğretmen Volkan, dönem başında öğrencilerin kesirler konusundaki ön bilgilerini ve eksik oldukları noktaları belirlemek için kısa bir sınav yapıyor. Bu değerlendirme türü hangisidir?
- Düzey belirleyici
- Özetleyici
- Bağıl
- Biçimlendirici
- Tanılayıcı
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları · AGS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.