AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları: Öğrenme Psikolojisi
AGS Eğitim Bilimleri Öğrenme Psikolojisi konu anlatımı ve ders notu: klasik ve edimsel koşullanma, pekiştirme ve ceza, bilişsel öğrenme ve bilgi işleme kuramı, Bandura’nın sosyal öğrenme kuramı, güdülenme kuramları, sınıf içi vakalarla çözümlü örnekler ve konu testi.
AGS Eğitim Bilimleri
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Hoca Kafası · MEB – AGS – Öğrenme Psikolojisi – Genel Tekrar – Ömer EKİCİ – 2026 (1:15:02)
| Davranışçı kuramlar (klasik, edimsel) | genellikle 1–2 soru |
| Bilişsel kuramlar ve bilgi işleme | genellikle 1 soru |
| Sosyal öğrenme | 0–1 soru |
| Güdülenme ve yükleme | 0–1 soru |
01Öğrenmenin Tanımı ve Etkileyen Etmenler
Öğrenme, yaşantı ya da tekrar sonucunda davranışta oluşan görece kalıcı değişmedir. Yorgunluk, ilaç, hastalık, olgunlaşma ve doğuştan gelen refleksler sonucunda görülen değişmeler öğrenme sayılmaz.
| Etmen | Örnek |
|---|---|
| Öğrenene ilişkin | hazırbulunuşluk, yaş, zekâ, güdü, kaygı düzeyi, ön bilgi |
| Yönteme ilişkin | toplu ya da aralıklı çalışma, bütün ya da parça öğrenme, geri bildirim, aktif katılım |
| Materyale ilişkin | anlamlılık, uzunluk, benzerlik (benzer konular ket vurmayı artırır) |
Kaygı ile performans arasındaki ilişki ters U biçimindedir: orta düzey kaygı performansı artırır, çok düşük ya da çok yüksek kaygı düşürür.
02Klasik Koşullanma ve Bitişiklik
Pavlov‘un kuramında, doğal tepki doğuran koşulsuz uyarıcı (KUU) ile nötr bir uyarıcı art arda eşleştirilir. Nötr uyarıcı zamanla koşullu uyarıcıya (KU) dönüşür ve tek başına koşullu tepkiyi (KT) doğurur. Klasik koşullanma daha çok istemsiz, duygusal tepkileri açıklar: okul fobisi, sınav kaygısı, bir öğretmene karşı sevgi gibi.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Uyarıcı genellemesi | KU’ya benzeyen uyarıcılara da aynı tepkiyi verme (yalnız matematikten değil fen dersinden de korkma) |
| Ayırt etme | yalnızca KU’ya tepki verme, benzerlerine vermeme |
| Sönme | KU, KUU olmadan tekrar tekrar verilince tepkinin zayıflaması |
| Kendiliğinden geri gelme | sönmüş tepkinin bir süre sonra yeniden görülmesi |
| Üst düzey koşullanma | koşullu uyarıcının yeni bir nötr uyarıcıyla eşleşerek onu da koşullu uyarıcı yapması |
Watson, klasik koşullanmayı insanda duygusal tepkilere uygulamıştır (küçük Albert deneyi). Guthrie ise tek denemede öğrenmeyi ve uyarıcı ile tepkinin bitişikliğini savunur. Guthrie’ye göre alışkanlık bırakmanın üç yolu vardır: eşik (uyarıcıyı tepki doğurmayacak düzeyden başlatıp yavaşça artırma), yorma (davranışı bıktırana dek yaptırma) ve bağdaşmayan tepki (istenmeyen davranışla aynı anda yapılamayacak bir davranış yaptırma).
03Edimsel Koşullanma: Pekiştirme ve Ceza
Skinner‘a göre davranış, ardından gelen sonuca göre güçlenir ya da zayıflar. Bu kuram istemli davranışları açıklar. Öncesinde Thorndike, deneme-yanılma yoluyla öğrenmeyi ve etki yasasını (hoşa giden sonuçla biten davranış güçlenir) ortaya koymuştur; ayrıca hazırbulunuşluk ve egzersiz (tekrar) yasalarını tanımlamıştır.
| Uyarıcı ekleme (olumlu) | Uyarıcı çıkarma (olumsuz) | |
|---|---|---|
| Davranış artsın | Olumlu pekiştirme: ödevi bitirene yıldız verme | Olumsuz pekiştirme: ödevini yapanı ek ödevden muaf tutma |
| Davranış azalsın | Olumlu ceza (I. tip): geç gelene ek görev verme | Olumsuz ceza (II. tip): kuralı çiğneyenin oyun süresini kısma |
- Olumsuz pekiştirme ceza değildir. Hoş olmayan bir uyarıcı ortadan kalktığı için davranış artar.
- “Olumlu/olumsuz” iyi-kötü anlamında değil, uyarıcı eklenir mi çıkarılır mı anlamındadır.
- Hoşa giden uyarıcıyı geri alma (tablet yasağı, teneffüsü kısaltma) II. tip cezadır.
- Pekiştireç kişiye göredir: bir öğrenciye ödül olan, diğerine ceza olabilir.
Pekiştirme tarifeleri
| Tarife | Ölçüt ve örnek |
|---|---|
| Sürekli | her doğru davranışta pekiştirme; yeni davranışın kazanılmasında en hızlı |
| Sabit oranlı | belirli sayıda davranıştan sonra: her 5 okunan kitaba bir rozet |
| Değişken oranlı | ortalama sayıda, ne zaman geleceği bilinmeyen davranış: şans oyunları; sönmeye en dirençli |
| Sabit aralıklı | belirli süre sonra: her cuma yapılan değerlendirme; süre yaklaşınca davranış artar |
| Değişken aralıklı | ne zaman yapılacağı bilinmeyen süreler: habersiz kısa sınav |
- Biçimlendirme (şekil verme): hedef davranışa yaklaşan her adımı pekiştirme.
- Zincirleme: davranış basamaklarını sırayla birbirine bağlama.
- Premack ilkesi: sık yapılan, sevilen etkinliği az yapılanın pekiştireci yapma: “Ödevini bitirirsen bahçeye çıkabilirsin.”
- Sönme: pekiştirilmeyen davranışın azalması; dikkat çekmek için yapılan davranışı görmezden gelme.
Öğretmen Hakan, sınıfına “Bu hafta ödevlerini eksiksiz teslim edenler cuma günkü tekrar ödevini yapmayacak.” diyor. Öğretmenin kullandığı yöntem hangisidir?
A) Olumlu pekiştirme B) Olumsuz pekiştirme C) Olumlu ceza D) Olumsuz ceza E) Sönme
Hedef: ödev teslimini artırmak, yani pekiştirme.
Öğrenciye bir şey verilmiyor; hoşa gitmeyen tekrar ödevi ortadan kaldırılıyor.
Cevap: B. İtici uyarıcının kaldırılmasıyla davranışın artırılması olumsuz pekiştirmedir.
04Bilişsel Kuramlar ve Bilgi İşleme
Bilişsel yaklaşım, gözlenebilir davranıştan çok zihinde olan süreçlere (algı, dikkat, bellek, düşünme) odaklanır. Öğrenen etkin bir bilgi işleyicidir.
- Gestalt (Köhler): bütün parçaların toplamından fazladır; problem birden kavranır: içgörü (kavrama) ile öğrenme.
- Tolman: pekiştirme olmadan da öğrenme olur ama gerekene dek davranışa yansımaz: gizil öğrenme; çevrenin zihinsel temsili: bilişsel harita.
- Bruner: buluş yoluyla öğrenme, sarmal program; temsil biçimleri: eylemsel, imgesel, sembolik.
- Ausubel: anlamlı sunuş yoluyla öğrenme ve ön örgütleyiciler.
Bilgi işleme modeli
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Gruplama (öbekleme) | birimleri anlamlı parçalara ayırıp kısa süreli belleğin kapasitesini artırma: 05321234567 → 0532 123 45 67 |
| Ezber (yineleme) tekrarı | bilgiyi kısa süreli bellekte tutmak için tekrarlama |
| Anlamlandırma (ayrıntılandırma) | yeni bilgiyi eski bilgiyle ilişkilendirme; uzun süreli belleğe aktarır |
| Üst biliş | kendi düşünme ve öğrenme sürecinin farkında olma, planlama ve izleme |
| İleriye ket vurma | önce öğrenilen, sonra öğrenileni hatırlamayı engeller |
| Geriye ket vurma | sonra öğrenilen, önce öğrenileni hatırlamayı engeller |
- Almanca bilen öğrenci İngilizce kelime yazarken Almancasını yazıyorsa eski bilgi yeniyi engelliyordur: ileriye ket.
- Yeni telefon numarasını öğrenince eskisini hatırlayamamak geriye ket.
- Gizil öğrenme Tolman’ın, içgörü Köhler’in, ön örgütleyici Ausubel’in kavramıdır.
05Sosyal Öğrenme Kuramı
Bandura‘ya göre insanlar başkalarını gözleyerek, davranışın sonuçlarını doğrudan yaşamadan öğrenebilir. Kişi, davranış ve çevre birbirini karşılıklı etkiler: karşılıklı belirleyicilik.
- Dolaylı pekiştirme: modelin ödüllendirildiğini görüp davranışı yapma.
- Dolaylı ceza: modelin cezalandırıldığını görüp davranıştan kaçınma.
- Ketleme ve ketin çözülmesi: modelin cezalandırıldığını görmek davranışı baskılar; ceza almadığını görmek, önceden yapılmayan davranışı serbest bırakır.
- Öz yeterlik: bir işi başarabileceğine ilişkin inanç; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.
- Öz düzenleme: kendi davranışını hedef koyarak izleme ve değerlendirme.
Öğretmen Nilay, sınıfında söz almadan konuşan Efe’yi uyarmadığı için ertesi gün başka öğrencilerin de söz almadan konuşmaya başladığını fark ediyor. Bu durum hangi kavramla açıklanır?
A) Ketin çözülmesi B) Uyarıcı genellemesi C) Kendiliğinden geri gelme D) Gizil öğrenme E) Biçimlendirme
Öğrenciler kuralı biliyor ve önceden uyuyordu.
Modelin ceza almadığını gözlediler; baskılanmış davranış serbest kaldı.
Cevap: A. Gözlem sonucu önceden ketlenmiş davranışın ortaya çıkması ketin çözülmesidir.
06Güdülenme
Güdülenme, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren içsel durumdur.
- etkinliğin kendisinden haz
- merak, ilgi, başarma isteği
- kalıcı ve derin öğrenme
- ödül, not, övgü, cezadan kaçma
- etkinlik bir araçtır
- ödül kalkınca davranış azalabilir
| Kuram | Ana fikir |
|---|---|
| Maslow | ihtiyaçlar hiyerarşisi: fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygı, kendini gerçekleştirme; alt basamak doyurulmadan üst basamak öne çıkmaz |
| Weiner (yükleme) | başarı ya da başarısızlığın nedenine yüklenen anlam: denetim odağı (iç/dış), kalıcılık, kontrol edilebilirlik |
| Seligman | öğrenilmiş çaresizlik: sürekli başarısızlık sonucu çabanın işe yaramayacağına inanma |
| Deci ve Ryan (öz belirleme) | özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları karşılanınca içsel güdü artar |
| Hedef yönelimi | öğrenme (ustalık) hedefi: gelişmek; performans hedefi: başkalarından iyi görünmek |
- “Yeterince çalışmadım.” → iç, değişken, kontrol edilebilir yükleme; güdüyü korur.
- “Ben matematik kafalı değilim.” → iç, kalıcı, kontrol edilemez yükleme; öğrenilmiş çaresizliğe zemin hazırlar.
- “Şanssızdım.” → dış, değişken, kontrol edilemez yükleme.
- Öğrenme yaşantı ürünü, görece kalıcı değişmedir; olgunlaşma ve yorgunluk öğrenme değildir.
- Klasik koşullanma istemsiz, duygusal tepkileri; edimsel koşullanma istemli davranışları açıklar.
- Genelleme benzerine tepki, ayırt etme yalnız KU’ya tepki, sönme eşleşmenin kesilmesi.
- Pekiştirme davranışı artırır, ceza azaltır; olumsuz pekiştirme ceza değildir.
- Değişken oranlı tarife sönmeye en dirençlidir.
- Premack: sevilen etkinlik, sevilmeyenin pekiştirecidir.
- Bilgi işleme: duyusal kayıt → kısa süreli bellek → uzun süreli bellek.
- İleriye ket: eski yeniyi; geriye ket: yeni eskiyi engeller.
- Bandura: dikkat, hatırda tutma, uygulama, güdülenme; öz yeterlik.
- Weiner: denetim odağı, kalıcılık, kontrol edilebilirlik.
Öğretmen Burak, derste sürekli konuşan öğrencisine teneffüste bahçeye çıkmasına izin vermeyeceğini söylüyor. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
- Olumlu pekiştirme
- Olumsuz pekiştirme
- Olumlu ceza
- Sönme
- Olumsuz ceza
İlk yıl fen öğretmeninden korkan bir öğrencinin sonraki yıl tanımadığı bütün fen öğretmenlerinden de korkması hangi kavramla açıklanır?
- Ayırt etme
- Uyarıcı genellemesi
- Sönme
- Kendiliğinden geri gelme
- Biçimlendirme
Öğretmen Derya, öğrencilerine “Matematik ödevini bitiren, sevdiği resim etkinliğine geçebilir.” diyor. Öğretmenin yararlandığı ilke hangisidir?
- Premack ilkesi
- Etki yasası
- Bitişiklik
- Ketin çözülmesi
- Gizil öğrenme
Yeni öğrendiği İspanyolca kelimeler nedeniyle daha önce öğrendiği İtalyanca kelimeleri hatırlamakta zorlanan bir öğrencinin yaşadığı durum aşağıdakilerden hangisidir?
- İleriye ket vurma
- Bozulma
- Geriye ket vurma
- Bastırma
- Gruplama
Öğretmen Can, sınıfında matematikten düşük alan öğrencisinin “Ne kadar çalışsam da olmuyor, benim kafam basmıyor.” dediğini duyuyor. Öğrencinin bu tutumu en çok hangi kavramla ilgilidir?
- İçsel güdülenme
- Öz düzenleme
- Ketin çözülmesi
- Öğrenilmiş çaresizlik
- Üst biliş
Bandura’ya göre gözlem yoluyla öğrenmede, öğrencinin izlediği davranışı zihninde sözel ya da görsel olarak saklaması hangi süreçtir?
- Dikkat
- Güdülenme
- Davranışa dönüştürme
- Dolaylı pekiştirme
- Hatırda tutma
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← AGS Eğitim Bilimleri Ders Notları · AGS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.