KPSS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’de Nüfus, Göç ve Yerleşme

KPSS Coğrafya Türkiye’de nüfus, göç ve yerleşme konu anlatımı ve ders notu: nüfus sayımları, nüfusun gelişimi ve dağılışı, nüfus yoğunluğu türleri, nüfus yapısı, iç ve dış göçler, kır ve şehir yerleşmeleri; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Yargı Plus · 34) 2027 KPSS – AGS COĞRAFYA ENGİN ERAYDIN TÜRKİYE'NİN BEŞERİ COĞRAFYASI – 1 (NÜFUS -1) (34:52)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Nüfusun gelişimi, dağılışı, yoğunlukgenellikle 1 soru
Göç nedenleri ve sonuçları0–1 soru
Kır yerleşmeleri, köy altı yerleşmeler0–1 soru
Şehirlerin fonksiyonları0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Nüfus Sayımları ve Nüfusun Gelişimi

Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı 1927’de yapılmış ve yaklaşık 13,6 milyon kişi sayılmıştır. 1935’ten 1990’a kadar sayımlar beş yılda bir, son geleneksel genel sayım ise 2000’de yapılmıştır. 2007’den bu yana nüfus, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile her yıl belirlenmektedir.

DönemÖzellik ve neden
1927–1940savaşlardan sonra nüfusu artırmaya yönelik politikalar; artış hızlanır
1940–1945artış hızının en düşük olduğu dönem: II. Dünya Savaşı nedeniyle erkeklerin askere alınması, ekonomik sıkıntılar
1950–1960artış hızının en yüksek olduğu dönemler: sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması, ölüm oranlarının hızla düşmesi
1965 sonrası1965’te nüfus planlamasına ilişkin yasa çıkarıldı; şehirleşme ve eğitimle doğum oranları azalmaya başladı
2000’ler ve sonrasıartış hızı belirgin biçimde yavaşladı; nüfus yaşlanma sürecine girdi

TÜİK verilerine göre Türkiye nüfusu 2024 sonu itibarıyla yaklaşık 85,7 milyondur. Toplam doğurganlık hızı yenilenme düzeyi kabul edilen 2,1’in altına inmiş, 2024’te 1,5 civarına gerilemiştir. Güncel rakamlar için TÜİK’in her yıl açıkladığı ADNKS sonuçlarına bakılmalıdır.

!DİKKAT
  • Nüfus miktarı her sayımda artmıştır; azalan şey artış hızıdır. Soruda “nüfus azaldı” ifadesi varsa dikkat et.
  • 2000 sayımı gibi geleneksel sayımlar o gün bulunulan yeri, ADNKS ise yerleşik (ikamet) adresi esas alır.
Reklam

02Nüfusun Dağılışı ve Yoğunluk

Doğal etkenler
  • iklim (ılıman kıyılar kalabalık)
  • yer şekilleri ve yükselti
  • su kaynakları
  • verimli toprak
Beşerî ve ekonomik etkenler
  • sanayi ve ticaret
  • ulaşım olanakları
  • tarım, turizm, maden
  • tarihî gelişim, yönetim
  • Yoğun alanlar: Marmara (özellikle İstanbul-Kocaeli çevresi), Ege ve Akdeniz kıyı ovaları, Karadeniz kıyı şeridi, Güneydoğu’daki verimli ovalar.
  • Seyrek alanlar: Doğu Anadolu’nun yüksek ve dağlık kesimleri, Tuz Gölü çevresi gibi kurak alanlar, Toroslar’ın yüksek kesimleri.
  • Nüfusu en fazla olan il İstanbul’dur; onu Ankara ve İzmir izler. Nüfusu en az olan iller Bayburt ve Tunceli gibi Doğu Anadolu illeridir.
  • Bölgeler içinde nüfusu en fazla olan Marmara, yoğunluğu en az olan Doğu Anadolu Bölgesi’dir.
Yoğunluk türüHesapNe gösterir?
Aritmetiktoplam nüfus ÷ yüz ölçümükm²ye düşen kişi
Tarımsaltarımla geçinen nüfus ÷ tarım alanıtarım alanı üzerindeki baskı
Fizyolojiktoplam nüfus ÷ tarım alanıtarım alanının toplam nüfusu besleme yükü
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Yüz ölçümü 12.000 km², nüfusu 600.000 olan bir ilde tarım alanı 3.000 km², tarımla geçinen nüfus 150.000’dir. Bu ilin fizyolojik nüfus yoğunluğu kaç kişi/km²dir?
A) 50 B) 100 C) 150 D) 200 E) 250

Fizyolojik yoğunluk = toplam nüfus ÷ tarım alanı.

600.000 ÷ 3.000 = 200.

(Kontrol: aritmetik 600.000 ÷ 12.000 = 50; tarımsal 150.000 ÷ 3.000 = 50.)

Cevap: D

03Nüfusun Yapısı

  • Yaş yapısı: Türkiye nüfusu gençtir ancak hızla yaşlanmaktadır. Çocuk nüfus oranı azalmakta, 65 yaş ve üzeri nüfusun oranı 2020’lerde %10’u aşmıştır.
  • Nüfus piramidi: tabanı geniş üçgen biçiminden, tabanı daralan ve orta yaş grupları genişleyen biçime dönüşmektedir.
  • Bölgesel fark: doğurganlık Güneydoğu ve Doğu Anadolu’da yüksek (Şanlıurfa gibi), batıdaki büyük şehirlerde düşüktür.
  • Cinsiyet: genelde kadın ve erkek nüfusu birbirine yakındır. İleri yaşlarda kadınlar fazladır. Erkeklerin çalışmak için göç ettiği yerlerde kadın oranı, sanayi ve büyük şantiye bölgelerinde erkek oranı artabilir.
  • Ortalama yaşam süresi sağlık hizmetlerinin gelişmesiyle uzamıştır.
Doğum oranı azalır
↓
Ölüm oranı düşük kalır, yaşam süresi uzar
↓
Ortanca yaş yükselir
↓
Yaşlı bakımı, sağlık ve emeklilik giderleri artar
Türkiye’de yaşlanan nüfusun sonuç zinciri

04Göçler

İtici etkenler (köyden)
  • tarım arazisinin miras yoluyla bölünmesi
  • tarımda makineleşme
  • iş olanağının azlığı
  • eğitim ve sağlık hizmeti eksikliği
Çekici etkenler (şehre)
  • sanayi ve hizmette iş olanağı
  • eğitim, sağlık, sosyal hizmetler
  • yüksek gelir beklentisi
  • ulaşım kolaylığı

Türkiye’de iç göç 1950’den sonra hızlanmıştır. Tarımda makineleşme kırsalda iş gücü fazlası oluşturmuş, karayollarının gelişmesi göçü kolaylaştırmıştır.

Göç türüÖrnek
Mevsimlik tarım göçüÇukurova’da pamuk, Karadeniz’de fındık hasadı için yapılan göçler
Turizm göçüyaz aylarında Ege ve Akdeniz kıyı ilçelerine çalışmaya gidenler
Yayla göçühayvanlarla yazın yaylalara çıkılması (Karadeniz, Toroslar)
Emekli göçüemeklilikte ılıman kıyı ilçelerine yerleşme
Beyin göçünitelikli iş gücünün yurt dışına gitmesi
Dış göç (iş gücü)1961’de Almanya ile yapılan iş gücü anlaşmasıyla başlayan Avrupa’ya işçi göçü
Mübadele ve dış göç (gelen)1923’te Yunanistan ile nüfus mübadelesi; Balkanlardan gelen göçler (1989 Bulgaristan göçü gibi); 2011 sonrası Suriye’den gelen sığınmacılar
!DİKKAT
  • Göç alan şehirde: gecekondu, çarpık kentleşme, altyapı yetersizliği, trafik, işsizlik.
  • Göç veren yerde: nüfusun yaşlanması, tarım alanlarının boş kalması, iş gücü kaybı, kadın oranının artması.
  • Mevsimlik göç geçicidir; yerleşik nüfusu kalıcı olarak değiştirmez.
Reklam

05Kır Yerleşmeleri

Dağınık köy
  • Karadeniz kıyıları
  • engebeli arazi, parçalı tarlalar
  • su kaynağı bol
  • ev, tarlanın içinde
Toplu köy
  • İç Anadolu, Güneydoğu
  • düz ve geniş arazi
  • su kaynağı sınırlı
  • evler kaynak çevresinde toplanır
Köy altı yerleşmeÖzellikYaygın olduğu yer
Mezraköye bağlı, tarım ve hayvancılık için kurulan küçük yerleşmeDoğu ve Güneydoğu Anadolu
Komhayvancılığa dayalı, birkaç evden oluşan yerleşmeDoğu ve Güneydoğu Anadolu
Obakonar-göçerlerin çadırlardan oluşan geçici yerleşmesiToroslar
Yaylayazın hayvan otlatmak için çıkılan yüksek yerleşmeKaradeniz, Toroslar
Divanbirkaç mahallenin bir araya gelmesiyle oluşan yerleşmeBatı Karadeniz
Damekim ve hasat dönemlerinde tarla başında kullanılan yapılarİç Anadolu (Konya-Karaman çevresi)
Dalyanbalıkçılık amaçlı geçici kıyı yerleşmesikıyılar, lagünler
Çiftliktek ailenin tarım işletmesi; ev, ahır ve tarla bir aradageniş ovalar
BölgeGeleneksel ev malzemesi
Karadenizahşap (orman bol)
İç Anadolukerpiç (orman az, kuru iklim)
Doğu Anadolu, Ege ve Akdeniztaş
Güneydoğu Anadolutaş ve kerpiç; Harran’da kubbeli kerpiç evler

06Şehirler ve Fonksiyonları

Şehirlerin kuruluş yerini su kaynakları, düzlük, savunma, ulaşım kavşağı, liman, maden ve verimli tarım alanları etkiler. Şehir nüfusunun oranı 1950’den sonra hızla artmış; günümüzde il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı %90’ın üzerine çıkmıştır.

Öne çıkan fonksiyonÖrnek şehir
YönetimAnkara
SanayiKocaeli, Bursa
Liman ve ticaretMersin, İzmir, Samsun
TurizmAntalya, Muğla, Nevşehir
MadencilikZonguldak
Demir-çelik sanayisiKarabük
Ulaşım (demir yolu kavşağı)Eskişehir, Afyonkarahisar
!DİKKAT
  • 2012’de çıkarılan 6360 sayılı Kanun ile büyükşehirlerde köyler mahalleye dönüştürülmüştür (30 büyükşehir). Bu nedenle istatistiklerde şehir nüfusu oranı birden yükselmiştir; bu artışın bir kısmı göçten değil, idari değişiklikten kaynaklanır.
  • Bir şehrin birden çok fonksiyonu olabilir; soruda verilen ipucuna göre baskın fonksiyonu seç.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdakilerden hangisi kırdan kente göçün, göç veren kırsal alanlar üzerindeki sonuçlarından biridir?
A) Gecekondu alanlarının genişlemesi B) Trafik sorununun artması C) Yaşlı nüfus oranının artması D) Altyapı hizmetlerinin yetersiz kalması E) Konut fiyatlarının yükselmesi

A, B, D ve E göç alan şehirlerde görülen sorunlardır.

Gençler ayrıldığı için kırsalda yaşlı nüfusun oranı artar.

Cevap: C

SON TEKRAR
  • İlk sayım 1927 (yaklaşık 13,6 milyon); 2007’den beri ADNKS ile her yıl.
  • En düşük artış 1940–1945 (II. Dünya Savaşı); en yüksek artış 1950’ler.
  • Nüfus miktarı artıyor, artış hızı ve doğurganlık azalıyor; nüfus yaşlanıyor.
  • Aritmetik: nüfus/yüz ölçümü; tarımsal: tarımcı nüfus/tarım alanı; fizyolojik: nüfus/tarım alanı.
  • En kalabalık il İstanbul; en kalabalık bölge Marmara; en seyrek bölge Doğu Anadolu.
  • İç göç 1950 sonrası makineleşme ve sanayileşmeyle hızlandı.
  • 1961 Almanya iş gücü anlaşması; 1923 mübadele.
  • Dağınık köy Karadeniz, toplu köy İç Anadolu.
  • Mezra ve kom Doğu-Güneydoğu, oba Toroslar, dalyan kıyılar.
  • Ahşap Karadeniz, kerpiç İç Anadolu, taş Doğu Anadolu.
KODLAMA
  • Yoğunluk türleri “AT-TT-FT”: Aritmetik = Toplam/Toprak (yüz ölçümü); Tarımsal = Tarımcı/Tarla; Fizyolojik = Toplam/Tarla.
  • Doğu’nun köy altı yerleşmeleri “MeKo”: Mezra ve Kom.
  • Ev malzemesi “KA-İK-DT”: Karadeniz Ahşap, İç Anadolu Kerpiç, Doğu Taş.
  • Önemli yıllar “27 say, 45 dur, 61 git, 2007 kaydet”: 1927 ilk sayım, 1940–45 en düşük artış, 1961 Almanya göçü, 2007 ADNKS.
Reklam
Konu TestiKPSS Coğrafya · 6 soru
1.

Türkiye’de nüfus artış hızının en düşük olduğu 1940–1945 döneminin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Aile planlaması yasasının çıkarılması
  2. Nüfus mübadelesinin yapılması
  3. Tarımda makineleşmenin başlaması
  4. Kırdan kente göçün hızlanması
  5. II. Dünya Savaşı nedeniyle erkek nüfusun askere alınması
2.

Bir ülkede tarım alanının toplam nüfusu besleme yükünü göstermek için aşağıdakilerden hangisi kullanılır?

  1. Aritmetik nüfus yoğunluğu
  2. Fizyolojik nüfus yoğunluğu
  3. Tarımsal nüfus yoğunluğu
  4. Nüfus artış hızı
  5. Bağımlı nüfus oranı
3.

Karadeniz kıyılarında kırsal yerleşmelerin dağınık olmasında aşağıdakilerden hangisi etkili değildir?

  1. Arazinin engebeli olması
  2. Su kaynaklarının bol olması
  3. Tarım alanlarının küçük ve parçalı olması
  4. Evlerin tarlaların içinde yapılması
  5. Yer altı sularının derinde bulunması
4.

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da hayvancılığa dayalı olarak kurulan, birkaç evden oluşan köy altı yerleşme aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Kom
  2. Dalyan
  3. Divan
  4. Dam
  5. Çiftlik
5.

Aşağıdakilerden hangisi geçici (mevsimlik) göçe örnek değildir?

  1. Fındık hasadı için Karadeniz’e gidilmesi
  2. Yaz aylarında kıyı otellerinde çalışılması
  3. 1923’te yapılan nüfus mübadelesi
  4. Hayvanlarla yaylaya çıkılması
  5. Pamuk hasadı için Çukurova’ya gidilmesi
6.

Aşağıdaki şehir-fonksiyon eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  1. Zonguldak – madencilik
  2. Nevşehir – demir-çelik sanayisi
  3. Ankara – yönetim
  4. Mersin – liman
  5. Eskişehir – demir yolu kavşağı
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: E Savaş yıllarında erkeklerin uzun süre askerde kalması doğumları azaltmıştır.
2.
Cevap: B Fizyolojik yoğunluk toplam nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur.
3.
Cevap: E Karadeniz’de su her yerde kolay bulunur; suyun derinde olması toplu yerleşmeye yol açar.
4.
Cevap: A Kom, Doğu ve Güneydoğu’da hayvancılığa dayalı küçük yerleşmedir.
5.
Cevap: C Mübadele kalıcı ve zorunlu bir dış göçtür.
6.
Cevap: B Nevşehir turizmle öne çıkar; demir-çelikle öne çıkan şehir Karabük’tür.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Türkiye’de Nüfus, Göç ve Yerleşme testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...