KPSS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü

KPSS Coğrafya Türkiye’nin iklimi ve bitki örtüsü konu anlatımı ve ders notu: iklimi etkileyen faktörler, sıcaklık ve yağış dağılışı, basınç merkezleri ve rüzgârlar, iklim tipleri, bitki toplulukları ve toprak türleri; çözümlü örnekler, kodlamalar ve konu testiyle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 24) İklim Bilgisi | Sıcaklık | Coğrafya | Önay ÇEPE – 2026 (44:54)

SINAVDA NE ÇIKAR?
İklim tipleri ve grafik yorumugenellikle 1 soru
Sıcaklık, yağış, rüzgâr dağılışı0–1 soru
Bitki örtüsü0–1 soru
Toprak ve erozyonnadiren
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01İklimi Etkileyen Faktörler

Türkiye’de kısa mesafelerde bile farklı iklim özelliklerinin görülmesi birkaç faktörün birlikte etkisiyle açıklanır.

FaktörTürkiye’ye etkisi
Enlemorta kuşakta dört mevsim; güneyden kuzeye sıcaklığın azalması; bakı etkisi
Yükseltibatıdan doğuya yükselti artar, sıcaklık azalır; Doğu Anadolu kışın en soğuk yerdir
Denizellik-karasallıkkıyılarda sıcaklık farkı az, nem fazla; iç kesimlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkı fazla
Dağların uzanışıkıyıya paralel dağlar deniz etkisini kıyıda tutar; kuzey ve güney yamaçlar bol yağış alır
Basınç merkezleri ve hava kütlelerikışın soğuk kuzeyli, yazın sıcak güneyli hava kütleleri etkilidir
Reklam

02Sıcaklığın Dağılışı

Ocak (kış)
  • fark doğu-batı yönünde belirgin
  • belirleyici: yükselti ve karasallık
  • en soğuk: Erzurum-Kars yöresi
  • en ılık: Akdeniz kıyıları
Temmuz (yaz)
  • fark kuzey-güney yönünde belirgin
  • belirleyici: enlem
  • en sıcak: Güneydoğu Anadolu
  • serin: Karadeniz kıyıları, Doğu Anadolu yüksekleri
  • Yıllık sıcaklık farkı en fazla Doğu Anadolu ve iç kesimlerde, en az Karadeniz kıyılarındadır.
  • Don olayı ve karla örtülü gün sayısı en fazla Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde, en az Akdeniz ve Ege kıyılarındadır.
  • Akdeniz kıyısında kışın ılık geçmesi, Toroslar’ın kuzeyden gelen soğuk hava kütlelerini engellemesiyle de ilgilidir.
!DİKKAT
  • Haritalarda gerçek sıcaklık yükseltiye bağlıdır. İndirgenmiş sıcaklık haritasında yükselti etkisi kaldırılır; bu haritada sıcaklık daha çok enleme göre değişir.
  • Ocak ayında Karadeniz kıyısı ile İç Anadolu arasındaki fark denizellik-karasallıkla, Ege kıyısı ile Doğu Anadolu arasındaki fark yükseltiyle açıklanır.

03Basınç Merkezleri ve Rüzgârlar

Basınç merkeziTürüEtkisi
Sibiryatermik yüksek basınçkışın soğuk ve kuru hava; sert ayazlar
Asordinamik yüksek basınçyazın Akdeniz çevresinde kurak ve açık hava
İzlandadinamik alçak basınçkışın cephe sistemleri ve yağış
Basratermik alçak basınçyazın sıcak ve kuru hava, özellikle güneyde
RüzgârYönÖzellik
Yıldızkuzeysoğuk
Poyrazkuzeydoğukışın soğuk; Marmara’da kar ve soğuk getirir
Karayelkuzeybatıkışın soğuk ve kar yağışlı
Lodosgüneybatıılık; Marmara’da fırtına ve dalga; karları eritir
Kıblegüneysıcak
Keşişlemegüneydoğuılık ve kuru
  • Samyeli: yazın güneyden, çöl alanlarından gelen sıcak ve kuru rüzgâr; Güneydoğu Anadolu’da etkilidir, bitkileri kurutur.
  • Fön: dağdan aşağı inerken ısınan kuru rüzgâr; Doğu Karadeniz kıyılarında kışın görülür, ani ısınma, erken çiçeklenme ve çığ riskine yol açabilir.
  • İmbat: İzmir çevresinde yaz öğleden sonraları denizden karaya esen serin meltem.

04Nem ve Yağış

Yağış tipiOluşumTürkiye’de nerede, ne zaman?
Orografik (yamaç)nemli hava dağ yamacı boyunca yükselip soğurKaradeniz’in kuzeye, Toroslar’ın denize bakan yamaçları
Konveksiyonel (yükselim)ısınan yer yüzeyinden hava hızla yükseliriç kesimlerde ilkbahar sonu-yaz başı; “kırkikindi” sağanakları
Cepheselsıcak ve soğuk hava kütleleri karşılaşırkış aylarında; özellikle Akdeniz, Ege ve Marmara
  • En fazla yağış: Doğu Karadeniz kıyıları (Rize’de yıllık yağış 2.000 mm’yi aşar).
  • En az yağış: Tuz Gölü çevresi ve Iğdır gibi çevresi dağlarla kapalı çukur alanlar.
  • Bağıl nem en fazla Karadeniz kıyılarında, en az iç kesimlerdedir.
!DİKKAT
  • Aynı dağın denize bakan yamacı bol yağış alırken iç kesime bakan yamacı daha kurak kalır; buna yağış gölgesi denir. Karadeniz’in iç kesimlerindeki daha kurak vadiler bunun örneğidir.
Reklam

05İklim Tipleri

İklimYerSıcaklıkYağışBitki
AkdenizAkdeniz, Ege, Marmara’nın güneyiyaz sıcak, kış ılıken çok kışın; yaz kurakmaki
KaradenizKaradeniz kıyılarıyaz serin, kış ılık; fark azher mevsim; en çok sonbahardaorman
Karasalİç, Doğu ve Güneydoğu Anadoluyaz sıcak, kış soğuk; fark fazlaaz; iç kesimlerde en çok ilkbahardabozkır, dağ çayırı
Marmara (geçiş)Marmara çevresiAkdeniz ile Karadeniz arasıen çok kışın; yaz kuraklığı Akdeniz’e göre azmaki, psödomaki, orman, kuru çayır
  • Güneydoğu Anadolu’da yağış rejimi Akdeniz’e benzer (kış yağışlı, yaz kurak) ancak sıcaklık farkı karasaldır; yazlar çok sıcaktır.
  • Mikroklima: genel iklimden farklı, küçük alanlarda görülen iklimdir. Örnek: Iğdır Ovası’nda pamuk, Artvin’de Çoruh Vadisi’nde zeytin yetişmesi.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir istasyonda yıllık sıcaklık farkı küçüktür, yağış her ayda görülmekte ve en çok ekim-kasım aylarında düşmektedir. Bu istasyon aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) Konya B) Antalya C) Rize D) Erzurum E) Şanlıurfa

Sıcaklık farkının küçük olması denizel bir yeri gösterir; Konya, Erzurum ve Şanlıurfa elenir.

Yağışın her mevsim düşmesi ve sonbaharda en fazla olması Karadeniz ikliminin özelliğidir; Antalya’da yaz kuraktır.

Cevap: C

06Bitki Örtüsü

Türkiye bitki türü, özellikle endemik tür bakımından zengindir. Nedenleri: üç flora bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) kesişmesi; iklim ve yer şekli çeşitliliği; kısa mesafede yükselti farkının fazla olması.

ToplulukNerede?Özellik ve örnek türler
OrmanKaradeniz ve Marmara; Akdeniz ve Ege’de dağ yamaçlarıKaradeniz’de kayın, gürgen, kızılağaç, ladin; Akdeniz dağlarında aşağıda kızılçam, yukarıda karaçam, sedir, köknar
MakiAkdeniz, Ege, Marmara kıyılarıher dem yeşil, sert yapraklı çalılar: kermes meşesi, defne, mersin, zeytin, keçiboynuzu; çoğunlukla tahrip edilen kızılçam ormanlarının yerinde
GarigAkdeniz kıyı kesimlerimakinin tahribiyle oluşan seyrek, bodur topluluk
PsödomakiKaradeniz ve Marmara kıyılarımaki ile orman arası geçiş; her dem yeşil ve yaprak döken türler birlikte
Bozkır (step)İç, Doğu, Güneydoğu Anadoluilkbaharda yeşerip yazın kuruyan otlar; yağış az
Dağ çayırı (alpin)Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz yüksekleriyaz yağışlarıyla gür otlar; yayla hayvancılığı
!DİKKAT
  • Doğu Karadeniz’de yamaç boyunca yükseldikçe geniş yapraklı → iğne yapraklı orman → alpin çayır sıralanır; bu dikey kuşaklanma yükseltinin sonucudur.
  • İç Anadolu’nun bazı kesimlerindeki bozkırlar, ormanların insan eliyle yok edilmesiyle genişlemiştir (antropojen bozkır).
  • Maki doğal bitki örtüsüdür; zeytinlik ve bağ ise insan eliyle oluşturulmuş tarım alanlarıdır.

07Topraklar ve Erozyon

ToprakGörüldüğü yer
Terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı)Akdeniz ve Ege’de kalker üzerinde
Kahverengi orman toprağıKaradeniz ve Marmara’da geniş yapraklı ormanlar altında
PodzolKaradeniz’in yüksek ve nemli kesimlerinde iğne yapraklı ormanlar altında
Kahverengi bozkır toprağıİç ve Doğu Anadolu’nun bozkır alanları
Alüvyal toprak (taşınmış)ova ve delta tabanları; en verimli topraklardandır
Tuzlu (halomorfik) toprakTuz Gölü çevresi, Iğdır gibi kurak çukur alanlar

Erozyon Türkiye’nin önemli çevre sorunlarındandır. Eğimin fazla olması, bitki örtüsünün tahrip edilmesi, sağanak yağışlar, aşırı otlatma ve eğime paralel sürüm erozyonu artırır.

Ağaçlandırma ve meraların korunması
↓
Eğimli arazide teraslama, eğime dik sürüm
↓
Nadas alanlarının azaltılması
↓
Toprak kaybının azalması
Erozyonla mücadele adımları
SON TEKRAR
  • Ocak’ta doğu-batı farkı (yükselti), temmuzda kuzey-güney farkı (enlem).
  • Yıllık sıcaklık farkı en fazla Doğu Anadolu, en az Karadeniz kıyısı.
  • Sibirya termik yüksek, Asor dinamik yüksek, İzlanda dinamik alçak, Basra termik alçak.
  • Poyraz KD, Karayel KB, Lodos GB, Keşişleme GD; samyeli Güneydoğu’da sıcak-kuru.
  • En çok yağış Rize, en az Tuz Gölü çevresi ve Iğdır.
  • Kırkikindi = konveksiyonel; kış yağışları = cephesel; Karadeniz kıyısı = orografik.
  • Akdeniz: yaz kurak; Karadeniz: her mevsim yağış, en çok sonbahar; karasal: en çok ilkbahar.
  • Maki Akdeniz, orman Karadeniz, bozkır iç kesim, alpin çayır Doğu Anadolu yüksekleri.
  • Endemik zenginlik: üç flora bölgesi ve yer şekli çeşitliliği.
  • Terra rossa kalker üzerinde, alüvyal toprak ovalarda.
KODLAMA
  • Basınç merkezleri “SiTeY – AsDiY – İzDA – BaTA”: Sibirya termik yüksek, Asor dinamik yüksek, İzlanda dinamik alçak, Basra termik alçak.
  • Rüzgâr yönleri “PoKe – KaLo”: Poyraz (KD) karşısı Lodos (GB); Karayel (KB) karşısı Keşişleme (GD).
  • İzotermler “OY-TE”: Ocak’ta Yükselti (doğu-batı farkı), Temmuz’da Enlem (kuzey-güney farkı).
  • Yağış rejimi “AK-KS-Kİ”: Akdeniz kış, Karadeniz sonbahar, Karasal ilkbahar.
Reklam
Konu TestiKPSS Coğrafya · 6 soru
1.

Türkiye’de ocak ayı sıcaklıklarının batıdan doğuya doğru belirgin biçimde azalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Enlem
  2. Bakı
  3. Yükselti
  4. Rüzgâr yönü
  5. Bitki örtüsü
2.

İç Anadolu’da ilkbahar sonu ve yaz başında öğleden sonraları görülen kısa süreli sağanak yağışlar hangi yağış tipine örnektir?

  1. Konveksiyonel
  2. Orografik
  3. Cephesel
  4. Yamaç
  5. Muson
3.

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de endemik bitki türünün fazla olmasının nedenlerinden biri değildir?

  1. Farklı flora bölgelerinin kesişme alanında bulunması
  2. Kısa mesafelerde yükseltinin büyük ölçüde değişmesi
  3. İklim çeşitliliğinin fazla olması
  4. Yer şekillerinin çeşitli olması
  5. Orman alanlarının hızla genişlemesi
4.

Kışın Türkiye’yi etkileyerek soğuk ve kuru hava koşullarına yol açan basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Basra termik alçak basıncı
  2. Sibirya termik yüksek basıncı
  3. İzlanda dinamik alçak basıncı
  4. Asor dinamik yüksek basıncı
  5. Ekvator alçak basıncı
5.

Kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda gelişen, her dem yeşil ve sert yapraklı çalı topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Bozkır
  2. Alpin çayır
  3. Psödomaki
  4. Maki
  5. Tayga
6.

Iğdır Ovası’nda pamuk yetiştirilebilmesi aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

  1. Karasallık
  2. Yağış gölgesi
  3. Mikroklima
  4. Bakı
  5. Erozyon
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C Yükselti batıdan doğuya artar; kışın doğu-batı sıcaklık farkını yükselti belirler.
2.
Cevap: A Isınan yüzeyden hızla yükselen havanın oluşturduğu kırkikindi yağışları konveksiyoneldir.
3.
Cevap: E Orman alanlarındaki değişim endemizmin nedeni değildir; diğerleri temel nedenlerdir.
4.
Cevap: B Sibirya üzerinde kışın oluşan termik yüksek basınç soğuk ve kuru hava gönderir.
5.
Cevap: D Maki, Akdeniz ikliminin her dem yeşil çalı topluluğudur.
6.
Cevap: C Çevresinden alçak ve korunaklı ovada oluşan yerel iklim mikroklimadır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...