KPSS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’nin Yer Şekilleri
KPSS Coğrafya Türkiye’nin yer şekilleri konu anlatımı ve ders notu: jeolojik oluşum, kıvrım-kırık-volkanik dağlar, ova ve plato türleri, akarsular, göl tipleri ve kıyı çeşitleri; örnek yerlerle tablolar, çözümlü sorular, kodlamalar ve konu testi.
KPSS Coğrafya
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yargı Plus · 6) 2027 KPSS – AGS Coğrafya Engin Eraydın – Türkiye'nin Yer Şekilleri – 1 (45:33)
| Dağ oluşumu, jeolojik zamanlar, dış kuvvet şekilleri | 0–1 soru |
| Ova ve plato türleri | 0–1 soru |
| Akarsular ve göller | genellikle 1 soru |
| Kıyı tipleri | 0–1 soru |
01Jeolojik Yapı ve Oluşum
Türkiye jeolojik bakımdan genç bir ülkedir. Bugünkü ana yer şekilleri büyük ölçüde III. zamandaki Alp-Himalaya kıvrımları ve sonrasındaki kırılma, yükselme ve volkanizma ile oluşmuştur. Genç ve hareketli yapı; yükseltinin fazla, arazinin engebeli ve deprem riskinin yüksek olmasının temel nedenidir.
| Zaman | Türkiye’deki önemli olaylar |
|---|---|
| I. zaman öncesi ve I. zaman | en eski araziler olan masifler (Menderes, Kırşehir, Istranca gibi); Zonguldak çevresindeki taş kömürü yatakları |
| II. zaman | Tetis Denizi’nde kalın tortul tabakaların birikmesi (sonraki kıvrımların malzemesi) |
| III. zaman | Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar’ın kıvrılarak yükselmesi; linyit, petrol ve bor yataklarının büyük kısmının oluşumu; yaygın volkanizma |
| IV. zaman | İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşumu; Ege’de kırılmaların belirginleşmesi; yüksek dağlarda buzul şekilleri; Ağrı, Erciyes, Nemrut gibi volkanların son evreleri |
Türkiye’de üç önemli fay sistemi vardır: Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu’daki çöküntü (graben) sistemi. Fay hatları deprem riskini artırırken jeotermal kaynakları da zenginleştirir.
Dış kuvvetlerin oluşturduğu şekiller
| Dış kuvvet | Şekil ve örnek |
|---|---|
| Karstik aşınım (kalker, jips) | Toroslar, Teke ve Taşeli platoları; polyeler, mağaralar (Alanya Damlataş gibi); Konya Karapınar çevresinde obruklar; Pamukkale’de traverten (birikim şekli) |
| Akarsu | vadi, kanyon (Antalya Köprülü Kanyon), menderes (Büyük Menderes), delta ovaları |
| Rüzgâr | kurak ve bitki örtüsü zayıf alanlarda; Konya Karapınar çevresinde kumullar |
| Buzul | Kaçkar, Uludağ, Erciyes, Cilo-Sat dağlarında sirkler ve sirk gölleri |
| Dalga ve akıntı | falez, kıyı oku, lagün, tombolo (Kapıdağ, Sinop) |
- Kapadokya’daki peribacaları volkanik tüfün sel ve akarsu sularıyla aşınması sonucu oluşur; rüzgârın etkisi ikinci derecededir.
- Traverten karstik bir birikim şeklidir; mağara, polye ve obruk ise aşınım şeklidir.
02Dağlar
| Dağ türü | Örnekler | Not |
|---|---|---|
| Kıvrım | Kuzey Anadolu Dağları (Köroğlu, Ilgaz, Canik, Giresun, Kaçkar), Toroslar (Batı, Orta, Güneydoğu Toroslar), Amanos (Nur) Dağları | kıyıya paralel, doğu-batı uzanışlı; III. zaman |
| Kırık (horst) | Ege’de Kaz Dağı, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe; Marmara’da Uludağ | Ege’de kıyıya dik uzanır; aralarında grabenler (ovalar) vardır |
| Volkanik | Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut (Doğu Anadolu); Erciyes, Hasandağı, Melendiz (İç Anadolu); Karacadağ (Güneydoğu); Kula volkanları (Manisa) | Ağrı Dağı (5.137 m) Türkiye’nin en yüksek noktasıdır |
Ege’de kuzeyden güneye sıralanış şöyledir: Kaz Dağı – (Edremit) – Madra – Bakırçay – Yunt – Gediz – Bozdağlar – Küçük Menderes – Aydın Dağları – Büyük Menderes – Menteşe.
Dağların uzanışının sonuçları
- Kuzeyde ve güneyde dağlar kıyıya paralel olduğu için kıyı ile iç kesim arasında ulaşım zordur; iklim farkı belirgindir.
- Doğu-batı yönlü ulaşım, kuzey-güney yönlü ulaşıma göre daha kolaydır.
- Ege’de dağlar kıyıya dik olduğundan deniz etkisi grabenler boyunca iç kesimlere sokulur.
- Dağlar yayla hayvancılığına, kış turizmine ve orman varlığına olanak sağlar.
03Ovalar
Ovalar, çevresine göre alçakta kalan, düz veya az eğimli, geniş düzlüklerdir. Türkiye’de ovalar tarım, yerleşme ve sanayi için en elverişli alanlardır. En geniş ova Konya Ovası, en geniş delta ovası Çukurova’dır.
| Ova türü | Örnekler |
|---|---|
| Tektonik (çöküntü) | Ege grabenleri (Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes), Bursa, Erzincan, Muş, Malatya |
| Delta | Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Silifke (Göksu), Büyük Menderes deltası |
| Karstik (polye) | Teke Platosu’ndaki Elmalı, Muğla çevresi |
| Eski göl tabanı | Konya Ovası |
- Delta, akarsuyun denize ulaştığı yerde oluşur. Göle döküldüğü yerde de küçük deltalar görülebilir.
- Ege’deki ovalar hem tektonik kökenlidir hem de akarsuların taşıdığı alüvyonla doldurulmuştur; soruda “oluşum” soruluyorsa tektonik yanıtı öne çıkar.
04Platolar
Plato, akarsularla derince yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlüklerdir. Türkiye’de platolar daha çok tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık için kullanılır.
| Plato türü | Örnekler |
|---|---|
| Aşınım platosu | Çatalca-Kocaeli platoları |
| Lav platosu | Erzurum-Kars (Ardahan-Kars) platoları |
| Karstik plato | Teke ve Taşeli platoları |
| Tabaka (yatay tabakalı) platolar | İç Anadolu’da Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla; Güneydoğu’da Gaziantep ve Şanlıurfa platoları |
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Teke Platosu – karstik plato
B) Erzurum-Kars Platosu – lav platosu
C) Çatalca-Kocaeli – aşınım platosu
D) Çukurova – delta ovası
E) Bozok Platosu – lav platosu
A, B, C ve D doğru eşleştirmelerdir.
Bozok (Yozgat çevresi), İç Anadolu’daki yatay tabakalı platolardandır; lav platosu değildir.
Cevap: E
05Akarsular
Türkiye akarsularının genel özellikleri
- Eğim fazladır, akış hızlıdır; aşındırma ve taşıma güçlüdür.
- Hidroelektrik potansiyeli yüksektir.
- Rejimleri genellikle düzensizdir; kar erimesi ve yağışlarla ilkbaharda kabarır, yazın çekilir. Her mevsim yağış alan Karadeniz’in akarsuları ile karstik kaynaklardan beslenenler daha düzenlidir.
- Yatakları dar ve eğimli olduğundan ulaşıma elverişli değildir.
| Döküldüğü yer | Akarsular |
|---|---|
| Karadeniz | Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Filyos, Çoruh (Gürcistan’da denize ulaşır) |
| Ege Denizi | Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes |
| Akdeniz | Seyhan, Ceyhan, Göksu, Manavgat, Köprüçay, Asi |
| Basra Körfezi | Fırat ve Dicle (Irak’ta birleşerek Şattülarap adını alır) |
| Hazar Denizi | Aras ve Kura |
| Kapalı havzalar | Konya, Tuz Gölü ve Van Gölü havzalarındaki akarsular denize ulaşamaz |
- Kızılırmak, kaynağı ve ağzı Türkiye’de olan en uzun akarsudur.
- Asi Türkiye dışında doğar, Türkiye’de denize dökülür. Meriç de Bulgaristan’da doğar. Fırat, Dicle, Çoruh, Aras, Kura ise Türkiye’de doğup başka ülkelerden denize ulaşır.
- Menderes yapmasıyla adı terim olmuş akarsu Büyük Menderes’tir.
06Göller
Türkiye’nin en büyük gölü Van Gölü (sodalı, kapalı havza), ikinci büyük gölü Tuz Gölü, en büyük tatlı su gölü Beyşehir Gölü’dür.
| Göl türü | Örnekler |
|---|---|
| Tektonik | Tuz Gölü, Burdur, Acıgöl (Denizli), Eğirdir, Beyşehir, Sapanca, İznik, Uluabat, Manyas (Kuş), Hazar |
| Karstik | Salda, Avlan, Kestel, Suğla |
| Volkanik (krater, maar) | Nemrut Krater Gölü, Meke Gölü (Konya), Acıgöl (Nevşehir) |
| Volkanik set | Van, Erçek, Nazik, Çıldır, Balık Gölü (Ağrı) |
| Heyelan set | Tortum, Sera (Trabzon), Abant, Yedigöller |
| Alüvyal set | Eymir, Mogan (Ankara) |
| Kıyı set (lagün) | Küçükçekmece, Büyükçekmece, Terkos (Durusu), Akyatan |
| Buzul | Kaçkar, Uludağ, Cilo-Sat gibi yüksek dağlardaki sirk gölleri |
| Yapay (baraj) | Atatürk, Keban, Karakaya, Hirfanlı baraj gölleri |
- Göllerin çoğu Göller Yöresi, İç Anadolu ve Doğu Anadolu’dadır; kapalı havzalardaki göller genellikle tuzlu veya sodalıdır.
- Gideğeni (denize akıntısı) olan göller tatlıdır: Eğirdir ve Beyşehir tatlı, Burdur ve Tuz Gölü tuzludur.
- Nevşehir’deki Acıgöl volkanik, Denizli-Afyon arasındaki Acıgöl tektoniktir; adları aynıdır.
07Kıyı Tipleri ve Kıyı Şekilleri
- dağlar kıyıya paralel
- Karadeniz ve Akdeniz
- girinti-çıkıntı ve ada az
- doğal liman az, iç kesime ulaşım zor
- dağlar kıyıya dik
- Ege Denizi kıyıları
- girinti-çıkıntı, koy, körfez, ada çok
- iç kesime ulaşım kolay
- Ria kıyı: akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur. Örnek: Haliç ve İstanbul Boğazı.
- Lagün kıyı: kıyı okunun bir koyu denizden ayırmasıyla oluşur; Çukurova kıyılarındaki Akyatan gibi.
- Tombolo: bir adanın kıyı okuyla karaya bağlanmasıdır: Kapıdağ Yarımadası (Balıkesir) ve Sinop.
- Falez: dalgaların aşındırmasıyla oluşan dik kıyı yamacıdır; Karadeniz kıyılarında yaygındır.
Bir kıyı kesiminde körfez ve yarımadaların fazla olması, kıyıdan iç kesimlere ulaşımın kolay olması ve deniz etkisinin iç kesime sokulabilmesi aşağıdaki kıyı tiplerinden hangisinin özelliğidir?
A) Boyuna kıyı B) Ria kıyı C) Lagün kıyı D) Enine kıyı E) Falezli kıyı
Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde girinti-çıkıntı artar, vadiler iç kesime yol açar.
Bu özellikler Ege kıyılarında görülen enine kıyıyı tanımlar.
Cevap: D
- Türkiye genç; ana yer şekilleri Alp-Himalaya kıvrımlarıyla oluştu.
- Masifler en eski arazi; taş kömürü I. zaman, linyit III. zaman.
- Boğazlar IV. zamanda oluştu; ria kıyıya örnektir.
- Kıvrım: Kuzey Anadolu ve Toroslar. Kırık: Ege horstları, Uludağ. Volkanik: Ağrı, Erciyes, Hasan, Nemrut.
- Ege grabenleri: Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes.
- En geniş ova Konya, en geniş delta Çukurova.
- Lav platosu Erzurum-Kars, karstik plato Teke-Taşeli, aşınım platosu Çatalca-Kocaeli.
- Akarsular eğimli, hızlı, düzensiz rejimli; enerji potansiyeli yüksek, ulaşıma elverişsiz.
- En büyük göl Van, en büyük tatlı su gölü Beyşehir.
- Boyuna kıyı Karadeniz-Akdeniz, enine kıyı Ege; tombolo Kapıdağ ve Sinop.
- Ege horstları kuzeyden güneye “Kaz Ma-Yun-Boz-Ay-Men”: Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın, Menteşe. Aralarına grabenler “Ba-Ge-KüMe-BüMe”: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes.
- Volkanik dağlar “AT-SüN, EHM-KaK”: Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut; Erciyes, Hasan, Melendiz; Karacadağ, Kula.
- Heyelan set gölleri “TeSA-Y” (T-S-A-Y): Tortum, Sera, Abant, Yedigöller.
- Volkanik set gölleri “VEN-ÇaB”: Van, Erçek, Nazik, Çıldır, Balık.
- Delta ovaları “ÇuBaÇaSi”: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke.
Aşağıdaki dağlardan hangisi oluşum bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Erciyes
- Bozdağlar
- Hasandağı
- Süphan
- Tendürek
Aşağıdaki göllerden hangisi heyelan set gölüdür?
- Van
- Salda
- Eymir
- Burdur
- Tortum
Aşağıdaki akarsulardan hangisi Türkiye dışında doğup Türkiye topraklarında denize dökülür?
- Çoruh
- Fırat
- Asi
- Aras
- Kızılırmak
Türkiye akarsularının hidroelektrik potansiyelinin yüksek olması öncelikle aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?
- Yatak eğimlerinin fazla olması
- Rejimlerinin düzensiz olması
- Çoğunun kapalı havzada bulunması
- Kar erimesiyle beslenmeleri
- Deltalar oluşturmaları
Kapıdağ Yarımadası ile Sinop’un ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- Ria kıyı örneği olmaları
- Delta ovası üzerinde kurulmaları
- Volkanik yapıda olmaları
- Tombolo oluşumu göstermeleri
- Enine kıyı tipinde yer almaları
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- Konya Ovası – delta ovası
- Teke Platosu – karstik plato
- Erzurum-Kars Platosu – aşınım platosu
- Gediz Ovası – karstik ova
- Çatalca Platosu – lav platosu
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Coğrafya Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.