KPSS Tarih Ders Notları: Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi
KPSS Tarih Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi konu anlatımı ve ders notu: Lozan’dan kalan sorunlar, Musul, Montrö ve Hatay, bölgesel paktlar, II. Dünya Savaşı ve Türkiye, Soğuk Savaş, NATO, Kıbrıs, Avrupa Birliği süreci ve Soğuk Savaş sonrası dünya. Tarih sıraları ve kodlamalarla özet.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: İndeks Akademi · 36 – 2027 AGS/KPSS – Tarih – Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası – Aydın YÜCE (1:04:51)
| Atatürk dönemi dış politika | genellikle 1–2 soru |
| II. Dünya Savaşı ve Türkiye | 0–1 soru |
| Soğuk Savaş, NATO, Kıbrıs | genellikle 1 soru |
| Çağdaş dünya ve Türkiye (1990 sonrası dahil) | 0–1 soru |
01Lozan’dan Kalan Sorunlar
Atatürk döneminin dış politikası “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışına dayanır: tam bağımsızlık, barışçı yöntemler, uluslararası hukuka bağlılık ve gerçekçilik.
| Sorun | Çözüm |
|---|---|
| Musul (Irak sınırı) | İngiltere ile ikili görüşmeler (Haliç Konferansı, 1924) sonuçsuz kaldı; sorun Milletler Cemiyeti’ne götürüldü, karar Irak lehine çıktı. Şeyh Sait İsyanı Türkiye’yi zor durumda bıraktı. Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926) ile Musul Irak’a bırakıldı; Musul petrol gelirlerinin %10’u 25 yıl süreyle Türkiye’ye verilecekti (Türkiye bunun yerine bir defalık ödeme almayı kabul etti) |
| Nüfus mübadelesi | “yerleşik” (etabli) kavramının yorumu sorun oldu; 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü, Türk–Yunan dostluğu başladı |
| Yabancı okullar | Türk yasalarına bağlandı; dinî simgeler kaldırıldı, Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenlerce okutulması şartı getirildi |
| Osmanlı borçları | ödeme biçimi alacaklılarla yapılan anlaşmalarla belirlendi; ödemeler 1929’da başladı |
| Boğazlar | Lozan’daki kısıtlamalar 1936 Montrö ile kaldırıldı |
- Musul meselesi Türkiye’nin aleyhine sonuçlanmış, Misak-ı Millî’den taviz verilen bir sorundur; Hatay ise lehine sonuçlanmıştır.
- Musul’da Türkiye’nin geri adım atmasında Şeyh Sait İsyanı ve savaşı göze alamaması etkilidir.
02Montrö ve Hatay
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)
- İtalya’nın ve Almanya’nın saldırgan politikaları, Milletler Cemiyeti’nin güvenliği sağlayamaması üzerine Türkiye Boğazlar rejiminin değiştirilmesini istedi.
- Lozan’daki uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye’ye geçti.
- Türkiye Boğazlar bölgesini silahlandırma hakkı kazandı.
- Ticaret gemileri barışta serbestçe geçer; savaş gemilerinin geçişine tonaj ve süre kısıtlamaları getirildi. Türkiye savaşta ya da kendini yakın bir savaş tehdidi altında hissettiğinde geçişleri kendi takdirine göre düzenler.
- Lozan’da Boğazlarda kısıtlanan egemenlik hakları büyük ölçüde geri alındı; barışçı yoldan elde edilen önemli bir diplomatik başarıdır.
Hatay Meselesi
03Barış Politikası: Üyelikler ve Paktlar
| Gelişme | Yıl | Özet |
|---|---|---|
| Türk–Sovyet Tarafsızlık ve Saldırmazlık Antlaşması | 1925 | Musul sorunu sürerken imzalandı; Batı karşısında denge |
| Briand–Kellogg Paktı | 1928 | savaşı ulusal politika aracı olmaktan çıkarma; Türkiye 1929’da katıldı |
| Türk–Yunan Dostluk Antlaşması | 1930 | mübadele sorunu çözüldü; iki ülke yakınlaştı |
| Milletler Cemiyeti üyeliği | 1932 | Türkiye davet üzerine üye oldu |
| Balkan Antantı | 1934 | Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya; İtalya ve Bulgaristan tehdidine karşı Balkan sınırlarının korunması |
| Sadabat Paktı | 1937 | Türkiye, İran, Irak, Afganistan; doğu sınırlarının güvenliği, iç işlerine karışmama |
| Nyon Konferansı | 1937 | Akdeniz’de korsanlığa karşı önlem; Türkiye katıldı |
Balkan Antantı ve Sadabat Paktı’nın ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ekonomik birlik kurmak
B) Sömürgeciliğe karşı ortak cephe oluşturmak
C) Bölgesel barışı ve sınır güvenliğini korumak
D) Sovyetler Birliği’ne karşı askerî ittifak kurmak
E) Milletler Cemiyeti’nden ayrılmak
Balkan Antantı batı sınırlarında, Sadabat Paktı doğu sınırlarında güvenliği amaçladı.
Her ikisi de saldırgan devletlerin artan tehdidine karşı mevcut sınırları ve bölgesel barışı koruma amacı taşır.
Cevap: C.
04II. Dünya Savaşı ve Türkiye (1939–1945)
Nedenler: I. Dünya Savaşı sonrası barış antlaşmalarının ağır şartları, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, Almanya, İtalya ve Japonya’daki totaliter rejimler ve yayılmacılık, Milletler Cemiyeti’nin etkisizliği. Savaş Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla (1939) başladı.
- Almanya, İtalya, Japonya
- İngiltere, Fransa
- 1941’den itibaren SSCB ve ABD
| Türkiye | Gelişme |
|---|---|
| Genel tutum | Cumhurbaşkanı İsmet İnönü; savaşa girmeme, aktif tarafsızlık ve denge politikası |
| 1939 | İngiltere ve Fransa ile Üçlü İttifak (karşılıklı yardım) |
| 1941 | Almanya ile Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması; Almanya Balkanlara ulaşınca güvenlik için |
| 1943 | Adana Görüşmesi (Churchill) ve Kahire Konferansı: Türkiye savaşa girmesi için zorlandı, girmedi |
| 1944–1945 | Almanya ile ilişkiler kesildi; 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya sembolik savaş ilanı (BM kuruluşuna katılabilmek için) |
| İç politika | Millî Korunma Kanunu (1940), Varlık Vergisi (1942), karne uygulaması; Köy Enstitüleri (1940) |
Savaş sonunda Birleşmiş Milletler (1945) kuruldu; Türkiye kurucu üyedir. Dünya, ABD ve SSCB liderliğinde iki kutba ayrıldı.
05Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye
1945’te SSCB, 1925 antlaşmasını yenilemeyeceğini bildirdi; Kars ve Ardahan’ı ve Boğazlarda üs istedi. Bu talepler Türkiye’yi Batı bloğuna yaklaştırdı.
| Gelişme | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| Truman Doktrini | 1947 | Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve ekonomik yardım; Sovyet yayılmasını önleme |
| Marshall Planı | 1947–1948 | Avrupa’nın ekonomik kalkınmasına yardım; Türkiye de yararlandı |
| Avrupa Konseyi | 1949 | Türkiye kuruluş yılında üye oldu |
| Kore Savaşı | 1950 | Türkiye BM kararıyla asker gönderdi; NATO üyeliğine zemin hazırladı |
| NATO üyeliği | 1952 | Türkiye ve Yunanistan birlikte üye oldu; Batı ittifakına kesin katılım |
| Balkan Paktı | 1953–1954 | Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya |
| Bağdat Paktı | 1955 | Türkiye, Irak, İngiltere, Pakistan, İran; Irak’ın ayrılmasıyla (1959) CENTO adını aldı |
| Küba Füze Krizi | 1962 | ABD–SSCB uzlaşmasıyla Türkiye’deki Jüpiter füzeleri söküldü |
| Johnson Mektubu | 1964 | ABD, Kıbrıs’a müdahale konusunda Türkiye’yi uyardı; Türkiye çok yönlü dış politikaya yöneldi |
- ABD liderliği
- NATO (1949)
- Marshall Planı
- liberal ekonomi
- SSCB liderliği
- Varşova Paktı (1955)
- COMECON
- merkezî planlı ekonomi
Soğuk Savaş’ın evreleri: sert dönem (1945–1962), Küba krizinden sonra yumuşama (detant) dönemi, 1980’lerde yeniden gerginlik ve 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla sona eriş. Bu dönemde sömürgeler bağımsızlığını kazandı; 1955 Bandung Konferansı ile Bağlantısızlar Hareketi’nin temelleri atıldı.
06Kıbrıs Meselesi ve Avrupa Birliği
Kıbrıs
2004’te BM’nin çözüm planı (Annan Planı) referandumunda Kıbrıs Türkleri “evet”, Rumlar “hayır” dedi; aynı yıl Güney Kıbrıs Rum Yönetimi AB’ye üye oldu.
Avrupa Birliği süreci
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1963 | Ankara Antlaşması: Avrupa Ekonomik Topluluğu ile ortaklık |
| 1987 | tam üyelik başvurusu |
| 1996 | Gümrük Birliği yürürlüğe girdi |
| 1999 | Helsinki Zirvesi: Türkiye’ye aday ülke statüsü |
| 2005 | katılım müzakereleri başladı |
- İki ayrı Ankara Antlaşması daha var: 1921 (Fransa, güney sınırı) ve 1926 (Musul). AET ile 1963 Ankara Antlaşması bunlardan farklıdır; soru kökündeki yıla bak.
- Kıbrıs Barış Harekâtı, 1960 antlaşmalarının verdiği garantörlük hakkına dayandırılmıştır.
07Türkiye’de Çok Partili Hayat ve Soğuk Savaş Sonrası
İç politikada dönüm noktaları
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1945–1946 | Millî Kalkınma Partisi ve Demokrat Parti (1946) kuruldu; kalıcı çok partili hayata geçildi. 1946 seçimleri açık oy–gizli sayım ilkesiyle yapıldı |
| 14 Mayıs 1950 | gizli oy–açık sayım ile yapılan seçimle Demokrat Parti iktidara geldi |
| 27 Mayıs 1960 | askerî darbe; 1961 Anayasası (Anayasa Mahkemesi, iki meclisli yapı, geniş temel haklar) |
| 12 Mart 1971 | muhtıra |
| 12 Eylül 1980 | askerî darbe; 1982 Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi |
Soğuk Savaş sonrası dünya ve Türkiye
- 1989’da Berlin Duvarı yıkıldı, 1990’da Almanya birleşti; 1991’de SSCB dağıldı ve bağımsız Türk cumhuriyetleri ortaya çıktı. Türkiye bu devletleri tanıyan ilk ülkeler arasındadır.
- Türkiye’nin öncülüğünde Karadeniz Ekonomik İş Birliği (1992) kuruldu.
- Türk dili konuşan ülkeler arasında iş birliği kurumsallaştı; Türk Konseyi (2009), 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.
- Avrupa’da Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (1951) ve Roma Antlaşması (1957) ile başlayan bütünleşme, 1992 Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği’ne dönüştü.
- Körfez Savaşı (1991), Yugoslavya’nın dağılması ve Bosna Savaşı, 11 Eylül 2001 saldırıları sonrası küresel güvenlik gündemi Türkiye’nin dış politikasını da etkiledi.
Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Türkiye’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Batı bloğuna yönelmesinin nedenleri arasında gösterilebilir?
A) Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin imzalanması
B) SSCB’nin Kars, Ardahan ve Boğazlar üzerindeki talepleri
C) Balkan Antantı’nın kurulması
D) Hatay’ın Türkiye’ye katılması
E) Sadabat Paktı’nın imzalanması
A, C, D ve E savaş öncesi (1936–1939) gelişmelerdir.
1945’te SSCB’nin toprak ve üs talepleri Türkiye’nin güvenlik kaygısını artırdı; Türkiye ABD ve Batı ile yakınlaştı (Truman Doktrini, NATO).
Cevap: B.
- Musul: 1926 Ankara Antlaşması ile Irak’a; petrol gelirinden pay.
- Montrö (1936): Boğazlar Komisyonu kalktı, Türkiye silahlandırma hakkı aldı.
- Hatay: 1938 Hatay Devleti, 1939 Türkiye’ye katılım.
- Milletler Cemiyeti: 1932 davetle üyelik.
- Balkan Antantı (1934): batı; Sadabat (1937): doğu sınırları.
- II. Dünya Savaşı: İnönü, savaş dışı kalma; 23 Şubat 1945 sembolik savaş ilanı.
- BM (1945): Türkiye kurucu üye.
- Truman (1947), Marshall (1948), NATO (1952).
- Küba Krizi (1962): Jüpiter füzeleri söküldü; Johnson Mektubu (1964).
- Kıbrıs: 1960 cumhuriyet, 1974 Barış Harekâtı, 1983 KKTC.
- AB: 1963 ortaklık, 1996 Gümrük Birliği, 1999 adaylık, 2005 müzakere.
- Atatürk dönemi dış politika sırası “Mu-Mi-Ba-Mo-Sa-Ha”: Musul 1926 → Milletler Cemiyeti 1932 → Balkan Antantı 1934 → Montrö 1936 → Sadabat 1937 → Hatay 1938–39. “Musa Mektubu Babasına Montrö’den Saat Hediye etti.”
- Paktların yönü “Balkan batı, Sadabat doğu, Bağdat güney”: Balkan Antantı batı sınırı; Sadabat doğu komşular; Bağdat Paktı Ortadoğu.
- Sadabat üyeleri “TİIA”: Türkiye · İran · Irak · Afganistan (“Türk İranlı Iraklı Afgan”).
- Balkan Antantı üyeleri “TYRY”: Türkiye · Yunanistan · Romanya · Yugoslavya; Bulgaristan ve Arnavutluk yok.
- Soğuk Savaş zinciri “Tr-Ma-Ko-NA”: Truman 1947 → Marshall → Kore 1950 → NATO 1952.
- Kıbrıs “60-74-83”: cumhuriyet → harekât → KKTC.
Lozan Antlaşması’nda Türk başkanlığında kurulan Boğazlar Komisyonu’nun kaldırılmasını sağlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
- Balkan Antantı
- Sadabat Paktı
- Nyon Konferansı
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi
- Briand–Kellogg Paktı
Sadabat Paktı’na katılan devletler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?
- Türkiye
- İran
- Suriye
- Irak
- Afganistan
Hatay Meclisi’nin Türkiye’ye katılma kararı aldığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- 1936
- 1937
- 1938
- 1939
- 1940
Türkiye’nin NATO’ya üye olmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?
- Kore Savaşı’na asker göndermesi
- Sadabat Paktı’nı imzalaması
- Küba Füze Krizi
- Johnson Mektubu
- Kıbrıs Barış Harekâtı
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ilan edildiği yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- 1960
- 1963
- 1974
- 1975
- 1983
Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında ortaklık ilişkisini başlatan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- 1921 Ankara Antlaşması
- 1963 Ankara Antlaşması
- 1926 Ankara Antlaşması
- Roma Antlaşması
- Maastricht Antlaşması
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi testini çöz →
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.