KPSS Tarih Ders Notları: Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi

KPSS Tarih Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi konu anlatımı ve ders notu: Lozan’dan kalan sorunlar, Musul, Montrö ve Hatay, bölgesel paktlar, II. Dünya Savaşı ve Türkiye, Soğuk Savaş, NATO, Kıbrıs, Avrupa Birliği süreci ve Soğuk Savaş sonrası dünya. Tarih sıraları ve kodlamalarla özet.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: İndeks Akademi · 36 – 2027 AGS/KPSS – Tarih – Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası – Aydın YÜCE (1:04:51)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Atatürk dönemi dış politikagenellikle 1–2 soru
II. Dünya Savaşı ve Türkiye0–1 soru
Soğuk Savaş, NATO, Kıbrısgenellikle 1 soru
Çağdaş dünya ve Türkiye (1990 sonrası dahil)0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Lozan’dan Kalan Sorunlar

Atatürk döneminin dış politikası “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışına dayanır: tam bağımsızlık, barışçı yöntemler, uluslararası hukuka bağlılık ve gerçekçilik.

SorunÇözüm
Musul (Irak sınırı)İngiltere ile ikili görüşmeler (Haliç Konferansı, 1924) sonuçsuz kaldı; sorun Milletler Cemiyeti’ne götürüldü, karar Irak lehine çıktı. Şeyh Sait İsyanı Türkiye’yi zor durumda bıraktı. Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926) ile Musul Irak’a bırakıldı; Musul petrol gelirlerinin %10’u 25 yıl süreyle Türkiye’ye verilecekti (Türkiye bunun yerine bir defalık ödeme almayı kabul etti)
Nüfus mübadelesi“yerleşik” (etabli) kavramının yorumu sorun oldu; 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü, Türk–Yunan dostluğu başladı
Yabancı okullarTürk yasalarına bağlandı; dinî simgeler kaldırıldı, Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenlerce okutulması şartı getirildi
Osmanlı borçlarıödeme biçimi alacaklılarla yapılan anlaşmalarla belirlendi; ödemeler 1929’da başladı
BoğazlarLozan’daki kısıtlamalar 1936 Montrö ile kaldırıldı
!DİKKAT
  • Musul meselesi Türkiye’nin aleyhine sonuçlanmış, Misak-ı Millî’den taviz verilen bir sorundur; Hatay ise lehine sonuçlanmıştır.
  • Musul’da Türkiye’nin geri adım atmasında Şeyh Sait İsyanı ve savaşı göze alamaması etkilidir.
Reklam

02Montrö ve Hatay

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)

  • İtalya’nın ve Almanya’nın saldırgan politikaları, Milletler Cemiyeti’nin güvenliği sağlayamaması üzerine Türkiye Boğazlar rejiminin değiştirilmesini istedi.
  • Lozan’daki uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye’ye geçti.
  • Türkiye Boğazlar bölgesini silahlandırma hakkı kazandı.
  • Ticaret gemileri barışta serbestçe geçer; savaş gemilerinin geçişine tonaj ve süre kısıtlamaları getirildi. Türkiye savaşta ya da kendini yakın bir savaş tehdidi altında hissettiğinde geçişleri kendi takdirine göre düzenler.
  • Lozan’da Boğazlarda kısıtlanan egemenlik hakları büyük ölçüde geri alındı; barışçı yoldan elde edilen önemli bir diplomatik başarıdır.

Hatay Meselesi

1921 Ankara Antlaşması: Hatay sınır dışında, özel yönetim
↓
1936: Fransa Suriye’ye bağımsızlık vermeyi kabul etti; Türkiye sorunu Milletler Cemiyeti’ne taşıdı
↓
1937: Hatay için ayrı statü ve anayasa; iç işlerinde bağımsız
↓
1938: Hatay Devleti kuruldu
↓
29 Haziran 1939: Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı
Hatay, Atatürk’ün ölümünden sonra İnönü döneminde Türkiye’ye katıldı

03Barış Politikası: Üyelikler ve Paktlar

GelişmeYılÖzet
Türk–Sovyet Tarafsızlık ve Saldırmazlık Antlaşması1925Musul sorunu sürerken imzalandı; Batı karşısında denge
Briand–Kellogg Paktı1928savaşı ulusal politika aracı olmaktan çıkarma; Türkiye 1929’da katıldı
Türk–Yunan Dostluk Antlaşması1930mübadele sorunu çözüldü; iki ülke yakınlaştı
Milletler Cemiyeti üyeliği1932Türkiye davet üzerine üye oldu
Balkan Antantı1934Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya; İtalya ve Bulgaristan tehdidine karşı Balkan sınırlarının korunması
Sadabat Paktı1937Türkiye, İran, Irak, Afganistan; doğu sınırlarının güvenliği, iç işlerine karışmama
Nyon Konferansı1937Akdeniz’de korsanlığa karşı önlem; Türkiye katıldı
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı’nın ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ekonomik birlik kurmak
B) Sömürgeciliğe karşı ortak cephe oluşturmak
C) Bölgesel barışı ve sınır güvenliğini korumak
D) Sovyetler Birliği’ne karşı askerî ittifak kurmak
E) Milletler Cemiyeti’nden ayrılmak

Balkan Antantı batı sınırlarında, Sadabat Paktı doğu sınırlarında güvenliği amaçladı.

Her ikisi de saldırgan devletlerin artan tehdidine karşı mevcut sınırları ve bölgesel barışı koruma amacı taşır.

Cevap: C.

04II. Dünya Savaşı ve Türkiye (1939–1945)

Nedenler: I. Dünya Savaşı sonrası barış antlaşmalarının ağır şartları, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, Almanya, İtalya ve Japonya’daki totaliter rejimler ve yayılmacılık, Milletler Cemiyeti’nin etkisizliği. Savaş Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla (1939) başladı.

Mihver
  • Almanya, İtalya, Japonya
Müttefikler
  • İngiltere, Fransa
  • 1941’den itibaren SSCB ve ABD
TürkiyeGelişme
Genel tutumCumhurbaşkanı İsmet İnönü; savaşa girmeme, aktif tarafsızlık ve denge politikası
1939İngiltere ve Fransa ile Üçlü İttifak (karşılıklı yardım)
1941Almanya ile Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması; Almanya Balkanlara ulaşınca güvenlik için
1943Adana Görüşmesi (Churchill) ve Kahire Konferansı: Türkiye savaşa girmesi için zorlandı, girmedi
1944–1945Almanya ile ilişkiler kesildi; 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya sembolik savaş ilanı (BM kuruluşuna katılabilmek için)
İç politikaMillî Korunma Kanunu (1940), Varlık Vergisi (1942), karne uygulaması; Köy Enstitüleri (1940)

Savaş sonunda Birleşmiş Milletler (1945) kuruldu; Türkiye kurucu üyedir. Dünya, ABD ve SSCB liderliğinde iki kutba ayrıldı.

Reklam

05Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye

1945’te SSCB, 1925 antlaşmasını yenilemeyeceğini bildirdi; Kars ve Ardahan’ı ve Boğazlarda üs istedi. Bu talepler Türkiye’yi Batı bloğuna yaklaştırdı.

GelişmeYılÖnemi
Truman Doktrini1947Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve ekonomik yardım; Sovyet yayılmasını önleme
Marshall Planı1947–1948Avrupa’nın ekonomik kalkınmasına yardım; Türkiye de yararlandı
Avrupa Konseyi1949Türkiye kuruluş yılında üye oldu
Kore Savaşı1950Türkiye BM kararıyla asker gönderdi; NATO üyeliğine zemin hazırladı
NATO üyeliği1952Türkiye ve Yunanistan birlikte üye oldu; Batı ittifakına kesin katılım
Balkan Paktı1953–1954Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya
Bağdat Paktı1955Türkiye, Irak, İngiltere, Pakistan, İran; Irak’ın ayrılmasıyla (1959) CENTO adını aldı
Küba Füze Krizi1962ABD–SSCB uzlaşmasıyla Türkiye’deki Jüpiter füzeleri söküldü
Johnson Mektubu1964ABD, Kıbrıs’a müdahale konusunda Türkiye’yi uyardı; Türkiye çok yönlü dış politikaya yöneldi
Batı bloku
  • ABD liderliği
  • NATO (1949)
  • Marshall Planı
  • liberal ekonomi
Doğu bloku
  • SSCB liderliği
  • Varşova Paktı (1955)
  • COMECON
  • merkezî planlı ekonomi

Soğuk Savaş’ın evreleri: sert dönem (1945–1962), Küba krizinden sonra yumuşama (detant) dönemi, 1980’lerde yeniden gerginlik ve 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla sona eriş. Bu dönemde sömürgeler bağımsızlığını kazandı; 1955 Bandung Konferansı ile Bağlantısızlar Hareketi’nin temelleri atıldı.

06Kıbrıs Meselesi ve Avrupa Birliği

Kıbrıs

1878: yönetim İngiltere’ye bırakıldı
↓
1950’ler: Rumların Enosis (Yunanistan’a bağlanma) istekleri, EOKA saldırıları
↓
1959 Zürih ve Londra antlaşmaları → 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti; garantör devletler Türkiye, Yunanistan, İngiltere
↓
1963: Rumların Türklere saldırıları (“Kanlı Noel”)
↓
20 Temmuz 1974: Kıbrıs Barış Harekâtı (garantörlük hakkına dayanarak)
↓
1975: Kıbrıs Türk Federe Devleti
↓
15 Kasım 1983: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Kıbrıs meselesinin ana basamakları

2004’te BM’nin çözüm planı (Annan Planı) referandumunda Kıbrıs Türkleri “evet”, Rumlar “hayır” dedi; aynı yıl Güney Kıbrıs Rum Yönetimi AB’ye üye oldu.

Avrupa Birliği süreci

YılGelişme
1963Ankara Antlaşması: Avrupa Ekonomik Topluluğu ile ortaklık
1987tam üyelik başvurusu
1996Gümrük Birliği yürürlüğe girdi
1999Helsinki Zirvesi: Türkiye’ye aday ülke statüsü
2005katılım müzakereleri başladı
!DİKKAT
  • İki ayrı Ankara Antlaşması daha var: 1921 (Fransa, güney sınırı) ve 1926 (Musul). AET ile 1963 Ankara Antlaşması bunlardan farklıdır; soru kökündeki yıla bak.
  • Kıbrıs Barış Harekâtı, 1960 antlaşmalarının verdiği garantörlük hakkına dayandırılmıştır.

07Türkiye’de Çok Partili Hayat ve Soğuk Savaş Sonrası

İç politikada dönüm noktaları

TarihGelişme
1945–1946Millî Kalkınma Partisi ve Demokrat Parti (1946) kuruldu; kalıcı çok partili hayata geçildi. 1946 seçimleri açık oy–gizli sayım ilkesiyle yapıldı
14 Mayıs 1950gizli oy–açık sayım ile yapılan seçimle Demokrat Parti iktidara geldi
27 Mayıs 1960askerî darbe; 1961 Anayasası (Anayasa Mahkemesi, iki meclisli yapı, geniş temel haklar)
12 Mart 1971muhtıra
12 Eylül 1980askerî darbe; 1982 Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi

Soğuk Savaş sonrası dünya ve Türkiye

  • 1989’da Berlin Duvarı yıkıldı, 1990’da Almanya birleşti; 1991’de SSCB dağıldı ve bağımsız Türk cumhuriyetleri ortaya çıktı. Türkiye bu devletleri tanıyan ilk ülkeler arasındadır.
  • Türkiye’nin öncülüğünde Karadeniz Ekonomik İş Birliği (1992) kuruldu.
  • Türk dili konuşan ülkeler arasında iş birliği kurumsallaştı; Türk Konseyi (2009), 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.
  • Avrupa’da Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (1951) ve Roma Antlaşması (1957) ile başlayan bütünleşme, 1992 Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği’ne dönüştü.
  • Körfez Savaşı (1991), Yugoslavya’nın dağılması ve Bosna Savaşı, 11 Eylül 2001 saldırıları sonrası küresel güvenlik gündemi Türkiye’nin dış politikasını da etkiledi.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Türkiye’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Batı bloğuna yönelmesinin nedenleri arasında gösterilebilir?
A) Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin imzalanması
B) SSCB’nin Kars, Ardahan ve Boğazlar üzerindeki talepleri
C) Balkan Antantı’nın kurulması
D) Hatay’ın Türkiye’ye katılması
E) Sadabat Paktı’nın imzalanması

A, C, D ve E savaş öncesi (1936–1939) gelişmelerdir.

1945’te SSCB’nin toprak ve üs talepleri Türkiye’nin güvenlik kaygısını artırdı; Türkiye ABD ve Batı ile yakınlaştı (Truman Doktrini, NATO).

Cevap: B.

SON TEKRAR
  • Musul: 1926 Ankara Antlaşması ile Irak’a; petrol gelirinden pay.
  • Montrö (1936): Boğazlar Komisyonu kalktı, Türkiye silahlandırma hakkı aldı.
  • Hatay: 1938 Hatay Devleti, 1939 Türkiye’ye katılım.
  • Milletler Cemiyeti: 1932 davetle üyelik.
  • Balkan Antantı (1934): batı; Sadabat (1937): doğu sınırları.
  • II. Dünya Savaşı: İnönü, savaş dışı kalma; 23 Şubat 1945 sembolik savaş ilanı.
  • BM (1945): Türkiye kurucu üye.
  • Truman (1947), Marshall (1948), NATO (1952).
  • Küba Krizi (1962): Jüpiter füzeleri söküldü; Johnson Mektubu (1964).
  • Kıbrıs: 1960 cumhuriyet, 1974 Barış Harekâtı, 1983 KKTC.
  • AB: 1963 ortaklık, 1996 Gümrük Birliği, 1999 adaylık, 2005 müzakere.
KODLAMA
  • Atatürk dönemi dış politika sırası “Mu-Mi-Ba-Mo-Sa-Ha”: Musul 1926 → Milletler Cemiyeti 1932 → Balkan Antantı 1934 → Montrö 1936 → Sadabat 1937 → Hatay 1938–39. “Musa Mektubu Babasına Montrö’den Saat Hediye etti.”
  • Paktların yönü “Balkan batı, Sadabat doğu, Bağdat güney”: Balkan Antantı batı sınırı; Sadabat doğu komşular; Bağdat Paktı Ortadoğu.
  • Sadabat üyeleri “TİIA”: Türkiye · İran · Irak · Afganistan (“Türk İranlı Iraklı Afgan”).
  • Balkan Antantı üyeleri “TYRY”: Türkiye · Yunanistan · Romanya · Yugoslavya; Bulgaristan ve Arnavutluk yok.
  • Soğuk Savaş zinciri “Tr-Ma-Ko-NA”: Truman 1947 → Marshall → Kore 1950 → NATO 1952.
  • Kıbrıs “60-74-83”: cumhuriyet → harekât → KKTC.
Reklam
Konu TestiKPSS Tarih · 6 soru
1.

Lozan Antlaşması’nda Türk başkanlığında kurulan Boğazlar Komisyonu’nun kaldırılmasını sağlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Balkan Antantı
  2. Sadabat Paktı
  3. Nyon Konferansı
  4. Montrö Boğazlar Sözleşmesi
  5. Briand–Kellogg Paktı
2.

Sadabat Paktı’na katılan devletler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

  1. Türkiye
  2. İran
  3. Suriye
  4. Irak
  5. Afganistan
3.

Hatay Meclisi’nin Türkiye’ye katılma kararı aldığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?

  1. 1936
  2. 1937
  3. 1938
  4. 1939
  5. 1940
4.

Türkiye’nin NATO’ya üye olmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

  1. Kore Savaşı’na asker göndermesi
  2. Sadabat Paktı’nı imzalaması
  3. Küba Füze Krizi
  4. Johnson Mektubu
  5. Kıbrıs Barış Harekâtı
5.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ilan edildiği yıl aşağıdakilerden hangisidir?

  1. 1960
  2. 1963
  3. 1974
  4. 1975
  5. 1983
6.

Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında ortaklık ilişkisini başlatan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

  1. 1921 Ankara Antlaşması
  2. 1963 Ankara Antlaşması
  3. 1926 Ankara Antlaşması
  4. Roma Antlaşması
  5. Maastricht Antlaşması
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: D Montrö (1936) ile komisyon kaldırılmış, yetkileri Türkiye’ye geçmiştir.
2.
Cevap: C Sadabat Paktı Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır; Suriye üye değildir.
3.
Cevap: D Hatay Meclisi 29 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılma kararı almıştır.
4.
Cevap: A Kore Savaşı’na asker gönderilmesi Türkiye’nin 1952’de NATO’ya kabulünü kolaylaştırmıştır.
5.
Cevap: E KKTC 15 Kasım 1983’te ilan edilmiştir.
6.
Cevap: B 1963 Ankara Antlaşması ile AET ile ortaklık ilişkisi kurulmuştur.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Atatürk Dönemi Dış Politika ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...