KPSS Tarih Ders Notları: Atatürk İlke ve İnkılapları

KPSS Tarih Atatürk İlke ve İnkılapları konu anlatımı ve ders notu: siyasi, hukuki, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomik alanda yapılan inkılaplar, çok partili hayata geçiş denemeleri, iç isyanlar ve altı ilke. İnkılap–ilke eşleştirmeleri tablolarla verildi.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 124) Atatürk İlkeleri – 1 | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (42:34)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Siyasi inkılaplar ve partilergenellikle 1 soru
Hukuk, eğitim, toplumsal inkılaplargenellikle 1–2 soru
Ekonomi (İzmir İktisat Kongresi, devletçilik)0–1 soru
Atatürk ilkeleri ve inkılap–ilke ilişkisigenellikle 1–2 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Siyasi Alanda İnkılaplar

İnkılapÖnemi
Saltanatın kaldırılması
(1 Kasım 1922)
Lozan’a iki ayrı hükümetin çağrılması üzerine; millî egemenliğin önündeki en büyük engel kaldırıldı. Halifelik bir süre daha sürdü. İlk büyük inkılap
Ankara’nın başkent olması
(13 Ekim 1923)
güvenli ve Millî Mücadele’nin merkezi olan konum
Cumhuriyetin ilanı
(29 Ekim 1923)
rejim sorunu çözüldü; devlet başkanlığı sorunu bitti; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan oldu
Halifeliğin kaldırılması
(3 Mart 1924)
laik devlet yolunda en önemli adımlardan biri; aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı (yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü), Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırılıp Genelkurmay Başkanlığı kuruldu
1924 Anayasasıegemenlik millete ait; yasama ve yürütme TBMM’de, yargı bağımsız mahkemelerde
1928 değişikliği“Devletin dini İslam’dır.” ifadesi anayasadan çıkarıldı
1937 değişikliğialtı ilke anayasaya girdi; laiklik anayasal ilke oldu
!DİKKAT
  • 3 Mart 1924’te kabul edilen üç kanunu karıştırma: halifelik, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti. Genelkurmay düzenlemesi de aynı tarihlidir.
  • Saltanat 1922, halifelik 1924’te kaldırıldı; aradaki sürede halife Abdülmecit Efendi’ydi.
Reklam

02Çok Partili Hayat Denemeleri ve İç İsyanlar

Parti / olayÖzet
Halk Fırkası (1923)Mustafa Kemal kurdu; 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924)ilk muhalefet partisi; Kâzım Karabekir, Ali Fuat, Rauf Bey gibi isimler. Şeyh Sait İsyanı (1925) sonrası Takrir-i Sükûn döneminde kapatıldı
Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930)Mustafa Kemal’in isteğiyle Ali Fethi (Okyar) kurdu; rejim karşıtlarının partide toplanması üzerine kısa sürede kendini feshetti
Menemen Olayı (1930)irticai ayaklanma; Asteğmen Kubilay şehit edildi. Rejimin korunması için önlemler artırıldı
İzmir Suikast Girişimi (1926)Mustafa Kemal’e yönelik girişim; ortaya çıkarıldı

Takrir-i Sükûn Kanunu (1925), hükümete yıkıcı faaliyetleri yasaklama yetkisi verdi. Bu dönemde bazı gazeteler kapatıldı, inkılaplar hızlandı.

03Hukuk Alanında İnkılaplar

Osmanlı’da hukuk ikiliği (şer’i–örfi, millet sistemi, Mecelle) vardı. Cumhuriyetle laik ve tek hukuk sistemine geçildi; 1924’te şer’iye mahkemeleri kaldırıldı.

KanunÖrnek alınan ülke
Türk Medeni Kanunu (1926)İsviçre
Borçlar Kanunu (1926)İsviçre
Ceza Kanunu (1926)İtalya
Ticaret Kanunu (1926)Almanya ve İtalya
Ceza Muhakemeleri UsulüAlmanya
Hukuk Usulü Muhakemeleriİsviçre (Neuchâtel kantonu)
Medeni Kanun’un getirdikleri
  • tek eşlilik ve resmî nikâh
  • kadına boşanma hakkı
  • mirasta kadın–erkek eşitliği
  • mahkemede tanıklıkta eşitlik
  • istediği mesleği seçme hakkı
Hangi ilkelerle ilgili?
  • Laiklik: dinî hukuk yerine akla dayalı hukuk
  • Halkçılık: kanun önünde eşitlik
  • Çağdaşlaşma: modern Batı hukukunun alınması

04Eğitim ve Kültür Alanında İnkılaplar

İnkılapÖnemi
Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924)tüm eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı; medreseler kapandı; eğitimde birlik ve laiklik
Uluslararası rakamlar (1928)Harf İnkılabı’ndan önce kabul edildi
Harf İnkılabı (1 Kasım 1928)Latin kökenli yeni Türk alfabesi; okuma-yazmanın kolaylaşması
Millet Mektepleri (1929)yetişkinlere yeni harflerle okuma-yazma öğretildi; Atatürk “Başöğretmen” olarak anıldı
Türk Tarih Kurumu (1931)Türk tarihinin bilimsel olarak araştırılması (Türk Tarih Tezi)
Türk Dil Kurumu (1932)Türkçenin sadeleşmesi ve geliştirilmesi (Güneş-Dil Teorisi)
Halkevleri (1932)halk eğitimi ve kültür faaliyetleri
Üniversite Reformu (1933)Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kuruldu
DiğerAnkara Hukuk Mektebi (1925), Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1936)
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdakilerden hangisi doğrudan “eğitimde birlik” amacına yönelik bir düzenlemedir?
A) Harf İnkılabı
B) Tevhid-i Tedrisat Kanunu
C) Soyadı Kanunu
D) Türk Tarih Kurumu’nun kurulması
E) Şapka Kanunu

Tevhid-i Tedrisat “öğretimin birleştirilmesi” anlamına gelir; medrese, mektep ve azınlık–yabancı okulları tek çatı (Maarif Vekâleti) altında toplandı.

Harf İnkılabı okuma-yazmayı kolaylaştırır ama doğrudan eğitim birliğini sağlamaz.

Cevap: B.

Reklam

05Toplumsal Hayatta İnkılaplar

İnkılapÖzet
Şapka Kanunu (1925)kıyafette çağdaşlaşma; Atatürk şapkayı 1925 yazındaki Kastamonu gezisinde halka tanıttı, ardından kanun çıkarıldı
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925)laikliğin toplumsal alana yansıması
Takvim, saat ve ölçülerMiladi takvim ve uluslararası saat (1925’te kabul, 1926’dan itibaren takvim); metre ve kilogram (Ölçüler Kanunu, 1931)
Kadın haklarıbelediye seçimlerinde oy (1930), muhtarlık (1933), milletvekili seçme ve seçilme (1934)
Soyadı Kanunu (1934)Mustafa Kemal’e TBMM tarafından “Atatürk” soyadı verildi
Lakap ve unvanların kaldırılması (1934)ağa, hacı, hafız, paşa, efendi gibi unvanlar; eşitlik
Kılık-Kıyafet Kanunu (1934)din adamlarının ibadet yeri dışında dinî kıyafet giymemesi
Hafta tatili (1935)cuma yerine pazar; Batı ile ekonomik ilişkiler
!DİKKAT
  • Kadınlara siyasi haklar sırayla verildi: belediye (1930) → muhtarlık (1933) → milletvekili (1934). Türkiye bu hakları birçok Avrupa ülkesinden önce tanıdı.
  • Soyadı Kanunu ve lakapların kaldırılması halkçılık (eşitlik) ile ilgilidir.

06Ekonomi Alanında Gelişmeler

  • İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923): Lozan görüşmeleri kesildiği sırada toplandı; çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı. Misak-ı İktisadi kabul edildi; yerli malı kullanımı, millî ekonomi ve tekelcilik karşıtlığı vurgulandı. Yabancı sermayeye, ülke yasalarına uymak şartıyla karşı çıkılmadı.
  • Aşar vergisinin kaldırılması (1925): köylü üzerindeki yük azaltıldı; halkçılık ilkesiyle ilgilidir.
  • Kabotaj Kanunu (1926): Türk karasularında taşımacılık ve ticaret Türk gemilerine bırakıldı; ekonomik bağımsızlık.
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): özel girişimin desteklenmesi.
  • Türkiye İş Bankası (1924), Merkez Bankası (1930).
  • 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrası devletçilik uygulandı: I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), Sümerbank (1933), Etibank (1935).
1923–1929: liberal ekonomi, özel girişim teşviki
↓
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, sermaye birikimi yetersiz
↓
1930’lar: devletçilik, planlı sanayileşme
Cumhuriyet ekonomisinde iki dönem

07Atatürk İlkeleri

Altı ilke Cumhuriyet Halk Fırkası programlarında yer aldı; 1937’de anayasaya girdi. Ayrıca millî egemenlik, millî bağımsızlık, millî birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh, akılcılık ve bilimsellik gibi bütünleyici ilkeler vardır.

İlkeÖzüİlgili inkılap örnekleri
Cumhuriyetçilikmillî egemenliğe dayalı, seçimle gelen yönetimsaltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, çok partili denemeler, kadınlara siyasi haklar
Milliyetçilikmillî birlik ve bağımsızlık; ırkçılığı değil ortak kültürü esas alırKabotaj Kanunu, TTK ve TDK, Türkçe ezan uygulaması, Hatay meselesi
Halkçılıkkanun önünde eşitlik, sınıf ayrıcalığı olmamasıaşarın kaldırılması, Soyadı Kanunu, lakapların kaldırılması, Medeni Kanun, Halkevleri
Devletçiliközel girişimin yetersiz kaldığı alanda devletin ekonomiye girmesiI. Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank, Etibank
Laiklikdin ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğühalifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun, tekke ve zaviyelerin kapatılması, 1928 anayasa değişikliği
İnkılapçılıkyapılan inkılapları koruma ve çağdaşlaşmayı sürdürmetüm inkılapların korunması; yeniliklere açıklık
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşarın kaldırılması, Soyadı Kanunu ve lakap ile unvanların kaldırılması aşağıdaki ilkelerden hangisinin ortak sonucudur?
A) Devletçilik
B) Milliyetçilik
C) Halkçılık
D) Laiklik
E) İnkılapçılık

Aşar köylünün yükünü hafifletti; soyadı ve unvan düzenlemeleri toplumdaki ayrıcalıkları kaldırıp eşitliği güçlendirdi.

Ortak nokta kişiler ve sınıflar arasındaki ayrıcalıkların kaldırılmasıdır.

Cevap: C.

SON TEKRAR
  • 1 Kasım 1922: saltanat kaldırıldı.
  • 29 Ekim 1923: cumhuriyet; 13 Ekim 1923: Ankara başkent.
  • 3 Mart 1924: halifelik, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti.
  • 1925: Şapka Kanunu, tekke ve zaviyeler, aşar kaldırıldı.
  • 1926: Medeni Kanun (İsviçre), Kabotaj Kanunu.
  • 1928: uluslararası rakamlar, Harf İnkılabı; laik anayasa değişikliği.
  • 1930–1933–1934: kadınlara belediye–muhtarlık–milletvekilliği hakkı.
  • 1931 TTK, 1932 TDK ve Halkevleri, 1933 Üniversite Reformu.
  • 1934: Soyadı Kanunu, lakaplar, Kılık-Kıyafet, I. Beş Yıllık Plan.
  • 1937: altı ilke anayasada.
  • İlk muhalefet partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924).
KODLAMA
  • 3 Mart 1924 “HaTeŞe-G”: Halifelik · Tevhid-i Tedrisat · Şer’iye ve Evkaf · Genelkurmay. “Hatice Şehre Gitti.”
  • Kadın hakları “Be-Mu-Mi = 30-33-34”: Belediye 1930 → Muhtarlık 1933 → Milletvekilliği 1934.
  • Hukuk kaynakları “Medeni İsviçre’de, Ceza İtalya’da, Ticaret Almanya’da” (Ticaret için İtalya da kaynak alındı).
  • Halkçılık “ASLı EŞİT”: Aşar · Soyadı · Lakaplar · Medeni Kanun ile EŞİTlik.
  • Laiklik “HaTeMeTe-28”: Halifelik · Tevhid-i Tedrisat · Medeni Kanun · Tekke-zaviye · 1928 değişikliği.
  • Ekonomi kurumları “İş 24, Merkez 30, Sümer 33, Eti 35”.
Reklam
Konu TestiKPSS Tarih · 6 soru
1.

3 Mart 1924’te kabul edilen düzenlemeler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

  1. Halifeliğin kaldırılması
  2. Tevhid-i Tedrisat Kanunu
  3. Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması
  4. Genelkurmay Başkanlığının kurulması
  5. Şapka Kanunu
2.

Türk Medeni Kanunu hangi ülkenin medeni kanunu örnek alınarak hazırlanmıştır?

  1. Almanya
  2. İsviçre
  3. İtalya
  4. Fransa
  5. Belçika
3.

Türk karasularında taşımacılık hakkının Türk gemilerine verilmesini sağlayan düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Teşvik-i Sanayi Kanunu
  2. Misak-ı İktisadi
  3. Kabotaj Kanunu
  4. Aşarın kaldırılması
  5. I. Beş Yıllık Sanayi Planı
4.

Türk kadınının milletvekili seçme ve seçilme hakkı kazandığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?

  1. 1926
  2. 1928
  3. 1930
  4. 1933
  5. 1934
5.

Türkiye Cumhuriyeti’nde kurulan ilk muhalefet partisi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
  2. Serbest Cumhuriyet Fırkası
  3. Halk Fırkası
  4. Demokrat Parti
  5. Millî Kalkınma Partisi
6.

I. Beş Yıllık Sanayi Planı ile Sümerbank ve Etibank’ın kurulması en çok hangi ilkeyle ilgilidir?

  1. Laiklik
  2. Cumhuriyetçilik
  3. Halkçılık
  4. Devletçilik
  5. İnkılapçılık
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: E Şapka Kanunu 1925’te kabul edilmiştir; diğerleri 3 Mart 1924 tarihlidir.
2.
Cevap: B Medeni Kanun İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanmıştır.
3.
Cevap: C Kabotaj Kanunu (1926) karasularında taşımacılığı Türk gemilerine bırakmıştır.
4.
Cevap: E Milletvekili seçme ve seçilme hakkı 1934’te verilmiştir.
5.
Cevap: A Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ilk muhalefet partisidir.
6.
Cevap: D Devletin planlı sanayileşmeye girişmesi devletçilik ilkesinin uygulamasıdır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Atatürk İlke ve İnkılapları testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...