KPSS Tarih Ders Notları: Atatürk İlke ve İnkılapları
KPSS Tarih Atatürk İlke ve İnkılapları konu anlatımı ve ders notu: siyasi, hukuki, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomik alanda yapılan inkılaplar, çok partili hayata geçiş denemeleri, iç isyanlar ve altı ilke. İnkılap–ilke eşleştirmeleri tablolarla verildi.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 124) Atatürk İlkeleri – 1 | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (42:34)
| Siyasi inkılaplar ve partiler | genellikle 1 soru |
| Hukuk, eğitim, toplumsal inkılaplar | genellikle 1–2 soru |
| Ekonomi (İzmir İktisat Kongresi, devletçilik) | 0–1 soru |
| Atatürk ilkeleri ve inkılap–ilke ilişkisi | genellikle 1–2 soru |
01Siyasi Alanda İnkılaplar
| İnkılap | Önemi |
|---|---|
| Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) | Lozan’a iki ayrı hükümetin çağrılması üzerine; millî egemenliğin önündeki en büyük engel kaldırıldı. Halifelik bir süre daha sürdü. İlk büyük inkılap |
| Ankara’nın başkent olması (13 Ekim 1923) | güvenli ve Millî Mücadele’nin merkezi olan konum |
| Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) | rejim sorunu çözüldü; devlet başkanlığı sorunu bitti; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan oldu |
| Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) | laik devlet yolunda en önemli adımlardan biri; aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı (yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü), Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırılıp Genelkurmay Başkanlığı kuruldu |
| 1924 Anayasası | egemenlik millete ait; yasama ve yürütme TBMM’de, yargı bağımsız mahkemelerde |
| 1928 değişikliği | “Devletin dini İslam’dır.” ifadesi anayasadan çıkarıldı |
| 1937 değişikliği | altı ilke anayasaya girdi; laiklik anayasal ilke oldu |
- 3 Mart 1924’te kabul edilen üç kanunu karıştırma: halifelik, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti. Genelkurmay düzenlemesi de aynı tarihlidir.
- Saltanat 1922, halifelik 1924’te kaldırıldı; aradaki sürede halife Abdülmecit Efendi’ydi.
02Çok Partili Hayat Denemeleri ve İç İsyanlar
| Parti / olay | Özet |
|---|---|
| Halk Fırkası (1923) | Mustafa Kemal kurdu; 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) | ilk muhalefet partisi; Kâzım Karabekir, Ali Fuat, Rauf Bey gibi isimler. Şeyh Sait İsyanı (1925) sonrası Takrir-i Sükûn döneminde kapatıldı |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) | Mustafa Kemal’in isteğiyle Ali Fethi (Okyar) kurdu; rejim karşıtlarının partide toplanması üzerine kısa sürede kendini feshetti |
| Menemen Olayı (1930) | irticai ayaklanma; Asteğmen Kubilay şehit edildi. Rejimin korunması için önlemler artırıldı |
| İzmir Suikast Girişimi (1926) | Mustafa Kemal’e yönelik girişim; ortaya çıkarıldı |
Takrir-i Sükûn Kanunu (1925), hükümete yıkıcı faaliyetleri yasaklama yetkisi verdi. Bu dönemde bazı gazeteler kapatıldı, inkılaplar hızlandı.
03Hukuk Alanında İnkılaplar
Osmanlı’da hukuk ikiliği (şer’i–örfi, millet sistemi, Mecelle) vardı. Cumhuriyetle laik ve tek hukuk sistemine geçildi; 1924’te şer’iye mahkemeleri kaldırıldı.
| Kanun | Örnek alınan ülke |
|---|---|
| Türk Medeni Kanunu (1926) | İsviçre |
| Borçlar Kanunu (1926) | İsviçre |
| Ceza Kanunu (1926) | İtalya |
| Ticaret Kanunu (1926) | Almanya ve İtalya |
| Ceza Muhakemeleri Usulü | Almanya |
| Hukuk Usulü Muhakemeleri | İsviçre (Neuchâtel kantonu) |
- tek eşlilik ve resmî nikâh
- kadına boşanma hakkı
- mirasta kadın–erkek eşitliği
- mahkemede tanıklıkta eşitlik
- istediği mesleği seçme hakkı
- Laiklik: dinî hukuk yerine akla dayalı hukuk
- Halkçılık: kanun önünde eşitlik
- Çağdaşlaşma: modern Batı hukukunun alınması
04Eğitim ve Kültür Alanında İnkılaplar
| İnkılap | Önemi |
|---|---|
| Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924) | tüm eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı; medreseler kapandı; eğitimde birlik ve laiklik |
| Uluslararası rakamlar (1928) | Harf İnkılabı’ndan önce kabul edildi |
| Harf İnkılabı (1 Kasım 1928) | Latin kökenli yeni Türk alfabesi; okuma-yazmanın kolaylaşması |
| Millet Mektepleri (1929) | yetişkinlere yeni harflerle okuma-yazma öğretildi; Atatürk “Başöğretmen” olarak anıldı |
| Türk Tarih Kurumu (1931) | Türk tarihinin bilimsel olarak araştırılması (Türk Tarih Tezi) |
| Türk Dil Kurumu (1932) | Türkçenin sadeleşmesi ve geliştirilmesi (Güneş-Dil Teorisi) |
| Halkevleri (1932) | halk eğitimi ve kültür faaliyetleri |
| Üniversite Reformu (1933) | Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kuruldu |
| Diğer | Ankara Hukuk Mektebi (1925), Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1936) |
Aşağıdakilerden hangisi doğrudan “eğitimde birlik” amacına yönelik bir düzenlemedir?
A) Harf İnkılabı
B) Tevhid-i Tedrisat Kanunu
C) Soyadı Kanunu
D) Türk Tarih Kurumu’nun kurulması
E) Şapka Kanunu
Tevhid-i Tedrisat “öğretimin birleştirilmesi” anlamına gelir; medrese, mektep ve azınlık–yabancı okulları tek çatı (Maarif Vekâleti) altında toplandı.
Harf İnkılabı okuma-yazmayı kolaylaştırır ama doğrudan eğitim birliğini sağlamaz.
Cevap: B.
05Toplumsal Hayatta İnkılaplar
| İnkılap | Özet |
|---|---|
| Şapka Kanunu (1925) | kıyafette çağdaşlaşma; Atatürk şapkayı 1925 yazındaki Kastamonu gezisinde halka tanıttı, ardından kanun çıkarıldı |
| Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925) | laikliğin toplumsal alana yansıması |
| Takvim, saat ve ölçüler | Miladi takvim ve uluslararası saat (1925’te kabul, 1926’dan itibaren takvim); metre ve kilogram (Ölçüler Kanunu, 1931) |
| Kadın hakları | belediye seçimlerinde oy (1930), muhtarlık (1933), milletvekili seçme ve seçilme (1934) |
| Soyadı Kanunu (1934) | Mustafa Kemal’e TBMM tarafından “Atatürk” soyadı verildi |
| Lakap ve unvanların kaldırılması (1934) | ağa, hacı, hafız, paşa, efendi gibi unvanlar; eşitlik |
| Kılık-Kıyafet Kanunu (1934) | din adamlarının ibadet yeri dışında dinî kıyafet giymemesi |
| Hafta tatili (1935) | cuma yerine pazar; Batı ile ekonomik ilişkiler |
- Kadınlara siyasi haklar sırayla verildi: belediye (1930) → muhtarlık (1933) → milletvekili (1934). Türkiye bu hakları birçok Avrupa ülkesinden önce tanıdı.
- Soyadı Kanunu ve lakapların kaldırılması halkçılık (eşitlik) ile ilgilidir.
06Ekonomi Alanında Gelişmeler
- İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923): Lozan görüşmeleri kesildiği sırada toplandı; çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı. Misak-ı İktisadi kabul edildi; yerli malı kullanımı, millî ekonomi ve tekelcilik karşıtlığı vurgulandı. Yabancı sermayeye, ülke yasalarına uymak şartıyla karşı çıkılmadı.
- Aşar vergisinin kaldırılması (1925): köylü üzerindeki yük azaltıldı; halkçılık ilkesiyle ilgilidir.
- Kabotaj Kanunu (1926): Türk karasularında taşımacılık ve ticaret Türk gemilerine bırakıldı; ekonomik bağımsızlık.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): özel girişimin desteklenmesi.
- Türkiye İş Bankası (1924), Merkez Bankası (1930).
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrası devletçilik uygulandı: I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), Sümerbank (1933), Etibank (1935).
07Atatürk İlkeleri
Altı ilke Cumhuriyet Halk Fırkası programlarında yer aldı; 1937’de anayasaya girdi. Ayrıca millî egemenlik, millî bağımsızlık, millî birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh, akılcılık ve bilimsellik gibi bütünleyici ilkeler vardır.
| İlke | Özü | İlgili inkılap örnekleri |
|---|---|---|
| Cumhuriyetçilik | millî egemenliğe dayalı, seçimle gelen yönetim | saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, çok partili denemeler, kadınlara siyasi haklar |
| Milliyetçilik | millî birlik ve bağımsızlık; ırkçılığı değil ortak kültürü esas alır | Kabotaj Kanunu, TTK ve TDK, Türkçe ezan uygulaması, Hatay meselesi |
| Halkçılık | kanun önünde eşitlik, sınıf ayrıcalığı olmaması | aşarın kaldırılması, Soyadı Kanunu, lakapların kaldırılması, Medeni Kanun, Halkevleri |
| Devletçilik | özel girişimin yetersiz kaldığı alanda devletin ekonomiye girmesi | I. Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank, Etibank |
| Laiklik | din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğü | halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun, tekke ve zaviyelerin kapatılması, 1928 anayasa değişikliği |
| İnkılapçılık | yapılan inkılapları koruma ve çağdaşlaşmayı sürdürme | tüm inkılapların korunması; yeniliklere açıklık |
Aşarın kaldırılması, Soyadı Kanunu ve lakap ile unvanların kaldırılması aşağıdaki ilkelerden hangisinin ortak sonucudur?
A) Devletçilik
B) Milliyetçilik
C) Halkçılık
D) Laiklik
E) İnkılapçılık
Aşar köylünün yükünü hafifletti; soyadı ve unvan düzenlemeleri toplumdaki ayrıcalıkları kaldırıp eşitliği güçlendirdi.
Ortak nokta kişiler ve sınıflar arasındaki ayrıcalıkların kaldırılmasıdır.
Cevap: C.
- 1 Kasım 1922: saltanat kaldırıldı.
- 29 Ekim 1923: cumhuriyet; 13 Ekim 1923: Ankara başkent.
- 3 Mart 1924: halifelik, Tevhid-i Tedrisat, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti.
- 1925: Şapka Kanunu, tekke ve zaviyeler, aşar kaldırıldı.
- 1926: Medeni Kanun (İsviçre), Kabotaj Kanunu.
- 1928: uluslararası rakamlar, Harf İnkılabı; laik anayasa değişikliği.
- 1930–1933–1934: kadınlara belediye–muhtarlık–milletvekilliği hakkı.
- 1931 TTK, 1932 TDK ve Halkevleri, 1933 Üniversite Reformu.
- 1934: Soyadı Kanunu, lakaplar, Kılık-Kıyafet, I. Beş Yıllık Plan.
- 1937: altı ilke anayasada.
- İlk muhalefet partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924).
- 3 Mart 1924 “HaTeŞe-G”: Halifelik · Tevhid-i Tedrisat · Şer’iye ve Evkaf · Genelkurmay. “Hatice Şehre Gitti.”
- Kadın hakları “Be-Mu-Mi = 30-33-34”: Belediye 1930 → Muhtarlık 1933 → Milletvekilliği 1934.
- Hukuk kaynakları “Medeni İsviçre’de, Ceza İtalya’da, Ticaret Almanya’da” (Ticaret için İtalya da kaynak alındı).
- Halkçılık “ASLı EŞİT”: Aşar · Soyadı · Lakaplar · Medeni Kanun ile EŞİTlik.
- Laiklik “HaTeMeTe-28”: Halifelik · Tevhid-i Tedrisat · Medeni Kanun · Tekke-zaviye · 1928 değişikliği.
- Ekonomi kurumları “İş 24, Merkez 30, Sümer 33, Eti 35”.
3 Mart 1924’te kabul edilen düzenlemeler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?
- Halifeliğin kaldırılması
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu
- Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması
- Genelkurmay Başkanlığının kurulması
- Şapka Kanunu
Türk Medeni Kanunu hangi ülkenin medeni kanunu örnek alınarak hazırlanmıştır?
- Almanya
- İsviçre
- İtalya
- Fransa
- Belçika
Türk karasularında taşımacılık hakkının Türk gemilerine verilmesini sağlayan düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
- Teşvik-i Sanayi Kanunu
- Misak-ı İktisadi
- Kabotaj Kanunu
- Aşarın kaldırılması
- I. Beş Yıllık Sanayi Planı
Türk kadınının milletvekili seçme ve seçilme hakkı kazandığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- 1926
- 1928
- 1930
- 1933
- 1934
Türkiye Cumhuriyeti’nde kurulan ilk muhalefet partisi aşağıdakilerden hangisidir?
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- Serbest Cumhuriyet Fırkası
- Halk Fırkası
- Demokrat Parti
- Millî Kalkınma Partisi
I. Beş Yıllık Sanayi Planı ile Sümerbank ve Etibank’ın kurulması en çok hangi ilkeyle ilgilidir?
- Laiklik
- Cumhuriyetçilik
- Halkçılık
- Devletçilik
- İnkılapçılık
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.