KPSS Tarih Ders Notları: Millî Mücadele, Cepheler ve Antlaşmalar
KPSS Tarih Millî Mücadele konu anlatımı ve ders notu: Mondros Ateşkesi ve işgaller, cemiyetler, Samsun’dan Sivas’a hazırlık dönemi, Misak-ı Millî, TBMM’nin açılışı ve iç isyanlar, Doğu, Güney ve Batı cepheleri, Mudanya ve Lozan. Genelge, kongre ve antlaşma maddeleri tablolarla karşılaştırıldı.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 95) Milli Mücadele Örgütlenme Dönemi | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (1:04:59)
| Mondros, işgaller ve cemiyetler | 0–1 soru |
| Genelgeler, kongreler, Misak-ı Millî | genellikle 1–2 soru |
| TBMM dönemi ve cepheler | genellikle 1–2 soru |
| Antlaşmalar (Gümrü’den Lozan’a) | genellikle 1–2 soru |
01Mondros Ateşkesi ve İşgaller
30 Ekim 1918’de Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda imzalanan ateşkes Osmanlı’yı fiilen sona erdirdi. Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey imzaladı.
| Önemli madde | Anlamı |
|---|---|
| Boğazlar açılacak, istihkâmlar İtilaf’a teslim edilecek | İstanbul’un savunması ortadan kalktı |
| 7. madde: İtilaf, güvenliğini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek | Anadolu’nun tamamı işgale açık hâle geldi |
| 24. madde: Vilâyât-ı Sitte’de (altı Doğu vilayeti) karışıklık çıkarsa işgal edilebilecek | bölgede bir Ermeni devleti kurma amacı |
| Ordu terhis edilecek, silah ve cephane teslim edilecek | Türk milleti savunmasız bırakıldı |
| Haberleşme ve demiryolları İtilaf denetimine girecek; Toros tünelleri işgal edilecek | ülke içi ulaşım ve iletişim denetlendi |
- Mondros’tan sonra Musul ve İskenderun İngilizlerce, İstanbul (13 Kasım 1918) İtilaf donanmasıyla, Antalya ve Konya çevresi İtalyanlarca, Adana ve çevresi Fransızlarca işgal edildi. Antep, Maraş, Urfa önce İngiliz, sonra Fransız işgaline uğradı.
- 15 Mayıs 1919’da Yunanlılar Paris Barış Konferansı’nın kararıyla İzmir’i işgal etti; Hasan Tahsin ilk kurşunu attı. Batı Anadolu’da Kuvâ-yı Millîye birlikleri oluştu.
02Cemiyetler ve Kuvâ-yı Millîye
| Grup | Cemiyetler |
|---|---|
| Yararlı (millî) | Trakya-Paşaeli, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye, Kilikyalılar, İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye, Redd-i İlhak, Millî Kongre |
| Zararlı (azınlık) | Rum: Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti · Ermeni: Taşnak, Hınçak |
| Zararlı (Türk–Müslüman) | İngiliz Muhipleri, Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Teali-i İslam, Kürt Teali |
| Manda yanlıları | Wilson Prensipleri Cemiyeti (Amerikan mandası), İngiliz Muhipleri (İngiliz himayesi) |
- işgallere tepki olarak kuruldular
- bölgesel çalıştılar
- basın-yayın ve silahlı mücadele yöntemlerini kullandılar
- Sivas Kongresi’nde birleştiler
- ilk silahlı direniş Dörtyol’da Fransızlara karşı
- düzenli ordu kurulana kadar işgalleri yavaşlattı
- disiplin eksikliği ve merkezî komuta olmaması
- bazı liderleri sonra isyan etti (Çerkez Ethem)
03Hazırlık Dönemi: Samsun’dan Misak-ı Millî’ye
Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı.
| Belge / Toplantı | Önemli kararlar ve özellikler |
|---|---|
| Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) | işgallerin mitinglerle protesto edilmesi, İtilaf temsilciliklerine ve İstanbul’a protesto telgrafları çekilmesi; millî bilinci uyandırma |
| Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) | “Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.” · İstanbul hükümeti görevini yapamamaktadır · “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” · Sivas’ta ulusal kongre toplanacak. Kurtuluşun yöntemi ve gerekçesi açıklandı; millî egemenlik düşüncesi ilk kez dile getirildi; ihtilal niteliği taşır |
| Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919) | Toplanış bakımından bölgesel, kararları bakımından ulusal. Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür · manda ve himaye kabul edilemez (ilk kez) · Kuvâ-yı Millîye’yi etken, millî iradeyi hâkim kılmak esastır · Meclis-i Mebusan hemen toplanmalıdır · azınlıklara siyasi ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalık verilemez · Temsil Heyeti seçildi |
| Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) | Toplanış ve kararlar bakımından ulusal. Erzurum kararları benimsendi · tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşti · manda ve himaye kesin olarak reddedildi · Temsil Heyeti tüm yurdu temsil etti · İrade-i Milliye gazetesi · Ali Fuat Paşa Batı Anadolu Kuvâ-yı Millîye komutanı |
| Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919) | İstanbul hükümeti Temsil Heyeti’ni hukuken tanıdı; Meclis-i Mebusan’ın İstanbul’da toplanması kabul edildi |
| Misak-ı Millî (28 Ocak 1920) | Son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti. Mondros imzalandığında işgal edilmemiş Türk–Müslüman topraklar bölünemez · Kars, Ardahan, Batum ve Batı Trakya için gerekirse halk oylaması · Arap toprakları için halk oylaması · İstanbul ve Marmara’nın güvenliği sağlanırsa Boğazlar ticarete açılabilir · azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar ölçüsünde · siyasi, ekonomik ve adli gelişmeyi engelleyen kısıtlamalar (kapitülasyonlar) kabul edilemez |
- Manda ve himaye ilk kez Erzurum’da reddedildi; kesin ret ve cemiyetlerin birleşmesi Sivas’tadır.
- Temsil Heyeti Erzurum’da seçildi, Sivas’ta tüm yurdu temsil eder hâle geldi; İstanbul hükümeti tarafından Amasya Görüşmeleri’nde tanındı.
- Misak-ı Millî’yi kabul eden, TBMM değil son Osmanlı Mebusan Meclisidir. Bu karar üzerine İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etti.
- Mustafa Kemal Erzurum Kongresi’ne sivil olarak katılmak için askerlik görevinden istifa etti.
“Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” ifadesi ilk kez hangi belgede yer almış ve neyi vurgulamıştır?
A) Havza Genelgesi – padişaha bağlılığı
B) Amasya Genelgesi – millî egemenliği
C) Erzurum Kongresi – bölgesel direnişi
D) Sivas Kongresi – cemiyetlerin birleşmesini
E) Misak-ı Millî – sınırların belirlenmesini
İfade, kurtuluşun padişah ya da yabancı devletlerle değil, milletin kendi gücüyle olacağını söyler.
Bu cümle Amasya Genelgesi’ne aittir ve millî egemenlik anlayışını ilk kez dile getirir.
Cevap: B.
04TBMM, İç İsyanlar ve Sevr
23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Meclis güçler birliği ilkesine göre çalıştı: yasama, yürütme ve yargı mecliste toplandı (meclis hükümeti sistemi). İlk başkanı Mustafa Kemal’dir.
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Nisan 1920) ve İstiklal Mahkemeleri ile isyanlara ve vatana ihanete karşı önlem alındı.
- Teşkilat-ı Esasiye (20 Ocak 1921): TBMM’nin ilk anayasası; “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” ilkesini getirdi; meclis hükümeti sistemini anayasal hâle getirdi.
- Düzenli ordu 1920 sonlarında kuruldu; Kuvâ-yı Millîye bu orduya katıldı.
| İsyan grubu | Örnekler |
|---|---|
| İstanbul hükümeti ve İngiliz kışkırtmasıyla | Anzavur, Kuvâ-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu), Düzce, Bozkır, Yozgat |
| Azınlıkların isyanları | Pontus Rumları, Ermeni ayaklanmaları |
| Kuvâ-yı Millîye kaynaklı | Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe |
| Diğer | Koçgiri (1921), Millî Aşiret |
İstanbul hükümetinin Millî Mücadele’cilere karşı yayımladığı fetvaya, Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi başkanlığındaki Anadolu müftüleri karşı fetvayla cevap verdi.
Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)
Osmanlı ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı. Doğu Trakya ve İzmir çevresi Yunanistan’a, Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti, Güneydoğu’da özerk bir yönetim, Boğazların uluslararası bir komisyona bırakılması, kapitülasyonların genişletilmesi, ordunun çok küçük tutulması öngörüldü. Osmanlı Mebusan Meclisi kapalı olduğu için onaylanmadı; hukuken yürürlüğe girmedi, ölü doğmuş bir antlaşma sayılır. TBMM imzalayanları vatan haini ilan etti.
05Doğu ve Güney Cepheleri
- komutan Kâzım Karabekir
- Gümrü Antlaşması (Aralık 1920)
- TBMM’nin ilk askerî ve siyasi zaferi, ilk uluslararası antlaşması
- Ermenistan Sevr’den vazgeçti; Kars ve çevresi Türkiye’de kaldı
- düzenli ordu değil, Kuvâ-yı Millîye savaştı
- Antep, Maraş, Urfa direnişleri (Gazi, Kahraman, Şanlı unvanları)
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile sona erdi
- Hatay sınır dışında kaldı, özel yönetim öngörüldü
- Güney Cephesi’nde düzenli ordu savaşmamıştır; Fransa ile savaş Ankara Antlaşması’yla diplomatik yoldan bitirilmiştir.
- Ankara Antlaşması ile Fransa TBMM’yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu; İtilaf cephesinde ilk çatlak oluştu.
06Batı Cephesi
| Gelişme | Önemi |
|---|---|
| Londra Konferansı (Şubat–Mart 1921) | TBMM ilk kez uluslararası bir konferansa davet edildi; İtilaf TBMM’yi fiilen tanıdı. Sonuç alınamadı |
| Afganistan Antlaşması (Mart 1921) | TBMM’nin Müslüman bir devletle yaptığı ilk antlaşma |
| Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) | Sovyet Rusya ile; Batum Gürcistan’a bırakıldı (Misak-ı Millî’den ilk taviz olarak yorumlanır); Kars ve Ardahan Türkiye’de; Sovyetler TBMM’yi tanıyan ilk büyük devlet oldu |
| Tekâlif-i Milliye (Ağustos 1921) | halkın elindeki erzak, araç ve malzemenin bir kısmının orduya verilmesi; “topyekûn savaş” |
| Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) | Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan ile (Sovyet Rusya’nın katılımıyla); doğu sınırı bugünkü hâliyle kesinleşti |
Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra aşağıdaki gelişmelerden hangisi yaşanmamıştır?
A) Kars Antlaşması’nın imzalanması
B) Ankara Antlaşması’nın imzalanması
C) Mustafa Kemal’e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanının verilmesi
D) İtalyanların Anadolu’dan çekilmeye başlaması
E) Türk ordusunun savunmadan taarruza geçmesine zemin hazırlanması
Kars ve Ankara antlaşmaları (Ekim 1921), unvanlar (Eylül 1921) ve taarruz hazırlığı Sakarya’nın sonucudur.
İtalyanların çekilmeye başlaması ise II. İnönü zaferinden sonradır.
Cevap: D.
07Mudanya ve Lozan
Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922)
- TBMM ile İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalandı; Yunanistan sonradan kabul etti. TBMM’yi İsmet Paşa temsil etti.
- Doğu Trakya ve Edirne savaş yapılmadan, diplomasiyle kurtarıldı.
- İstanbul ve Boğazlar TBMM yönetimine bırakılacaktı; Osmanlı hükümetinin hukuken varlığı anlamını yitirdi. Bunu saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) izledi.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Konferansa TBMM ve İstanbul hükümetinin birlikte çağrılması saltanatın kaldırılmasını hızlandırdı. Türk heyetinin başkanı İsmet Paşa’dır. Görüşmeler bir ara kesildi, yeniden başlayarak antlaşmayla sonuçlandı.
| Konu | Karar |
|---|---|
| Sınırlar | Suriye sınırı Ankara Antlaşması’ndaki gibi; Yunanistan sınırı Meriç, Karaağaç savaş tazminatı karşılığında Türkiye’ye; Irak sınırı (Musul) İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı |
| Adalar | İmroz (Gökçeada), Bozcaada ve Tavşan adaları Türkiye’ye; diğer Doğu Ege adaları Yunanistan’a (bazı adalarda silahsızlandırma); Oniki Ada İtalya’da kaldı |
| Kapitülasyonlar | tamamen kaldırıldı |
| Osmanlı borçları | Osmanlı’dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; Türkiye’ye düşen pay taksitlerle ödenecekti |
| Azınlıklar | yalnızca gayrimüslimler azınlık sayıldı; Türk vatandaşı kabul edildiler. Türk ve Rum nüfusun mübadelesi ayrı bir sözleşmeyle kararlaştırıldı (İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri hariç) |
| Boğazlar | Türk başkanlığında uluslararası bir komisyon denetiminde; Boğazlar bölgesi askerden arındırıldı |
| Patrikhane | siyasi yetkileri olmadan İstanbul’da kaldı |
- Lozan’da çözülemeyen başlıca sorun Irak sınırı (Musul)dur. Boğazlardaki egemenlik kısıtlaması ve yabancı okullar, nüfus mübadelesinin uygulanması, borçların ödeme şekli gibi konular sonraki yıllarda çözüldü.
- Hatay, Lozan’ın değil Ankara Antlaşması’nın (1921) konusudur.
- Lozan, Sevr’i geçersiz kılmış; yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda kabul edilmiştir.
- Mondros 7. madde: stratejik nokta işgali; 24. madde: altı Doğu vilayeti.
- Havza: miting ve protesto; Amasya: millî egemenlik ve gerekçe-amaç-yöntem.
- Erzurum: bölgesel toplanış, ulusal karar; manda ilk kez reddedildi.
- Sivas: cemiyetler birleşti; manda kesin reddedildi.
- Misak-ı Millî: son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti.
- TBMM (23 Nisan 1920): güçler birliği; Teşkilat-ı Esasiye (1921).
- Gümrü: TBMM’nin ilk antlaşması; Afganistan: Müslüman devletle ilk antlaşma.
- Moskova: Batum Gürcistan’a; Kars: doğu sınırı kesinleşti.
- Ankara (1921): Fransa ilk İtilaf devleti olarak tanıdı; Hatay dışarıda kaldı.
- Sakarya: Mareşal ve Gazi unvanı.
- Mudanya: Doğu Trakya savaşsız alındı.
- Lozan: kapitülasyonlar kaldırıldı; Musul çözülemedi.
- Hazırlık sırası “Ha-A-E-S-A-M”: Havza → Amasya Genelgesi → Erzurum → Sivas → Amasya Görüşmeleri → Misak-ı Millî. “Havada Ankara’ya Erken Sefer Ama Misafirle.”
- Mondros’un kritik iki maddesi “7 her yer, 24 Doğu”: 7. madde her stratejik nokta; 24. madde altı vilayet.
- Manda “Erzurum dedi, Sivas mühürledi”.
- 1921 antlaşmaları “Af-Mos-Kars-Ank”: Afganistan (Mart) → Moskova (Mart) → Kars (Ekim) → Ankara (Ekim). Mart’ta ikili, Ekim’de ikili.
- Cephe–komutan “Doğu Kâzım, Güney halk, Batı İsmet–Mustafa Kemal”: Doğu: Kâzım Karabekir · Güney: Kuvâ-yı Millîye · Batı: İnönüler İsmet Paşa, Sakarya ve Büyük Taarruz Başkomutan Mustafa Kemal.
- Lozan’ın adaları “İBT”: İmroz · Bozcaada · Tavşan adaları Türkiye’nin (“İki Bayrak Taşırız”).
Mondros Ateşkesi’nin hangi maddesi, İtilaf Devletlerine Anadolu’nun herhangi bir yerini işgal etme imkânı vermiştir?
- 1. madde
- 7. madde
- 10. madde
- 16. madde
- 24. madde
Toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal nitelik taşıyan toplantı aşağıdakilerden hangisidir?
- Sivas Kongresi
- Amasya Görüşmeleri
- Erzurum Kongresi
- Balıkesir Kongresi
- Alaşehir Kongresi
Misak-ı Millî kararlarını kabul eden meclis aşağıdakilerden hangisidir?
- Temsil Heyeti
- I. TBMM
- Sivas Kongresi
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi
- Meclis-i Âyan
TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- Gümrü Antlaşması
- Moskova Antlaşması
- Afganistan Antlaşması
- Kars Antlaşması
- Ankara Antlaşması
Doğu Trakya’nın savaş yapılmadan kurtarıldığı gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
- Lozan Antlaşması
- Ankara Antlaşması
- Londra Konferansı
- Sevr Antlaşması
- Mudanya Ateşkesi
Lozan Barış Konferansı’nda çözüme kavuşturulamayıp sonraya bırakılan konu aşağıdakilerden hangisidir?
- Kapitülasyonlar
- Yunanistan sınırı
- Irak sınırı (Musul)
- Suriye sınırı
- Gökçeada ve Bozcaada
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Millî Mücadele: Hazırlık Dönemi, Cepheler ve Antlaşmalar testini çöz →
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.