KPSS Tarih Ders Notları: Osmanlı’da Duraklama, Gerileme ve Dağılma (17.–20. Yüzyıl)
KPSS Tarih Osmanlı’da Duraklama, Gerileme ve Dağılma konu anlatımı ve ders notu: 17. yüzyıl isyanları ve ıslahatlar, 18. yüzyıl antlaşmaları ve Lale Devri, 19. yüzyılda Tanzimat, Islahat, Meşrutiyet, 20. yüzyıl başında Trablusgarp, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı. Antlaşma maddeleri tablolarla özetlendi.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 54) Osmanlı Duraklama Dönemi | Sebepler | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (33:59)
| 17. ve 18. yüzyıl antlaşmaları, ıslahatlar | genellikle 1–2 soru |
| 19. yüzyıl (Tanzimat, Islahat, Meşrutiyet, fikir akımları) | genellikle 1–2 soru |
| Trablusgarp ve Balkan Savaşları | 0–1 soru |
| I. Dünya Savaşı | genellikle 1 soru |
0117. Yüzyıl: Duraklama, İsyanlar ve Islahatlar
- kafes usulü, deneyimsiz padişahlar
- devşirme ve Yeniçeri’nin bozulması
- tımarın bozulması, iltizam
- Celali isyanları
- Coğrafi Keşifler, ticaret yollarının değişmesi
- ucuz gümüş girişi, enflasyon
- Avrupa’da askerî gelişmeler
Antlaşmalar
| Antlaşma | Taraf | Önemi |
|---|---|---|
| Zitvatorok (1606) | Avusturya | Avusturya arşidükü protokolde padişaha denk sayıldı; yıllık vergi kaldırıldı. Osmanlı’nın Batı’ya karşı siyasi üstünlüğünün sarsılmaya başladığı antlaşma |
| Kasr-ı Şirin (1639) | Safeviler | Bağdat Osmanlı’da kaldı; bugünkü Türkiye–İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla şekillendi |
| Bucaş (1672) | Lehistan | Podolya Osmanlı’ya geçti; Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı |
| Karlofça (1699) | Avusturya, Lehistan, Venedik | II. Viyana Kuşatması (1683) sonrası savaşların sonu; ilk büyük toprak kaybı: Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Podolya Lehistan’a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e. Duraklama dönemi sona erdi |
| İstanbul (1700) | Rusya | Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı |
İsyanlar ve ıslahatçılar
- Celali isyanları: Anadolu’da vergi yükü, tımar düzeninin bozulması, işsiz kalan askerler ve medrese öğrencileri gibi nedenlerle çıktı. Kuyucu Murat Paşa sert yöntemlerle bastırdı.
- Genç Osman (II. Osman): Yeniçeri Ocağı’nın yerine yeni bir ordu düşündü; yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah oldu (1622).
- IV. Murat: sert yöntemlerle düzen sağladı; Revan ve Bağdat seferleri. Koçi Bey risalesini ona sundu. Tarhuncu Ahmet Paşa denk bütçe denemesiyle bilinir.
- Köprülü Mehmet Paşa: sadrazamlığı şartlı kabul etti; sert önlemlerle otoriteyi güçlendirdi. Köprülüler döneminde Girit (1669) fethedildi.
- 17. yüzyıl ıslahatları baskı ve kuvvete dayalıdır; amaç bozulan kurumları eski düzene (Kanuni dönemine) döndürmektir. Batı örnek alınmamıştır.
- Zitvatorok ilk eşitlik, Karlofça ilk büyük toprak kaybıdır.
0218. Yüzyıl: Gerileme ve Antlaşmalar
Osmanlı Karlofça’da kaybettiği yerleri geri almaya çalıştı; Rusya en büyük tehdit hâline geldi.
| Antlaşma | Taraf | Önemi |
|---|---|---|
| Prut (1711) | Rusya | Baltacı Mehmet Paşa; Azak geri alındı. Rusya’ya karşı kazanılan önemli zafer |
| Pasarofça (1718) | Avusturya, Venedik | Mora geri alındı; Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı. Lale Devri başladı |
| Belgrad (1739) | Avusturya, Rusya | Fransa’nın arabuluculuğu; Belgrad geri alındı. Karşılığında Fransa’ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi (1740) |
| Küçük Kaynarca (1774) | Rusya | Kırım bağımsız (Türk-Müslüman nüfuslu ilk toprak kaybı); Rusya’ya Ortodoksları koruma bahanesi; ilk kez savaş tazminatı; halifelik ilk kez siyasi araç olarak kullanıldı |
| Aynalıkavak (1779) | Rusya | Küçük Kaynarca’yı genel olarak doğruladı; Kırım’ın bağımsızlığı tekrar edildi. Rusya Kırım’ı 1783’te ilhak etti |
| Ziştovi (1791) | Avusturya | Avusturya ile yapılan son savaşın antlaşması |
| Yaş (1792) | Rusya | Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edildi |
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Kırım’a bağımsızlık verilmiştir.
B) Rusya, Osmanlı’daki Ortodokslar üzerinde hak iddia edebilecek bir zemin elde etmiştir.
C) Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir.
D) Halifelik ilk kez siyasi bir araç olarak kullanılmıştır.
E) Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edilmiştir.
A, B, C, D Küçük Kaynarca’nın bilinen sonuçlarıdır.
Kırım önce bağımsız yapılmış, Rusya 1783’te ilhak etmiş, bu durum Yaş Antlaşması (1792) ile kabul edilmiştir.
Cevap: E.
0318. Yüzyıl Islahatları
Bu yüzyılda ıslahatlarda ilk kez Batı örnek alındı; ancak yenilikler daha çok askerî alanla sınırlı kaldı ve halktan geniş destek görmedi.
| Dönem | Yenilikler |
|---|---|
| Lale Devri (1718–1730) III. Ahmet, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa | Avrupa’ya geçici elçiler (Paris’e Yirmisekiz Mehmet Çelebi); İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi ile ilk Türk matbaası (1727); kumaş, kâğıt ve çini atölyeleri; Tulumbacı Ocağı; çiçek aşısı; Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona erdi |
| I. Mahmut, III. Mustafa, I. Abdülhamit | Humbaracı Ocağı’nın düzenlenmesi; Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (deniz mühendis okulu); Esham: ilk iç borçlanma (1775) |
| III. Selim | Nizam-ı Cedid ordusu ve bunun gideri için İrad-ı Cedid hazinesi; Londra, Paris, Viyana, Berlin’de sürekli elçilikler; Mühendishane-i Berr-i Hümayun (kara mühendis okulu). Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ile tahttan indirildi |
- Lale Devri’nde Avrupa’ya giden elçiler geçici; III. Selim dönemindeki elçilikler süreklidir.
0419. Yüzyıl: Dağılma ve Dış Sorunlar
Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik akımı çok uluslu Osmanlı’yı en çok etkileyen gelişme oldu. İlk milliyetçi ayaklanma Sırp İsyanı (1804), ilk bağımsızlık kazanan ulus Yunanlılardır.
| Gelişme | Özet |
|---|---|
| Yunan İsyanı (1821) | Navarin’de (1827) Osmanlı–Mısır donanması yakıldı; Edirne Antlaşması (1829) sonrası Yunanistan bağımsız oldu |
| Mısır Meselesi | Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı; Kütahya (1833): Mısır ve Suriye valiliği; Hünkâr İskelesi (1833): Rus yardımı karşılığında Boğazlar Rusya dışındaki savaş gemilerine kapalı; Londra (1840): Mısır valiliği babadan oğula |
| Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841) | Boğazlar barış zamanında tüm yabancı savaş gemilerine kapalı; Boğazlar ilk kez uluslararası bir antlaşmayla düzenlendi |
| Balta Limanı (1838) | İngiltere ile ticaret antlaşması; tekel (yed-i vahit) kaldırıldı, Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açıldı, yerli üretim zayıfladı |
| Kırım Savaşı (1853–1856) | Osmanlı, İngiltere ve Fransa’nın desteğiyle Rusya’ya karşı savaştı. İlk dış borç 1854’te alındı. Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devleti sayıldı, toprak bütünlüğü güvenceye alındı, Karadeniz tarafsız hâle getirildi |
| 93 Harbi (1877–1878) | Rusya ile; Ayastefanos’a itiraz üzerine Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan prenslik; Kars, Ardahan, Batum Rusya’ya; Ermenilere ıslahat sözü. Kıbrıs’ın yönetimi ayrı bir anlaşmayla İngiltere’ye bırakıldı |
| Kuzey Afrika | Cezayir Fransa’nın (1830), Tunus Fransa’nın (1881), Mısır İngiltere’nin (1882) işgaline uğradı |
0519. Yüzyıl Islahatları ve Meşrutiyet
II. Mahmut (1808–1839)
- Sened-i İttifak (1808): ayanlarla imzalandı; padişah yetkilerini ilk kez kendi dışındaki bir güçle paylaştı. Anayasacılık yolunda ilk adım sayılır.
- Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
- Divan yerine nezaretler (bakanlıklar); ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831); ilk nüfus sayımı (1831, erkek nüfus); Tıbbiye ve Harbiye okulları; rüştiyeler; Avrupa’ya öğrenci; fes ve kılık kıyafet düzenlemesi; posta teşkilatı; muhtarlık.
Fermanlar ve anayasa
| Belge | Getirdikleri |
|---|---|
| Tanzimat Fermanı (1839) | Abdülmecit dönemi, Mustafa Reşit Paşa okudu. Can, mal, namus güvenliği; yargısız ceza verilmemesi; vergilerin gelire göre alınması; askerliğin düzenli hâle getirilmesi; Müslüman ve gayrimüslimlerin kanun önünde eşitliği. Padişah, yetkilerini kendi isteğiyle sınırladı; hukuk üstünlüğü ilkesi kabul edildi |
| Islahat Fermanı (1856) | Gayrimüslimlere memurluk, okul açma, askerlik yerine bedel ödeme gibi haklar; yabancılara mülk edinme hakkı. Amaç Avrupa’nın müdahalesini önlemekti; Paris Antlaşması’nda adının geçmesi ise müdahaleye zemin hazırladı |
| Kanun-i Esasi (1876) | II. Abdülhamit dönemi; ilk anayasa, I. Meşrutiyet. Seçimle gelen Meclis-i Mebusan, padişahın atadığı Meclis-i Âyan. Padişah meclisi kapatma ve sürgün yetkisini korudu; meclis 93 Harbi gerekçesiyle 1878’de kapatıldı |
Abdülaziz ve II. Abdülhamit dönemleri
- Abdülaziz: Avrupa’ya giden ilk padişah; Mekteb-i Sultani; Şura-yı Devlet (Danıştay’ın temeli); Mecelle çalışmaları (Ahmet Cevdet Paşa); Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) meşrutiyet için çalıştı.
- II. Abdülhamit: Düyun-u Umumiye (1881) ile dış borçlar yabancı denetimine girdi; İslamcılık politikası; Hicaz Demiryolu; Almanya ile yakınlaşma (Bağdat Demiryolu); 1897 Osmanlı–Yunan Savaşı’nda zafer.
- II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki baskısıyla Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi. 31 Mart Vakası (1909) Hareket Ordusu’yla bastırıldı, II. Abdülhamit tahttan indirildi; 1909 değişikliğiyle padişahın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri artırıldı.
- 1908’de Bulgaristan bağımsızlık ilan etti, Avusturya Bosna-Hersek’i ilhak etti.
Fikir akımları: Osmanlıcılık (tüm unsurları Osmanlı kimliğinde birleştirme) Balkan milliyetçilikleriyle, İslamcılık (halifelik etrafında birlik) Arap ayrılıkçılığıyla zayıfladı; sonunda Türkçülük (Ziya Gökalp) güç kazandı. Batıcılık ise Batı’yı örnek alarak kalkınmayı savundu.
06Trablusgarp ve Balkan Savaşları
Trablusgarp Savaşı (1911–1912): İtalya saldırdı; Mısır İngiliz işgalinde olduğu için bölgeye ordu gönderilemedi, gönüllü subaylar gitti (Mustafa Kemal Tobruk ve Derne’de). Balkan Savaşı başlayınca Uşi Antlaşması (1912) imzalandı: Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya; Oniki Ada geçici olarak İtalya’ya bırakıldı, geri alınamadı. Kuzey Afrika’daki son toprak kaybıdır.
| Savaş | Özet |
|---|---|
| I. Balkan Savaşı (1912–1913) | Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ Osmanlı’ya saldırdı. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti. Londra Antlaşması (1913): sınır Midye–Enez hattı; Ege adalarının durumu büyük devletlere bırakıldı. Bu süreçte İttihat ve Terakki Babıâli Baskını (1913) ile yönetimi ele geçirdi |
| II. Balkan Savaşı (1913) | Bulgaristan’a karşı müttefikler savaştı; Osmanlı Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı. Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (1913): sınır büyük ölçüde Meriç; Yunanistan ile Atina Antlaşması (1913): Yunanistan’daki Türklerin hakları; Sırbistan ile İstanbul Antlaşması (1914) |
- Batı Trakya’da Bulgar baskısına karşı Garbi Trakya Hükümeti (1913) kuruldu; Türklerin kurduğu ilk cumhuriyet olarak anılır. İstanbul Antlaşması ile bölge Bulgaristan’a bırakıldı.
- Sonuçlar: Balkanların büyük bölümü kaybedildi; Osmanlıcılık fikri iflas etti; Türkçülük güçlendi; Rumeli’den Anadolu’ya büyük göç yaşandı.
07I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Cepheleri
Savaşın genel nedenleri: sanayi devriminin doğurduğu sömürge ve pazar rekabeti, milliyetçilik, silahlanma ve bloklaşma. Kıvılcım: Saraybosna suikastı (28 Haziran 1914). Osmanlı, Almanya ile gizli ittifak yaptı; Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girdi.
İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya; sonradan İtalya ve ABD. İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan; sonradan Osmanlı ve Bulgaristan.
| Cephe | Önemli bilgi |
|---|---|
| Kafkas | Taarruz; Enver Paşa’nın Sarıkamış harekâtı ağır kayıpla bitti. 1915’te Sevk ve İskân Kanunu. Mustafa Kemal 1916’da Muş ve Bitlis’i geri aldı |
| Kanal | Taarruz; Süveyş’i alma amacı; Cemal Paşa’nın iki harekâtı başarısız |
| Çanakkale | Savunma cephesi; 18 Mart 1915 deniz zaferi; kara savaşlarında Mustafa Kemal Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar’da öne çıktı. İtilaf Rusya’ya yardım ulaştıramadı, savaş uzadı, Bulgaristan İttifak’a katıldı, Rusya’da Bolşevik İhtilali’ne zemin hazırlandı |
| Irak | İngilizlere karşı Kut’ül Amare (1916) zaferi; sonra Bağdat kaybedildi |
| Suriye–Filistin, Hicaz–Yemen | İngilizlere ve Şerif Hüseyin’in isyanına karşı; Mustafa Kemal 7. Ordu komutanı; Fahrettin Paşa’nın Medine savunması |
| Yardım cepheleri | Galiçya, Makedonya, Romanya: müttefiklere asker gönderildi |
- Gizli antlaşmalar: İstanbul (Boğazlar Rusya’ya), Londra (Oniki Ada ve Antalya İtalya’ya), Sykes–Picot (Ortadoğu İngiltere–Fransa arasında), St. Jean de Maurienne (İzmir çevresi İtalya’ya).
- Rusya 1917 Bolşevik İhtilali’yle savaştan çekildi; Brest-Litovsk (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı’ya geri bırakıldı.
- Osmanlı Mondros Ateşkesi’ni (30 Ekim 1918) imzaladı. Barış antlaşmaları: Almanya Versay, Avusturya Saint-Germain, Bulgaristan Nöyyi, Macaristan Triyanon, Osmanlı Sevr.
Çanakkale Savaşı’nın sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
A) I. Dünya Savaşı’nın uzaması
B) Rusya’ya yardım ulaştırılamaması
C) Bulgaristan’ın İttifak Devletleri yanında savaşa girmesi
D) Mustafa Kemal’in tanınmaya başlaması
E) Kars, Ardahan ve Batum’un Osmanlı’ya geri verilmesi
A, B, C ve D doğrudan Çanakkale’nin sonuçlarıdır.
Kars, Ardahan ve Batum’un geri verilmesi Rusya’nın savaştan çekilmesiyle imzalanan Brest-Litovsk (1918) ile ilgilidir. Dolaylı bir bağ kurulsa da doğrudan sonuç değildir.
Cevap: E.
- Zitvatorok (1606): Avusturya ile eşitlik; Karlofça (1699): ilk büyük toprak kaybı.
- Kasr-ı Şirin (1639): bugünkü İran sınırına esas.
- 17. yy ıslahatları: baskıyla, Batı örnek alınmadan.
- Lale Devri: matbaa (1727), geçici elçilik; III. Selim: Nizam-ı Cedid, sürekli elçilik.
- Küçük Kaynarca (1774): Kırım bağımsız, ilk savaş tazminatı.
- Sened-i İttifak (1808): padişah yetkisinin ilk sınırlanması.
- Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri kaldırıldı.
- Tanzimat (1839), Islahat (1856), Kanun-i Esasi (1876).
- Balta Limanı (1838): yerli üretimin çöküşü; ilk dış borç 1854.
- Berlin (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız.
- Uşi (1912): Trablusgarp kaybı; Oniki Ada.
- Çanakkale (1915): 18 Mart deniz zaferi.
- 17. yüzyıl antlaşma sırası “Zi-Kas-Bu-Kar”: Zitvatorok 1606 → Kasr-ı Şirin 1639 → Bucaş 1672 → Karlofça 1699. “Zil çaldı, kasa bulundu, karlı gün geldi.”
- 18. yüzyıl Rusya hattı “Prut sevindirdi, Kaynarca yaktı, Yaş bitirdi”: Prut 1711 zafer → Küçük Kaynarca 1774 Kırım bağımsız → Yaş 1792 Kırım Rusya’nın.
- Elçilik farkı “Lale geçti, Selim kaldı”: Lale Devri geçici, III. Selim sürekli elçilik.
- Berlin’de bağımsız olanlar “SKR”: Sırbistan · Karadağ · Romanya (“Sırtımdaki Karanlık Rüzgâr”); Bulgaristan yalnızca prenslik.
- Mısır Meselesi “Kütahya verdi, Hünkâr kapattı, Londra çözdü”: 1833 Kütahya → 1833 Hünkâr İskelesi → 1840 Londra; 1841 Boğazlar Sözleşmesi.
Osmanlı Devleti’nin ilk büyük toprak kaybına uğradığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- Zitvatorok
- Karlofça
- Pasarofça
- Bucaş
- Prut
Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılması aşağıdaki padişahlardan hangisinin döneminde gerçekleşmiştir?
- III. Ahmet
- I. Mahmut
- III. Mustafa
- I. Abdülhamit
- III. Selim
Osmanlı tarihinde padişahın yetkilerinin ilk kez sınırlandırıldığı ve ayanlarla imzalanan belge aşağıdakilerden hangisidir?
- Sened-i İttifak
- Tanzimat Fermanı
- Islahat Fermanı
- Kanun-i Esasi
- Mecelle
Berlin Antlaşması (1878) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- Sırbistan bağımsız oldu.
- Karadağ bağımsız oldu.
- Romanya bağımsız oldu.
- Bulgaristan bağımsız oldu.
- Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı.
Osmanlı pazarını Avrupa mallarına açarak yerli üretimin gerilemesine yol açan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- Hünkâr İskelesi
- Kütahya
- Balta Limanı
- Paris
- Londra
I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın taarruz amaçlı açtığı cepheler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- Çanakkale – Irak
- Kafkas – Kanal
- Hicaz – Yemen
- Galiçya – Romanya
- Suriye – Çanakkale
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.