KPSS Tarih Ders Notları: Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

KPSS Tarih Osmanlı Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı ve ders notu: hükümdarlık ve veraset, Divan-ı Hümayun, taşra yönetimi, toprak sistemi ve tımar, Kapıkulu ve eyalet askerleri, vergiler ve ekonomi, medrese ve Enderun eğitimi, bilim ve sanat. Karıştırılan kavramlar tablolarla ayrıldı.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 28) Osmanlı Kültür Uygarlık – 1 | Merkez Teşkilat | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (49:11)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Devlet yönetimi ve Divangenellikle 1 soru
Toprak sistemi ve ordugenellikle 1 soru
Ekonomi, vergiler, loncalar0–1 soru
Eğitim, bilim, sanat0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Hükümdarlık ve Veraset

Osmanlı’da padişah devletin sahibi ve en yüksek otoritesidir; ancak şer’i hukuka ve geleneklere bağlıdır. Taht kavgalarını önlemek için veraset (tahta geçiş) usulü zamanla değişti.

DönemVeraset anlayışı
Osman ve Orhan BeyÜlke hanedanın ortak malı (eski Türk ülüş anlayışı)
I. MuratÜlke padişah ve oğullarının malıdır; kardeşlerin hakkı kaldırıldı
FatihKanunname ile, nizam-ı âlem için kardeş katline izin verildi; ülke padişahın malı sayıldı
I. Ahmet sonrasıEkber ve erşed: hanedanın en yaşlı ve olgun erkek üyesi tahta geçer
Sancağa çıkma
  • şehzadeler deneyimli lalalar ile sancaklara gönderilir
  • yönetim tecrübesi kazanırlar
  • taht için hazırlık yapılır
Kafes usulü
  • şehzadeler sarayda tutulur
  • yönetim deneyimi kazanamazlar
  • tahta deneyimsiz padişahlar çıkar
!DİKKAT
  • Ekber ve erşed sistemi taht kavgalarını azaltmış; ancak kafes usulüyle birlikte deneyimsiz padişahların tahta geçmesine yol açmıştır.
  • Her değişikliğin ortak amacı taht kavgalarını önlemek ve merkezî otoriteyi korumaktır.
Reklam

02Merkez Teşkilatı: Saray ve Divan-ı Hümayun

Saray

  • Birun (dış saray): devlet işlerinin görüldüğü, görevlilerin bulunduğu bölüm.
  • Enderun (iç saray): devşirme ile alınanlardan seçilenlerin devlet adamı olarak yetiştirildiği okul.
  • Harem: padişahın ailesinin yaşadığı bölüm.

Divan-ı Hümayun

Devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek kurul; aynı zamanda yüksek mahkeme görevi görürdü. Orhan Bey döneminde kuruldu. Fatih’e kadar padişah başkanlık ederdi; Fatih’ten sonra başkanlık sadrazama (veziriazam) geçti, padişah toplantıları kafes arkasından izleyebiliyordu. Divan’ın kararları danışma niteliğindeydi; son söz padişahındı.

ÜyeGörevi
Sadrazampadişahın mutlak vekili; padişah mührünü taşır, sefere padişah yerine gidebilir
Kubbealtı vezirlerisadrazama yardımcı; danışma
Kazaskeradalet ve eğitim işleri; kadı ve müderris atamaları (Rumeli ve Anadolu kazaskeri)
Defterdarmaliye işleri; bütçe ve hazine
Nişancıfermanlara tuğra çekme, tapu–tahrir kayıtları, kanunların hazırlanması
Kaptan-ı deryadonanma komutanı; İstanbul’da bulunduğunda divana katılır
Yeniçeri ağasıvezir rütbesindeyse divana katılırdı
Şeyhülislamdivanın asıl üyesi değildir; din işlerinde fetva verir, gerektiğinde çağrılır
Reisülküttapdivan kâtiplerinin başı; zamanla dış işlerinden sorumlu hâle geldi
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir köylü, kadının verdiği karara itiraz ederek Divan-ı Hümayun’a başvurmuş ve davası yeniden görüşülmüştür. Bu durum Divan-ı Hümayun’un hangi özelliğini gösterir?
A) Mali işleri yürütmesini
B) Yüksek mahkeme görevi görmesini
C) Dış ilişkileri düzenlemesini
D) Askerî seferleri planlamasını
E) Eğitim kurumlarını denetlemesini

Kadı kararına itirazın Divan’da görüşülmesi, Divan’ın üst yargı mercii olduğunu gösterir.

Herkesin Divan’a başvurabilmesi adalet anlayışının bir yansımasıdır.

Cevap: B.

03Taşra Teşkilatı ve Hukuk

Eyalet (beylerbeyi)
↓
Sancak (sancakbeyi)
↓
Kaza (kadı; güvenlikte subaşı)
↓
Köy (yerel temsilciler, imam, kethüda)
Taşra yönetiminin kademeleri
Eyalet türüÖzellik
Salyanesiz (tımarlı)tımar sistemi uygulanır; vergiler dirlik sahiplerince toplanır (Anadolu, Rumeli gibi)
Salyaneli (yıllıklı)tımar uygulanmaz; vergiler yıllık olarak merkeze gönderilir (Mısır, Bağdat, Cezayir gibi)
Özel yönetimli bölgelerKırım Hanlığı, Hicaz, Eflak–Boğdan, Erdel; iç işlerinde serbest, Osmanlı’ya bağlı
  • Kadı: kazanın yargı ve yönetim amiridir; belediye, noterlik, vakıf denetimi gibi işleri de yürütür. Doğrudan merkeze bağlıdır.
  • Hukuk: şer’i hukuk (İslam hukuku) ve örfi hukuk (padişah ferman ve kanunnameleri). Örfi kurallar şer’i hukuka aykırı olamazdı.
  • Millet sistemi: gayrimüslimler din ve mezheplerine göre gruplandırılır; din ve özel hukuk işlerinde serbesttirler.

04Toprak Sistemi

Osmanlı’da toprakların büyük bölümü miri arazidir; mülkiyeti devlete aittir, köylü toprağı işleme hakkına sahiptir. Toprak sisteminin temeli Büyük Selçukluların ikta sistemidir.

DirlikYıllık gelirVerildiği kişiler
Has100.000 akçe ve üzeripadişah, hanedan üyeleri, vezirler, beylerbeyleri
Zeamet20.000–100.000 akçesancakbeyi, kadı ve diğer üst düzey görevliler
Tımar3.000–20.000 akçetımarlı sipahiler ve bazı taşra görevlileri
Dirlik sisteminin amaçları
  • hazineden para çıkmadan asker beslemek
  • üretimin sürekliliği
  • vergilerin düzenli toplanması
  • taşrada güvenlik ve merkezî otorite
Diğer arazi türleri
  • Vakıf: geliri hayır işine ayrılmış
  • Mülk: özel mülkiyette
  • Paşmaklık: padişahın anne, eş ve kızlarına
  • Yurtluk–ocaklık: sınır boylarında, babadan oğula
  • Malikâne: hizmet karşılığı mülk olarak verilen
  • Sipahi, topladığı vergi karşılığında gelirine göre cebelü (atlı asker) yetiştirirdi.
  • Toprağını geçerli sebep olmadan üst üste üç yıl boş bırakan köylüden toprağı alınır, ayrıca çiftbozan vergisi alınırdı.
  • İltizam: bir bölgenin vergisinin belirli süreliğine açık artırmayla toplanma hakkının verilmesi. Malikâne usulünde bu hak ömür boyu verildi (17. yüzyıl sonu).
!DİKKAT
  • Dirlik sahibi toprağın sahibi değildir; yalnızca vergi gelirini kullanır. Mülkiyet devlete aittir.
  • Tımar sistemi bozulunca tımarlı sipahi sayısı azaldı, köylü topraktan kaçtı, Celali isyanları arttı. Bu bağlantı Duraklama sorularında sık kullanılır.
Reklam

05Ordu

BölümÖzellik
Kapıkulu askerlerimerkez ordusu; devşirmelerden oluşur, üç ayda bir ulufe (maaş) alır. Piyade: Yeniçeri, cebeci, topçu, top arabacı, humbaracı, lağımcı. Süvari: altı bölük
Eyalet askerlerien kalabalık kısım tımarlı sipahiler; ayrıca akıncılar (sınır ve öncü), azaplar, yaya–müsellemler, yörükler (geri hizmet)
Donanmailk tersane Gelibolu; İstanbul’un fethinden sonra Haliç tersanesi; komutanı kaptan-ı derya
Yardımcı kuvvetlerKırım Hanlığı ve bağlı beyliklerin askerleri
  • Devşirme: Hristiyan ailelerin çocuklarının alınıp Türk-İslam terbiyesiyle yetiştirilmesi. Yeteneklileri Enderun’a, diğerleri Acemi Ocağı üzerinden Yeniçeri Ocağı’na gönderilirdi.
  • Cülus bahşişi: yeni padişahın tahta çıkışında Kapıkulu askerine verilen para. Zamanla askerin isyan bahanesi oldu ve hazineyi yordu.
  • Yeniçeri Ocağı I. Murat döneminde kuruldu, 1826’da II. Mahmut tarafından kaldırıldı.

06Ekonomi ve Vergiler

Osmanlı ekonomisinin temeli tarımdır. Ekonomi anlayışında halkın ihtiyacını karşılama (iaşe), hazinenin gelirini koruma (fiskalizm) ve geleneğe bağlılık (gelenekçilik) öne çıkar.

VergiTürüKimden, ne için
Öşürşer’iMüslüman çiftçiden ürün üzerinden
Haraçşer’igayrimüslimlerin topraklarından
Cizyeşer’iaskerlik yapmayan, çalışabilen gayrimüslim erkeklerden
Zekâtşer’ibelirli zenginlik ölçüsündeki Müslümanlardan
Çift resmiörfitoprak işleyen Müslüman köylüden
İspençeörfitoprak işleyen gayrimüslim köylüden
Ağnamörfiküçükbaş hayvanlardan
Avarızörfisavaş ve olağanüstü durumlarda
Bac / gümrükörfipazar ve ticaret mallarından

Esnaf ve ticaret

  • Lonca: Ahiliğin devamı olan esnaf teşkilatı; üretim kalitesi, fiyat ve rekabet denetimi.
  • Narh: malların satış fiyatının kadı tarafından belirlenmesi. Gedik: dükkân açma ve meslek icra izni.
  • Bedesten: değerli malların satıldığı kapalı çarşı. Kervansaray ve hanlar ticaret yollarını destekledi.
  • Kapitülasyonlar: başlangıçta padişahın lütfu olan ticari ayrıcalıklar; zamanla sürekli hâle gelip yerli üretimi zayıflattı.
!DİKKAT
  • İspençe ve cizye ikisi de gayrimüslimden alınır; ispençe toprak, cizye kişi (baş) vergisidir.
  • Avarız olağanüstü dönem vergisidir; zamanla düzenli alınır hâle geldi.

07Eğitim, Bilim ve Sanat

KurumÖzellik
Sıbyan mektebimahalle ölçeğinde ilköğretim; okuma-yazma ve din bilgisi
Medreseilk medrese İznik (Orhan Bey); Fatih’in Sahn-ı Seman, Kanuni’nin Süleymaniye medreseleri; Süleymaniye’de tıp medresesi de vardı
Enderundevlet adamı ve saray görevlisi yetiştiren saray okulu
Darüşşifahastane ve tıp eğitimi
Cami, tekke, loncayaygın (halk) eğitimi

Bilim insanları ve eserler

KişiKatkısı
Ali Kuşçuastronomi ve matematik; Fatih döneminde İstanbul’da ders verdi
Akşemseddinbulaşıcı hastalıklar hakkında görüşleri; Fatih’in hocası
TakiyüddinIII. Murat döneminde İstanbul’da rasathane kurdu
Piri Reis1513 dünya haritası, Kitab-ı Bahriye
Seydi Ali ReisMir’atü’l-Memalik
Kâtip ÇelebiCihannüma, Keşfü’z-Zünun
Evliya ÇelebiSeyahatname
Matrakçı Nasuhminyatür (şehir resimleri), matematik

Mimari

Osmanlı mimarisinin zirvesi Mimar Sinan’dır. Kendi ifadesine göre Şehzade Camii çıraklık, Süleymaniye Camii kalfalık, Edirne’deki Selimiye Camii ustalık eseridir. Cami, medrese, imaret, hamam ve darüşşifadan oluşan külliyeler şehirlerin sosyal merkezi oldu; bu yapılar vakıflar aracılığıyla yaşatıldı.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Osmanlı’da bir külliyede cami, medrese, imaret ve darüşşifanın bir arada bulunması ve bunların vakıf gelirleriyle işletilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?
A) Eğitimin yalnızca sarayda yapıldığını
B) Kamu hizmetlerinin bir bölümünün vakıflarca karşılandığını
C) Tımar sisteminin bozulduğunu
D) Vergilerin merkezde toplandığını
E) Loncaların fiyatları belirlediğini

Külliye; ibadet, eğitim, sağlık ve beslenme hizmetini bir arada sunar.

Bu hizmetlerin vakıf geliriyle yürütülmesi, devletin yükünü toplumun hayır kurumlarının paylaştığını gösterir.

Cevap: B.

SON TEKRAR
  • Veraset: I. Murat (padişah ve oğulları) → Fatih (kardeş katli) → I. Ahmet sonrası ekber ve erşed.
  • Divan-ı Hümayun: Orhan Bey kurdu; Fatih’ten sonra başkan sadrazam.
  • Şeyhülislam divanın asıl üyesi değildir.
  • Nişancı: tuğra ve tapu–tahrir; defterdar: maliye; kazasker: adalet ve eğitim.
  • Kadı: kazada yargı ve yönetim.
  • Has > zeamet > tımar (100.000 / 20.000 / 3.000 akçe sınırları).
  • Miri arazi: mülkiyet devlette, kullanım köylüde.
  • Kapıkulu maaşlı merkez ordusu; tımarlı sipahi ordunun en kalabalık kısmı.
  • Cizye gayrimüslim baş vergisi; öşür Müslümandan ürün vergisi.
  • Narh: fiyatı kadı belirler.
  • Mimar Sinan: Şehzade–Süleymaniye–Selimiye.
KODLAMA
  • Divan üyeleri “SaKaDeNiş”: Sadrazam · Kazasker · Defterdar · Nişancı (asıl dört üye grubu); kaptan-ı derya ve yeniçeri ağası şartlı katılır.
  • Dirlik sınırları “3–20–100”: tımar 3 binden, zeamet 20 binden, has 100 binden başlar.
  • Vergi eşleri “Müslüman: öşür + çift resmi / Gayrimüslim: haraç + ispençe + cizye”: ürün vergisinin karşılığı haraç, köylü toprak vergisinin karşılığı ispençe; cizye yalnız gayrimüslimde, baş vergisidir.
  • Sinan “Çırak Şehzade, Kalfa Süleyman, Usta Selim”: Şehzade Camii → Süleymaniye Camii → Selimiye Camii (Edirne).
  • Veraset “Murat–Mehmet–Ahmet” = Oğullar–Katil–Ekber.
Reklam
Konu TestiKPSS Tarih · 6 soru
1.

Osmanlı’da tahta hanedanın en yaşlı ve olgun erkek üyesinin geçmesi esası aşağıdaki padişahlardan hangisinin döneminden sonra uygulanmıştır?

  1. I. Murat
  2. Fatih Sultan Mehmet
  3. Yavuz Sultan Selim
  4. I. Ahmet
  5. II. Mahmut
2.

Divan-ı Hümayun’da fermanlara tuğra çeken ve tapu–tahrir kayıtlarından sorumlu olan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Nişancı
  2. Defterdar
  3. Kazasker
  4. Reisülküttap
  5. Şeyhülislam
3.

Osmanlı’da vergilerin yıllık olarak merkeze gönderildiği ve tımar sisteminin uygulanmadığı eyaletlere ne ad verilir?

  1. Salyanesiz eyalet
  2. Sancak
  3. Salyaneli eyalet
  4. Kaza
  5. Yurtluk–ocaklık
4.

I. Hazineden para çıkmadan asker yetiştirilmesi
II. Üretimin sürekliliğinin sağlanması
III. Taşrada merkezî otoritenin güçlenmesi

Yukarıdakilerden hangileri dirlik sisteminin amaçları arasındadır?

  1. Yalnız I
  2. I ve II
  3. I ve III
  4. II ve III
  5. I, II ve III
5.

Toprak işleyen gayrimüslim köylüden alınan örfi vergi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Öşür
  2. Çift resmi
  3. Ağnam
  4. Avarız
  5. İspençe
6.

Osmanlı’da malların satış fiyatlarının kadı tarafından belirlenmesine ne ad verilir?

  1. Gedik
  2. Narh
  3. İltizam
  4. Mukataa
  5. Esham
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: D Ekber ve erşed usulü I. Ahmet döneminden sonra uygulanmıştır.
2.
Cevap: A Nişancı tuğra çeker, tapu–tahrir kayıtlarını tutar.
3.
Cevap: C Salyaneli (yıllıklı) eyaletlerde tımar uygulanmaz, vergi yıllık olarak merkeze gönderilir.
4.
Cevap: E Üçü de dirlik sisteminin amaçlarıdır.
5.
Cevap: E İspençe, toprak işleyen gayrimüslim köylüden alınır; Müslüman köylüden alınan karşılığı çift resmidir.
6.
Cevap: B Narh, fiyatın kadı tarafından belirlenmesidir.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Osmanlı Kültür ve Medeniyeti testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...