KPSS Tarih Ders Notları: İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları

KPSS Tarih İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları konu anlatımı ve ders notu: Türklerin İslamiyet’e geçişi, Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular, Haçlı Seferleri, Türkiye Selçukluları ve Anadolu beylikleri. Savaşlar, eserler ve “ilk”ler tablolarla özetlendi.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 13) Türk İslam Tarihi – 1 | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (35:29)

SINAVDA NE ÇIKAR?
İslamiyet’e geçiş ve ilk Türk-İslam devletlerigenellikle 1 soru
Büyük Selçuklu ve Haçlı Seferleri0–1 soru
Türkiye Selçukluları ve beyliklergenellikle 1 soru
Kültür ve medeniyet (eserler, kurumlar)genellikle 1–2 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Türklerin İslamiyet’e Geçişi

Emeviler döneminde Arap–Türk ilişkileri çoğunlukla çatışma biçimindeydi; Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ikinci planda tutan tutumu Türklerin İslamiyet’e geçişini yavaşlattı. Abbasiler ise Türklere hoşgörülü davrandı.

Emeviler: çatışma dönemi
↓
751 Talas Savaşı: Abbasi–Çin mücadelesi, Karluklar Abbasileri destekledi
↓
Türk–Arap yakınlaşması, toplu geçişlerin başlaması
↓
Abbasi ordusunda ve sarayında Türk komutanlar (Samarra şehri)
Türklerin İslamiyet’e geçiş süreci
  • Talas Savaşı (751), Çin’in Orta Asya’daki ilerleyişini durdurdu; kâğıdın İslam dünyasına geçmesine katkı sağladı.
  • Abbasi halifesi Mutasım, Türk askerleri için Bağdat yakınlarında Samarra şehrini kurdurdu.
  • Geçişi kolaylaştıran etkenler: Gök Tanrı inancı ile tek Tanrı inancının benzerliği, ahiret inancı, cihat–akın benzerliği, Abbasilerin hoşgörüsü, Müslüman tüccarlar ve dervişler.
Reklam

02Karahanlılar, Gazneliler ve Diğerleri

Karahanlılar (840–1212)

  • İlk Müslüman Türk devletidir. Satuk Buğra Han İslamiyet’i kabul etti; sonraki dönemde İslamiyet devlet dini oldu.
  • Resmî dil olarak Türkçeyi kullandılar; Türk kültürünü İslam anlayışıyla birleştirdiler.
  • Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldılar; Batı Karahanlılar önce Büyük Selçuklu, sonra Karahitay egemenliğine girdi. Devlet 13. yüzyıl başında Karahitay ve Harzemşah saldırılarıyla sona erdi.
  • Kervansaray benzeri yapılar (ribat) ve medreseler kurdular.
EserYazarıNot
Kutadgu BiligYusuf Has Hacib“Mutluluk veren bilgi”; siyasetname, Türkçe
Divanu Lügati’t-TürkKaşgarlı MahmudTürkçe–Arapça sözlük; Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu gösterme amacı; dünya haritası
Atabetü’l-HakayıkEdip Ahmet Yüknekiöğüt veren (didaktik) eser
Divan-ı HikmetHoca Ahmet Yesevitasavvufi şiirler; İslamiyet’in Türkler arasında yayılması

Gazneliler (963–1187)

  • Alp Tigin kurdu; en parlak dönemi Gazneli Mahmut dönemidir.
  • Gazneli Mahmut, “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır. Hindistan’a çok sayıda sefer düzenleyerek İslamiyet’in burada yayılmasını sağladı.
  • Resmî dil ve edebiyatta Farsça öne çıktı; Firdevsi Şehname’yi bu dönemde Gazneli Mahmut’a sundu. Bilgin Bîrûnî de Gazneli sarayında çalıştı.
  • 1040 Dandanakan Savaşı’nda Selçuklulara yenildi; zayıflayan devlete Gurlular son verdi.

Mısır ve Harezm’deki Türk devletleri

DevletÖne çıkan bilgi
TolunoğullarıAhmet bin Tolun; Mısır’da kurulan ilk Türk-İslam devleti
İhşitlerMısır’da ikinci Türk devleti; Fatımiler tarafından yıkıldı
HarzemşahlarBüyük Selçuklu’nun yerine güçlendi; Otrar olayı sonrası Moğol saldırısıyla çöktü; Celaleddin Harzemşah 1230 Yassıçimen’de Türkiye Selçuklularına yenildi
MemlüklerMısır–Suriye; Ayn Calut’ta (1260) Moğolları durdurdu
!DİKKAT
  • İlk Müslüman Türk devleti Karahanlılar; Mısır’daki ilk Türk-İslam devleti Tolunoğulları.
  • Karahanlılarda Türkçe, Gaznelilerde Farsça öne çıkar. “Türkçenin resmî dil olması” Karahanlıların ayırt edici özelliğidir.

03Büyük Selçuklu Devleti (1040–1157)

Oğuzların Kınık boyuna mensup Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı beyler, Gaznelileri 1040 Dandanakan Savaşı’nda yenerek devleti kurdu.

HükümdarOlayÖnemi
Tuğrul BeyPasinler (1048)Bizans ile ilk büyük savaş; Anadolu’ya akınlar yoğunlaştı
Tuğrul BeyBağdat Seferi (1055)Şii Büveyhoğulları baskısına son verildi; halife Tuğrul’a “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi; İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçti
AlparslanMalazgirt (1071)Bizans imparatoru Romen Diyojen yenildi; Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı
Melikşahen geniş sınırlarvezir Nizamülmülk: Nizamiye medreseleri, Siyasetname; Ömer Hayyam’ın katkısıyla Celali takvimi
Sultan SencerKatvan (1141)Karahitaylara yenilgi; 1153 Oğuz isyanı; Sencer’in ölümüyle (1157) devlet dağıldı

Yıkılış nedenleri: taht kavgaları (ülüş anlayışı), Batınilerin (Haşhaşiler) suikastleri, Haçlı Seferleri, atabeylerin bağımsızlaşması, Oğuz isyanı.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

1071 Malazgirt Savaşı’nın doğrudan sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
A) İslam dünyasının siyasi liderliğinin Türklere geçmesi
B) Anadolu’da ilk Türk beyliklerinin kurulması
C) Bizans’ın Anadolu’yu tamamen kaybettiğini kabul etmesi
D) Haçlı Seferlerinin sona ermesi
E) Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulması

Liderliğin Türklere geçişi 1055 Bağdat Seferi’nin sonucudur (A). Kuruluş 1040 Dandanakan’dır (E).

Bizans’ın savunmaya geçmesi ve “Anadolu Türk yurdudur” sonucu 1176 Miryokefalon’a aittir (C).

Cevap: B. Malazgirt’ten sonra Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular gibi I. Beylikler kuruldu.

04Haçlı Seferleri

Haçlı Seferleri, Kudüs’ü almak gerekçesiyle Avrupalıların düzenlediği seferlerdir. Asıl nedenleri arasında dinî (Kudüs), siyasi (Bizans’ın yardım çağrısı, Türk ilerleyişini durdurma), ekonomik (Doğu’nun zenginlikleri) ve sosyal (feodal baskıdan kurtulma isteği) etkenler vardır.

SeferÖne çıkan bilgi
I. Haçlı (1096–1099)Türkiye Selçukluları İznik’i kaybetti, başkent Konya’ya taşındı; Kudüs alındı; Urfa Kontluğu gibi Haçlı devletleri kuruldu
II. HaçlıUrfa’nın Zengiler tarafından geri alınması üzerine; Anadolu’da Türklere yenildi, başarısız
III. HaçlıSelahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü almasına (1187) tepki; Kudüs geri alınamadı
IV. Haçlı (1204)Haçlılar Kudüs yerine İstanbul’u işgal etti, Latin İmparatorluğu kuruldu
Avrupa’ya etkisi
  • kilisenin otoritesi sarsıldı
  • feodal beyler zayıfladı, krallar güçlendi
  • Doğu–Batı ticareti gelişti
  • Rönesans’a zemin hazırlandı
Türk-İslam dünyasına etkisi
  • Türklerin Anadolu’da ilerleyişi yavaşladı
  • Türkiye Selçukluları başkenti Konya’ya taşıdı
  • Müslümanlar arasında dayanışma arttı
  • Bizans geçici olarak rahatladı
Reklam

05I. Beylikler ve Türkiye Selçukluları

I. Beylikler (Malazgirt sonrası)

BeylikMerkezÖne çıkan
DanişmentlilerSivas, Tokat, AmasyaHaçlılarla mücadele; ilk medreselerden Niksar’daki Yağıbasan Medresesi
SaltuklularErzurumDoğu Anadolu’da Gürcülerle mücadele
MengüceklilerErzincan, DivriğiDivriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO listesinde)
ArtuklularDiyarbakır, Mardin, HasankeyfMalabadi Köprüsü; bilgin El-Cezeri (sibernetik ve otomatik makineler)
Çaka BeyliğiİzmirAnadolu’da kurulan ilk Türk donanması

Türkiye (Anadolu) Selçukluları

Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kuruldu (kuruluş genellikle 1077 kabul edilir). Önemli gelişmeler:

HükümdarGelişme
I. Kılıç ArslanI. Haçlı Seferi; İznik kaybedildi, başkent Konya oldu
II. Kılıç ArslanMiryokefalon (1176): Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudu bitti, Bizans savunmaya geçti; Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti
I. Gıyaseddin KeyhüsrevAntalya’nın fethi (1207): Akdeniz ticaretine açılış
I. İzzeddin KeykavusSinop’un fethi (1214): Karadeniz ticareti
I. Alaeddin Keykubaten parlak dönem; Alaiye (Alanya) fethi, Kırım’da Sudak Seferi (ilk deniz aşırı sefer), Yassıçimen (1230) zaferi
II. Gıyaseddin KeyhüsrevBabai İsyanı (1240); Kösedağ (1243) Moğol yenilgisi: İlhanlı egemenliği başladı

Kösedağ’dan sonra merkezî otorite zayıfladı, Anadolu’da II. Beylikler ortaya çıktı. Devlet 14. yüzyıl başında (1308) sona erdi.

!DİKKAT
  • Malazgirt (1071) Anadolu’nun kapısını açtı; Miryokefalon (1176) Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi.
  • Yassıçimen (1230) Harzemşahlarla yapıldı; sonuçta Moğollarla Türkiye Selçukluları arasındaki tampon bölge ortadan kalktı.
  • Kösedağ Moğollarla, Miryokefalon Bizans ile yapıldı.

06II. Beylikler Dönemi

BeylikMerkezÖne çıkan
KaramanoğullarıKaraman, KonyaKaramanoğlu Mehmet Bey 1277’de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Osmanlı’ya uzun süre direndi
GermiyanoğullarıKütahyaKütahya ve çevresi çeyiz yoluyla Osmanlı’ya geçti
HamitoğullarıIsparta, Eğirdirbazı toprakları satın alma yoluyla Osmanlı’ya geçti
KaresioğullarıBalıkesirOrhan Bey döneminde Osmanlı’ya katılan ilk beylik; Osmanlı’ya donanma ve Rumeli’ye geçiş imkânı
AydınoğullarıBirgi, Ayasuluk (Selçuk)Umur Bey; Ege’de güçlü donanma
CandaroğullarıKastamonu, SinopKaradeniz ticareti
Menteşe, Saruhan, TekeBatı ve güneybatı Anadoludenizcilik ve ticaret
Dulkadiroğulları, RamazanoğullarıMaraş–Elbistan, AdanaMemlük–Osmanlı arasında tampon; Yavuz Sultan Selim döneminden itibaren Osmanlı egemenliğine girdiler

07Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti

Devlet ve kurumlar

  • Atabey: şehzadeleri yetiştiren devlet adamı; zamanla bağımsız atabeylikler kuruldu.
  • Divan-ı Saltanat (Büyük Divan): devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; başkanı vezir.
  • İkta sistemi: toprak gelirinin asker beslemek karşılığında komutan ve devlet görevlilerine verilmesi. Nizamülmülk geliştirdi; Osmanlı tımarının temelidir.
  • Gulam sistemi: küçük yaşta alınan çocukların saray ve ordu için yetiştirilmesi.

Ekonomi ve sosyal yapı

  • Türkiye Selçukluları kervansaraylar kurdu; tüccara ücretsiz konaklama ve devlet güvencesi (zarar gören tüccarın kaybını devletin karşılaması) sağlandı.
  • Ahilik: esnaf ve sanatkâr teşkilatı; Ahi Evran öncülüğünde Anadolu’da yayıldı; üretim kalitesi, ahlak ve dayanışma.
  • Vakıflar: cami, medrese, darüşşifa, kervansaray gibi kamu hizmetlerini finanse etti.

Bilim, düşünce, sanat

KişiKatkısı
Farabifelsefe; “ikinci öğretmen” (Muallim-i Sani)
İbn-i Sinatıp ve felsefe; El-Kanun fi’t-Tıb
Bîrûnîastronomi, matematik; Dünya’nın yarıçapını hesapladı
Harezmîcebir; sıfırı kullanması
Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı VeliAnadolu’da tasavvuf ve Türkçenin yayılması
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Türkiye Selçuklularında kervansaraylar kurulması ve ticaret mallarına devlet güvencesi getirilmesi öncelikle hangi amaca yöneliktir?
A) Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak
B) Medrese eğitimini yaygınlaştırmak
C) Ticareti canlandırıp ekonomiyi güçlendirmek
D) Halifeliğin desteğini almak
E) Merkezî otoriteyi zayıflatmak

Kervansaray yol güvenliği ve konaklama sağlar; güvence tüccarın riskini azaltır.

İkisi de tüccarı Anadolu yollarını kullanmaya teşvik eder.

Cevap: C. Amaç ticareti canlandırmak ve gümrük gelirlerini artırmaktır.

SON TEKRAR
  • Talas (751): Türk–Arap yakınlaşması; kâğıdın İslam dünyasına geçişi.
  • Karahanlılar: ilk Müslüman Türk devleti; Türkçe resmî dil.
  • Gazneli Mahmut: “sultan” unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı.
  • Dandanakan (1040): Büyük Selçuklu kuruldu.
  • Bağdat Seferi (1055): İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçti.
  • Malazgirt (1071): Anadolu’nun kapıları açıldı.
  • Miryokefalon (1176): Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
  • Kösedağ (1243): Moğol egemenliği; II. Beylikler.
  • Çaka Bey: ilk Türk donanması; Karesi: Osmanlı’ya katılan ilk beylik.
  • Karamanoğlu Mehmet Bey (1277): Türkçe resmî dil.
  • İkta: Osmanlı tımar sisteminin temeli.
KODLAMA
  • Karahanlı eserleri “KuDAD”: Kutadgu Bilig · Divanu Lügati’t-Türk · Atabetü’l-Hakayık · Divan-ı Hikmet.
  • Selçuklu savaş sırası “DaPaBaMa”: Dandanakan 1040 → Pasinler 1048 → Bağdat 1055 → Malazgirt 1071.
  • Anadolu’nun “kapısı Malazgirt, tapusu Miryokefalon”.
  • Türkiye Selçuklu limanları “ASA”: Antalya 1207 → Sinop 1214 → Alaiye (Alanya); deniz aşırı ilk sefer Sudak.
  • Moğol kırılması “Kösedağ = Kötü dağ”: 1243, Anadolu’da birlik bozuldu.
Reklam
Konu TestiKPSS Tarih · 6 soru
1.

Türkçeyi resmî dil olarak kullanan ilk Müslüman Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Gazneliler
  2. Tolunoğulları
  3. Karahanlılar
  4. Büyük Selçuklular
  5. İhşitler
2.

Aşağıdaki eser–yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  1. Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hacib
  2. Siyasetname – Nizamülmülk
  3. Divan-ı Hikmet – Ahmet Yesevi
  4. Divanu Lügati’t-Türk – Edip Ahmet Yükneki
  5. Şehname – Firdevsi
3.

Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudunu kaybederek savunmaya geçtiği savaş aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Pasinler
  2. Malazgirt
  3. Kösedağ
  4. Yassıçimen
  5. Miryokefalon
4.

IV. Haçlı Seferi’nin sonucu olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. Haçlılar İstanbul’u işgal ederek Latin İmparatorluğu’nu kurdu.
  2. Kudüs Haçlılar tarafından alındı.
  3. Türkiye Selçuklularının başkenti Konya’ya taşındı.
  4. Urfa Kontluğu kuruldu.
  5. Selahaddin Eyyubi Kudüs’ü fethetti.
5.

Anadolu’da ilk Türk donanmasını kuran beylik aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Saltuklular
  2. Çaka Beyliği
  3. Mengücekliler
  4. Danişmentliler
  5. Artuklular
6.

Kösedağ Savaşı’nın (1243) sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

  1. Anadolu’nun kapılarının Türklere açılması
  2. Bizans’ın vergiye bağlanması
  3. İslam dünyasının liderliğinin Türklere geçmesi
  4. Moğol egemenliğinin başlaması ve II. Beyliklerin ortaya çıkması
  5. Haçlı Seferlerinin başlaması
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C Karahanlılar ilk Müslüman Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak kullanmıştır.
2.
Cevap: D Divanu Lügati’t-Türk’ün yazarı Kaşgarlı Mahmud’dur; Edip Ahmet Yükneki Atabetü’l-Hakayık’ı yazmıştır.
3.
Cevap: E Miryokefalon (1176) ile Bizans savunmaya geçmiş, Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşmiştir.
4.
Cevap: A IV. Haçlı Seferi’nde (1204) İstanbul işgal edilmiştir. B, C, D I. Haçlı; E III. Haçlı öncesiyle ilgilidir.
5.
Cevap: B İzmir merkezli Çaka Beyliği Anadolu’daki ilk Türk donanmasını kurmuştur.
6.
Cevap: D Kösedağ yenilgisiyle İlhanlı (Moğol) egemenliği başlamış, merkezî otorite zayıflayıp beylikler ortaya çıkmıştır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...