KPSS Tarih Ders Notları: İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları
KPSS Tarih İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları konu anlatımı ve ders notu: Türklerin İslamiyet’e geçişi, Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular, Haçlı Seferleri, Türkiye Selçukluları ve Anadolu beylikleri. Savaşlar, eserler ve “ilk”ler tablolarla özetlendi.
KPSS Tarih
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Retro Yayıncılık · 13) Türk İslam Tarihi – 1 | Mehmet Celal ÖZYILDIZ – 2026 (35:29)
| İslamiyet’e geçiş ve ilk Türk-İslam devletleri | genellikle 1 soru |
| Büyük Selçuklu ve Haçlı Seferleri | 0–1 soru |
| Türkiye Selçukluları ve beylikler | genellikle 1 soru |
| Kültür ve medeniyet (eserler, kurumlar) | genellikle 1–2 soru |
01Türklerin İslamiyet’e Geçişi
Emeviler döneminde Arap–Türk ilişkileri çoğunlukla çatışma biçimindeydi; Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ikinci planda tutan tutumu Türklerin İslamiyet’e geçişini yavaşlattı. Abbasiler ise Türklere hoşgörülü davrandı.
- Talas Savaşı (751), Çin’in Orta Asya’daki ilerleyişini durdurdu; kâğıdın İslam dünyasına geçmesine katkı sağladı.
- Abbasi halifesi Mutasım, Türk askerleri için Bağdat yakınlarında Samarra şehrini kurdurdu.
- Geçişi kolaylaştıran etkenler: Gök Tanrı inancı ile tek Tanrı inancının benzerliği, ahiret inancı, cihat–akın benzerliği, Abbasilerin hoşgörüsü, Müslüman tüccarlar ve dervişler.
02Karahanlılar, Gazneliler ve Diğerleri
Karahanlılar (840–1212)
- İlk Müslüman Türk devletidir. Satuk Buğra Han İslamiyet’i kabul etti; sonraki dönemde İslamiyet devlet dini oldu.
- Resmî dil olarak Türkçeyi kullandılar; Türk kültürünü İslam anlayışıyla birleştirdiler.
- Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldılar; Batı Karahanlılar önce Büyük Selçuklu, sonra Karahitay egemenliğine girdi. Devlet 13. yüzyıl başında Karahitay ve Harzemşah saldırılarıyla sona erdi.
- Kervansaray benzeri yapılar (ribat) ve medreseler kurdular.
| Eser | Yazarı | Not |
|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib | “Mutluluk veren bilgi”; siyasetname, Türkçe |
| Divanu Lügati’t-Türk | Kaşgarlı Mahmud | Türkçe–Arapça sözlük; Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu gösterme amacı; dünya haritası |
| Atabetü’l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | öğüt veren (didaktik) eser |
| Divan-ı Hikmet | Hoca Ahmet Yesevi | tasavvufi şiirler; İslamiyet’in Türkler arasında yayılması |
Gazneliler (963–1187)
- Alp Tigin kurdu; en parlak dönemi Gazneli Mahmut dönemidir.
- Gazneli Mahmut, “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır. Hindistan’a çok sayıda sefer düzenleyerek İslamiyet’in burada yayılmasını sağladı.
- Resmî dil ve edebiyatta Farsça öne çıktı; Firdevsi Şehname’yi bu dönemde Gazneli Mahmut’a sundu. Bilgin Bîrûnî de Gazneli sarayında çalıştı.
- 1040 Dandanakan Savaşı’nda Selçuklulara yenildi; zayıflayan devlete Gurlular son verdi.
Mısır ve Harezm’deki Türk devletleri
| Devlet | Öne çıkan bilgi |
|---|---|
| Tolunoğulları | Ahmet bin Tolun; Mısır’da kurulan ilk Türk-İslam devleti |
| İhşitler | Mısır’da ikinci Türk devleti; Fatımiler tarafından yıkıldı |
| Harzemşahlar | Büyük Selçuklu’nun yerine güçlendi; Otrar olayı sonrası Moğol saldırısıyla çöktü; Celaleddin Harzemşah 1230 Yassıçimen’de Türkiye Selçuklularına yenildi |
| Memlükler | Mısır–Suriye; Ayn Calut’ta (1260) Moğolları durdurdu |
- İlk Müslüman Türk devleti Karahanlılar; Mısır’daki ilk Türk-İslam devleti Tolunoğulları.
- Karahanlılarda Türkçe, Gaznelilerde Farsça öne çıkar. “Türkçenin resmî dil olması” Karahanlıların ayırt edici özelliğidir.
03Büyük Selçuklu Devleti (1040–1157)
Oğuzların Kınık boyuna mensup Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı beyler, Gaznelileri 1040 Dandanakan Savaşı’nda yenerek devleti kurdu.
| Hükümdar | Olay | Önemi |
|---|---|---|
| Tuğrul Bey | Pasinler (1048) | Bizans ile ilk büyük savaş; Anadolu’ya akınlar yoğunlaştı |
| Tuğrul Bey | Bağdat Seferi (1055) | Şii Büveyhoğulları baskısına son verildi; halife Tuğrul’a “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi; İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçti |
| Alparslan | Malazgirt (1071) | Bizans imparatoru Romen Diyojen yenildi; Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı |
| Melikşah | en geniş sınırlar | vezir Nizamülmülk: Nizamiye medreseleri, Siyasetname; Ömer Hayyam’ın katkısıyla Celali takvimi |
| Sultan Sencer | Katvan (1141) | Karahitaylara yenilgi; 1153 Oğuz isyanı; Sencer’in ölümüyle (1157) devlet dağıldı |
Yıkılış nedenleri: taht kavgaları (ülüş anlayışı), Batınilerin (Haşhaşiler) suikastleri, Haçlı Seferleri, atabeylerin bağımsızlaşması, Oğuz isyanı.
1071 Malazgirt Savaşı’nın doğrudan sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
A) İslam dünyasının siyasi liderliğinin Türklere geçmesi
B) Anadolu’da ilk Türk beyliklerinin kurulması
C) Bizans’ın Anadolu’yu tamamen kaybettiğini kabul etmesi
D) Haçlı Seferlerinin sona ermesi
E) Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulması
Liderliğin Türklere geçişi 1055 Bağdat Seferi’nin sonucudur (A). Kuruluş 1040 Dandanakan’dır (E).
Bizans’ın savunmaya geçmesi ve “Anadolu Türk yurdudur” sonucu 1176 Miryokefalon’a aittir (C).
Cevap: B. Malazgirt’ten sonra Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular gibi I. Beylikler kuruldu.
04Haçlı Seferleri
Haçlı Seferleri, Kudüs’ü almak gerekçesiyle Avrupalıların düzenlediği seferlerdir. Asıl nedenleri arasında dinî (Kudüs), siyasi (Bizans’ın yardım çağrısı, Türk ilerleyişini durdurma), ekonomik (Doğu’nun zenginlikleri) ve sosyal (feodal baskıdan kurtulma isteği) etkenler vardır.
| Sefer | Öne çıkan bilgi |
|---|---|
| I. Haçlı (1096–1099) | Türkiye Selçukluları İznik’i kaybetti, başkent Konya’ya taşındı; Kudüs alındı; Urfa Kontluğu gibi Haçlı devletleri kuruldu |
| II. Haçlı | Urfa’nın Zengiler tarafından geri alınması üzerine; Anadolu’da Türklere yenildi, başarısız |
| III. Haçlı | Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü almasına (1187) tepki; Kudüs geri alınamadı |
| IV. Haçlı (1204) | Haçlılar Kudüs yerine İstanbul’u işgal etti, Latin İmparatorluğu kuruldu |
- kilisenin otoritesi sarsıldı
- feodal beyler zayıfladı, krallar güçlendi
- Doğu–Batı ticareti gelişti
- Rönesans’a zemin hazırlandı
- Türklerin Anadolu’da ilerleyişi yavaşladı
- Türkiye Selçukluları başkenti Konya’ya taşıdı
- Müslümanlar arasında dayanışma arttı
- Bizans geçici olarak rahatladı
05I. Beylikler ve Türkiye Selçukluları
I. Beylikler (Malazgirt sonrası)
| Beylik | Merkez | Öne çıkan |
|---|---|---|
| Danişmentliler | Sivas, Tokat, Amasya | Haçlılarla mücadele; ilk medreselerden Niksar’daki Yağıbasan Medresesi |
| Saltuklular | Erzurum | Doğu Anadolu’da Gürcülerle mücadele |
| Mengücekliler | Erzincan, Divriği | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO listesinde) |
| Artuklular | Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf | Malabadi Köprüsü; bilgin El-Cezeri (sibernetik ve otomatik makineler) |
| Çaka Beyliği | İzmir | Anadolu’da kurulan ilk Türk donanması |
Türkiye (Anadolu) Selçukluları
Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kuruldu (kuruluş genellikle 1077 kabul edilir). Önemli gelişmeler:
| Hükümdar | Gelişme |
|---|---|
| I. Kılıç Arslan | I. Haçlı Seferi; İznik kaybedildi, başkent Konya oldu |
| II. Kılıç Arslan | Miryokefalon (1176): Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudu bitti, Bizans savunmaya geçti; Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti |
| I. Gıyaseddin Keyhüsrev | Antalya’nın fethi (1207): Akdeniz ticaretine açılış |
| I. İzzeddin Keykavus | Sinop’un fethi (1214): Karadeniz ticareti |
| I. Alaeddin Keykubat | en parlak dönem; Alaiye (Alanya) fethi, Kırım’da Sudak Seferi (ilk deniz aşırı sefer), Yassıçimen (1230) zaferi |
| II. Gıyaseddin Keyhüsrev | Babai İsyanı (1240); Kösedağ (1243) Moğol yenilgisi: İlhanlı egemenliği başladı |
Kösedağ’dan sonra merkezî otorite zayıfladı, Anadolu’da II. Beylikler ortaya çıktı. Devlet 14. yüzyıl başında (1308) sona erdi.
- Malazgirt (1071) Anadolu’nun kapısını açtı; Miryokefalon (1176) Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi.
- Yassıçimen (1230) Harzemşahlarla yapıldı; sonuçta Moğollarla Türkiye Selçukluları arasındaki tampon bölge ortadan kalktı.
- Kösedağ Moğollarla, Miryokefalon Bizans ile yapıldı.
06II. Beylikler Dönemi
| Beylik | Merkez | Öne çıkan |
|---|---|---|
| Karamanoğulları | Karaman, Konya | Karamanoğlu Mehmet Bey 1277’de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Osmanlı’ya uzun süre direndi |
| Germiyanoğulları | Kütahya | Kütahya ve çevresi çeyiz yoluyla Osmanlı’ya geçti |
| Hamitoğulları | Isparta, Eğirdir | bazı toprakları satın alma yoluyla Osmanlı’ya geçti |
| Karesioğulları | Balıkesir | Orhan Bey döneminde Osmanlı’ya katılan ilk beylik; Osmanlı’ya donanma ve Rumeli’ye geçiş imkânı |
| Aydınoğulları | Birgi, Ayasuluk (Selçuk) | Umur Bey; Ege’de güçlü donanma |
| Candaroğulları | Kastamonu, Sinop | Karadeniz ticareti |
| Menteşe, Saruhan, Teke | Batı ve güneybatı Anadolu | denizcilik ve ticaret |
| Dulkadiroğulları, Ramazanoğulları | Maraş–Elbistan, Adana | Memlük–Osmanlı arasında tampon; Yavuz Sultan Selim döneminden itibaren Osmanlı egemenliğine girdiler |
07Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti
Devlet ve kurumlar
- Atabey: şehzadeleri yetiştiren devlet adamı; zamanla bağımsız atabeylikler kuruldu.
- Divan-ı Saltanat (Büyük Divan): devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; başkanı vezir.
- İkta sistemi: toprak gelirinin asker beslemek karşılığında komutan ve devlet görevlilerine verilmesi. Nizamülmülk geliştirdi; Osmanlı tımarının temelidir.
- Gulam sistemi: küçük yaşta alınan çocukların saray ve ordu için yetiştirilmesi.
Ekonomi ve sosyal yapı
- Türkiye Selçukluları kervansaraylar kurdu; tüccara ücretsiz konaklama ve devlet güvencesi (zarar gören tüccarın kaybını devletin karşılaması) sağlandı.
- Ahilik: esnaf ve sanatkâr teşkilatı; Ahi Evran öncülüğünde Anadolu’da yayıldı; üretim kalitesi, ahlak ve dayanışma.
- Vakıflar: cami, medrese, darüşşifa, kervansaray gibi kamu hizmetlerini finanse etti.
Bilim, düşünce, sanat
| Kişi | Katkısı |
|---|---|
| Farabi | felsefe; “ikinci öğretmen” (Muallim-i Sani) |
| İbn-i Sina | tıp ve felsefe; El-Kanun fi’t-Tıb |
| Bîrûnî | astronomi, matematik; Dünya’nın yarıçapını hesapladı |
| Harezmî | cebir; sıfırı kullanması |
| Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli | Anadolu’da tasavvuf ve Türkçenin yayılması |
Türkiye Selçuklularında kervansaraylar kurulması ve ticaret mallarına devlet güvencesi getirilmesi öncelikle hangi amaca yöneliktir?
A) Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak
B) Medrese eğitimini yaygınlaştırmak
C) Ticareti canlandırıp ekonomiyi güçlendirmek
D) Halifeliğin desteğini almak
E) Merkezî otoriteyi zayıflatmak
Kervansaray yol güvenliği ve konaklama sağlar; güvence tüccarın riskini azaltır.
İkisi de tüccarı Anadolu yollarını kullanmaya teşvik eder.
Cevap: C. Amaç ticareti canlandırmak ve gümrük gelirlerini artırmaktır.
- Talas (751): Türk–Arap yakınlaşması; kâğıdın İslam dünyasına geçişi.
- Karahanlılar: ilk Müslüman Türk devleti; Türkçe resmî dil.
- Gazneli Mahmut: “sultan” unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı.
- Dandanakan (1040): Büyük Selçuklu kuruldu.
- Bağdat Seferi (1055): İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçti.
- Malazgirt (1071): Anadolu’nun kapıları açıldı.
- Miryokefalon (1176): Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
- Kösedağ (1243): Moğol egemenliği; II. Beylikler.
- Çaka Bey: ilk Türk donanması; Karesi: Osmanlı’ya katılan ilk beylik.
- Karamanoğlu Mehmet Bey (1277): Türkçe resmî dil.
- İkta: Osmanlı tımar sisteminin temeli.
- Karahanlı eserleri “KuDAD”: Kutadgu Bilig · Divanu Lügati’t-Türk · Atabetü’l-Hakayık · Divan-ı Hikmet.
- Selçuklu savaş sırası “DaPaBaMa”: Dandanakan 1040 → Pasinler 1048 → Bağdat 1055 → Malazgirt 1071.
- Anadolu’nun “kapısı Malazgirt, tapusu Miryokefalon”.
- Türkiye Selçuklu limanları “ASA”: Antalya 1207 → Sinop 1214 → Alaiye (Alanya); deniz aşırı ilk sefer Sudak.
- Moğol kırılması “Kösedağ = Kötü dağ”: 1243, Anadolu’da birlik bozuldu.
Türkçeyi resmî dil olarak kullanan ilk Müslüman Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?
- Gazneliler
- Tolunoğulları
- Karahanlılar
- Büyük Selçuklular
- İhşitler
Aşağıdaki eser–yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hacib
- Siyasetname – Nizamülmülk
- Divan-ı Hikmet – Ahmet Yesevi
- Divanu Lügati’t-Türk – Edip Ahmet Yükneki
- Şehname – Firdevsi
Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudunu kaybederek savunmaya geçtiği savaş aşağıdakilerden hangisidir?
- Pasinler
- Malazgirt
- Kösedağ
- Yassıçimen
- Miryokefalon
IV. Haçlı Seferi’nin sonucu olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Haçlılar İstanbul’u işgal ederek Latin İmparatorluğu’nu kurdu.
- Kudüs Haçlılar tarafından alındı.
- Türkiye Selçuklularının başkenti Konya’ya taşındı.
- Urfa Kontluğu kuruldu.
- Selahaddin Eyyubi Kudüs’ü fethetti.
Anadolu’da ilk Türk donanmasını kuran beylik aşağıdakilerden hangisidir?
- Saltuklular
- Çaka Beyliği
- Mengücekliler
- Danişmentliler
- Artuklular
Kösedağ Savaşı’nın (1243) sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
- Anadolu’nun kapılarının Türklere açılması
- Bizans’ın vergiye bağlanması
- İslam dünyasının liderliğinin Türklere geçmesi
- Moğol egemenliğinin başlaması ve II. Beyliklerin ortaya çıkması
- Haçlı Seferlerinin başlaması
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
İlk Türk-İslam Devletleri ve Anadolu Selçukluları testini çöz →
← KPSS Tarih Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.