KPSS Matematik Ders Notları: Temel Geometri

KPSS Matematik temel geometri konu anlatımı ve ders notu: açılar, üçgenler, dik üçgen ve Pisagor, çokgenler ve dörtgenler, çember ve daire, katı cisimlerin alan ve hacim formülleri şekillerle ve çözümlü örneklerle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Yargı Plus · 68 – GEOMETRİ GİRİŞ – DOĞRUDA AÇILAR – İLYAS GÜNEŞ l KPSS – MEB AGS (29:36)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Açılar ve üçgenlergenellikle 1 soru
Dörtgenler ve çokgenlergenellikle 0–1 soru
Çember ve dairegenellikle 0–1 soru
Katı cisimlergenellikle 0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir. Geometri soruları çoğunlukla alan, çevre ve açı hesabına dayanır.

01Açılar ve Paralel Doğrular

Başlangıç noktaları ortak iki ışının oluşturduğu şekle açı denir. Açılar ölçülerine göre sınıflandırılır.

AçıÖlçüAçı çiftiKoşul
Dar açı0° < x < 90°TümlerToplamları 90°
Dik açı90°BütünlerToplamları 180°
Geniş açı90° < x < 180°Ters açılarÖlçüleri eşit
Doğru açı180°Komşu bütünlerBir doğru üzerinde yan yana, toplam 180°

x açısının tümleri 90° − x, bütünleri 180° − x’tir. Bir açının bütünleri her zaman tümlerinden 90° fazladır.

d₁d₂xxyy
d₁ ∥ d₂ ise yöndeş açılar (x ile x) ve iç ters açılar eşittir; aynı taraftaki iç açılar (karşı durumlu) bütünlerdir: x + y = 180°.
  • Yöndeş açılar eşittir.
  • İç ters ve dış ters açılar eşittir.
  • Karşı durumlu (kesenin aynı tarafındaki iki iç açı) açıların toplamı 180°’dir.
  • İki paralel doğru arasında kırık çizgi (“Z” ya da “U” biçimi) varsa, uçlardaki açıların toplamı kırılma noktasındaki açıya eşittir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir açının bütünleri, aynı açının tümlerinin 4 katından 30° fazladır. Bu açı kaç derecedir?

A) 50    B) 60    C) 65    D) 70    E) 75

Açı x olsun: 180 − x = 4(90 − x) + 30.

180 − x = 390 − 4x → 3x = 210 → x = 70.

Kontrol: bütünleri 110°, tümleri 20°; 4 · 20 + 30 = 110.

Sonuç: Açı 70°’dir. Doğru cevap D.

Reklam

02Üçgenler

ABCacba + c
İç açılar toplamı a + b + c = 180°. B köşesindeki dış açı, komşu olmayan iki iç açının toplamına (a + c) eşittir.
KuralAçıklama
İç açılar toplamı180°
Dış açılar toplamı360°
Bir dış açıKomşu olmayan iki iç açının toplamı
Kenar-açı ilişkisiBüyük kenarın karşısında büyük açı bulunur.
Üçgen eşitsizliği|b − c| < a < b + c (her kenar için)
AlanTaban × yükseklik ÷ 2
Eşkenar üçgen (kenar a)Açılar 60°; yükseklik a√3 ÷ 2; alan a²√3 ÷ 4
İkizkenar üçgenEşit kenarların karşısındaki taban açıları eşittir.

Örnek: Kenarı 6 cm olan eşkenar üçgenin yüksekliği 3√3 cm, alanı 36√3 ÷ 4 = 9√3 cm²’dir. İç açıları 2 : 3 : 4 oranında olan üçgende açılar 40°, 60° ve 80°’dir.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Kenar uzunlukları 5 cm, 9 cm ve x cm olan bir üçgende x bir tam sayıdır. x’in alabileceği kaç farklı değer vardır?

A) 7    B) 8    C) 9    D) 10    E) 13

Üçgen eşitsizliği: 9 − 5 < x < 9 + 5 → 4 < x < 14.

Uçlar dahil değildir; x = 5, 6, …, 13 olabilir.

Değer sayısı: 13 − 5 + 1 = 9.

Sonuç: x 9 farklı değer alabilir. Doğru cevap C.

!DİKKAT
  • Üçgen eşitsizliğinde eşitlik yoktur: 4, 5 ve 9 uzunluklarıyla üçgen çizilemez.
  • Yükseklik, tabana dik inen doğru parçasıdır; geniş açılı üçgende üçgenin dışına düşebilir.
  • Dış açı, yanındaki iç açıyla bütünlerdir; karşıdaki iki iç açının toplamına eşittir.

03Dik Üçgen ve Pisagor Bağıntısı

Bir açısı 90° olan üçgene dik üçgen denir. Dik açının karşısındaki kenar hipotenüstür ve en uzun kenardır. Dik kenarlar a ve b, hipotenüs c ise a² + b² = c² (Pisagor bağıntısı) geçerlidir.

√31230°60°11√245°45°
30-60-90 üçgeninde kenarlar 1 : √3 : 2; 45-45-90 üçgeninde 1 : 1 : √2 oranındadır.
Özel dik üçgenKenarlarNot
3-4-53k, 4k, 5k6-8-10, 9-12-15 de bu ailedendir.
5-12-135k, 12k, 13kDikdörtgen köşegeni sorularında sık çıkar.
8-15-178k, 15k, 17kEşkenar dörtgen sorularında görülür.
30-60-90a, a√3, 2a30°’nin karşısı hipotenüsün yarısıdır.
45-45-90a, a, a√2Karenin köşegeni a√2’dir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir dikdörtgenin köşegeni 13 cm, kısa kenarı 5 cm’dir. Bu dikdörtgenin alanı kaç cm²’dir?

A) 60    B) 65    C) 72    D) 78    E) 84

Köşegen, dikdörtgeni iki dik üçgene ayırır; köşegen hipotenüstür.

Uzun kenar b: 5² + b² = 13² → b² = 169 − 25 = 144 → b = 12 (5-12-13 üçgeni).

Alan: 5 · 12 = 60.

Sonuç: Alan 60 cm²’dir. Doğru cevap A.

04Çokgenler ve Dörtgenler

n kenarlı bir çokgende iç açılar toplamı (n − 2) · 180°, dış açılar toplamı her zaman 360°‘dir. Bütün kenarları ve açıları eşit olan düzgün çokgende bir dış açı 360° ÷ n, bir iç açı 180° − 360° ÷ n’dir. Köşegen sayısı n(n − 3) ÷ 2 ile bulunur.

Çokgenİç açılar toplamıDüzgünse bir iç açıKöşegen sayısı
Üçgen (3)180°60°0
Dörtgen (4)360°90°2
Beşgen (5)540°108°5
Altıgen (6)720°120°9
Sekizgen (8)1080°135°20

Dörtgenlerin alan ve çevre formülleri

DörtgenAlanHatırlatma
Kare (kenar a)a²Çevre 4a; köşegen a√2; alan köşegen² ÷ 2
Dikdörtgen (a, b)a · bÇevre 2(a + b); köşegen √(a² + b²)
Paralelkenartaban × yükseklikKarşılıklı kenarlar paralel ve eşit; köşegenler birbirini ortalar
Eşkenar dörtgene · f ÷ 2Dört kenar eşit; köşegenler (e, f) birbirini dik ortalar
Yamuk(a + c) · h ÷ 2a ve c paralel tabanlar; orta taban (a + c) ÷ 2

Örnek: Tabanları 6 cm ve 10 cm, yüksekliği 4 cm olan yamuğun alanı (6 + 10) · 4 ÷ 2 = 32 cm²’dir. Köşegenleri 10 ve 24 cm olan eşkenar dörtgende yarım köşegenler 5 ve 12 olduğundan bir kenar 13 cm’dir.

!DİKKAT
  • Paralelkenarın alanında eğik kenar değil, dik yükseklik kullanılır.
  • Her kare bir eşkenar dörtgen ve bir dikdörtgendir; tersi her zaman doğru değildir.
  • Düzgün çokgen sorularında önce dış açıyı bulmak (360 ÷ n) en kısa yoldur.
Reklam

05Çember ve Daire

Çember, bir noktaya (merkez) eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir; daire ise çember ile iç bölgesinin birleşimidir. Çevre çembere, alan daireye aittir.

OABCαα/2Merkez açı AOB = α= AB yayının ölçüsüÇevre açı ACB = α ÷ 2Çapı gören çevre açı90°’dir.
Aynı yayı gören çevre açı, merkez açının yarısıdır.
Büyüklük (yarıçap r)Formül
Çemberin çevresi2πr
Dairenin alanıπr²
α merkez açılı yayın uzunluğu2πr · α ÷ 360
α merkez açılı daire diliminin alanıπr² · α ÷ 360
Çevre açıGördüğü yayın yarısı
TeğetDeğme noktasındaki yarıçapa diktir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Yarıçapı 6 cm olan bir dairede merkez açısı 60° olan daire diliminin alanı kaç cm²’dir?

A) 3π    B) 4π    C) 6π    D) 9π    E) 12π

Dairenin tamamının alanı: π · 6² = 36π.

60°, tam açının 60 ÷ 360 = 1/6’sıdır.

Dilim alanı: 36π ÷ 6 = 6π.

Sonuç: Dilimin alanı 6π cm²’dir. Doğru cevap C.

!DİKKAT
  • Çap 2r’dir; soruda çap verildiyse formülde yarıya indir.
  • Yarıçap 2 katına çıkarsa çevre 2 katına, alan 4 katına çıkar.
  • π için yaklaşık değer istenirse genellikle 3 alınır; soruda belirtilen değeri kullan.

06Katı Cisimler

Prizmalarda ve silindirde hacim taban alanı × yükseklik, piramit ve konide bunun üçte biridir. Yüzey alanı ise cismin bütün yüzlerinin alanları toplamıdır.

küpsilindirkoni
Silindirin hacmi, aynı taban ve yükseklikteki koninin hacminin 3 katıdır.
CisimHacimYüzey alanı / not
Küp (ayrıt a)a³6a²; cisim köşegeni a√3
Dikdörtgenler prizması (a, b, c)a · b · c2(ab + ac + bc); cisim köşegeni √(a² + b² + c²)
Silindir (r, h)πr²hYanal alan 2πrh; toplam 2πr(r + h)
Koni (r, h)πr²h ÷ 3Ana doğru l = √(r² + h²); yanal alan πrl
PiramitTaban alanı × h ÷ 3Yanal yüzler üçgendir.
Küre (r)4πr³ ÷ 3Yüzey alanı 4πr²
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Tüm yüzeylerinin alanları toplamı 150 cm² olan bir küpün hacmi kaç cm³’tür?

A) 64    B) 125    C) 150    D) 216    E) 250

Küpün 6 eş kare yüzü vardır: 6a² = 150 → a² = 25 → a = 5 cm.

Hacim: a³ = 5³ = 125.

Sonuç: Küpün hacmi 125 cm³’tür. Doğru cevap B.

!DİKKAT
  • Uzunluk k katına çıkarsa alan k², hacim k³ katına çıkar.
  • Birimler: 1 dm³ = 1 litre = 1000 cm³.
  • Su aktarma sorularında hacim korunur: bir kaptaki su başka kaba boşaltılınca yüksekliği değişir, hacmi değişmez.
SON TEKRAR
  • Tümler 90°, bütünler 180°; ters açılar eşittir.
  • Paralel doğrularda yöndeş ve iç ters açılar eşit; karşı durumlular bütünler.
  • Üçgende iç açılar 180°, dış açılar 360°; dış açı = komşu olmayan iki iç açının toplamı.
  • Üçgen eşitsizliği: |b − c| < a < b + c.
  • Pisagor: a² + b² = c²; 3-4-5, 5-12-13, 8-15-17.
  • 30-60-90: 1 : √3 : 2; 45-45-90: 1 : 1 : √2.
  • Çokgen iç açılar (n − 2) · 180°; düzgün çokgende dış açı 360° ÷ n.
  • Köşegen sayısı n(n − 3) ÷ 2.
  • Eşkenar dörtgen alanı e · f ÷ 2; yamuk (a + c) · h ÷ 2.
  • Çevre 2πr, alan πr²; çevre açı = yay ÷ 2.
  • Prizma-silindir: taban × h; koni-piramit: taban × h ÷ 3.
  • Küre: hacim 4πr³ ÷ 3, alan 4πr².
Reklam
Konu TestiKPSS Matematik · 6 soru
1.

Bir üçgenin iç açılarının ölçüleri 2, 3 ve 4 sayılarıyla orantılıdır. Bu üçgenin en büyük açısı kaç derecedir?

  1. 60
  2. 70
  3. 80
  4. 90
  5. 100
2.

Bir iç açısının ölçüsü 140° olan düzgün çokgen kaç kenarlıdır?

  1. 8
  2. 9
  3. 10
  4. 11
  5. 12
3.

Dik kenarlarının uzunlukları 8 cm ve 15 cm olan bir dik üçgenin çevresi kaç cm’dir?

  1. 34
  2. 36
  3. 38
  4. 40
  5. 42
4.

Köşegen uzunlukları 10 cm ve 24 cm olan bir eşkenar dörtgenin alanı kaç cm²’dir?

  1. 120
  2. 130
  3. 156
  4. 240
  5. 260
5.

Yarıçapı 3 cm olan bir kürenin hacmi kaç cm³’tür?

  1. 9π
  2. 12π
  3. 18π
  4. 27π
  5. 36π
6.

Ayrıtları 3 cm, 4 cm ve 12 cm olan bir dikdörtgenler prizmasının cisim köşegeninin uzunluğu kaç cm’dir?

  1. 11
  2. 12
  3. 13
  4. 14
  5. 15
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C 2k + 3k + 4k = 180 → k = 20; en büyük açı 4k = 80°.
2.
Cevap: B Bir dış açı 180 − 140 = 40°; kenar sayısı 360 ÷ 40 = 9.
3.
Cevap: D Hipotenüs √(64 + 225) = √289 = 17; çevre 8 + 15 + 17 = 40.
4.
Cevap: A Alan e · f ÷ 2 = 10 · 24 ÷ 2 = 120.
5.
Cevap: E 4π · 3³ ÷ 3 = 4π · 27 ÷ 3 = 36π.
6.
Cevap: C √(9 + 16 + 144) = √169 = 13.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Temel Geometri testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...