KPSS Matematik Ders Notları: Rasyonel ve Ondalık Sayılar, Üslü ve Köklü Sayılar

KPSS Matematik rasyonel sayılar, ondalık sayılar, üslü ve köklü sayılar konu anlatımı ve ders notu: kesir işlemleri, sıralama, devirli ondalık sayıyı kesre çevirme, üs ve kök kuralları çözümlü örneklerle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Yediiklim Yayincilik · 34 – Rasyonel ve Ondalık Sayılar 1. Bölüm – Mehmet Bilge YILDIZ (24:43)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Rasyonel sayılar ve sıralamagenellikle 1–2 soru
Ondalık sayılargenellikle 1 soru
Üslü sayılargenellikle 1 soru
Köklü sayılargenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Rasyonel Sayılar ve Kesir İşlemleri

a ve b tam sayı, b ≠ 0 olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir. a pay, b paydadır. Payda hiçbir zaman 0 olamaz; 0/5 = 0 iken 5/0 tanımsızdır.

Kesir türüKoşulÖrnek
Basit kesir|pay| < |payda|3/7
Bileşik kesir|pay| ≥ |payda|9/4
Tam sayılı kesirtam kısım + basit kesir2 ¼ = 9/4

Dört işlem

  • Toplama-çıkarma: paydalar eşitlenir, paylar toplanır: 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6.
  • Çarpma: pay ile pay, payda ile payda çarpılır: 2/3 × 9/4 = 18/12 = 3/2.
  • Bölme: birinci kesir, ikincinin tersiyle çarpılır: 3/5 ÷ 6/7 = 3/5 × 7/6 = 7/10.
  • Merdivenli kesir: en alttan başlanarak yukarı doğru çözülür.
  • İşlem önceliği: parantez → üs/kök → çarpma-bölme → toplama-çıkarma.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

(1 − 1/2) · (1 − 1/3) · (1 − 1/4) · … · (1 − 1/20) çarpımının sonucu kaçtır?

A) 1/80    B) 1/40    C) 1/21    D) 1/20    E) 1/19

Her parantezi tek kesir olarak yaz: 1/2 · 2/3 · 3/4 · … · 19/20.

Her payın, bir önceki kesrin paydasıyla sadeleştiğini gör: 2’ler, 3’ler, …, 19’lar gider.

Geriye ilk kesrin payı (1) ve son kesrin paydası (20) kalır.

Sonuç: Çarpım 1/20’dir. Doğru cevap D.

Reklam

02Rasyonel Sayılarda Sıralama

Sıralama sorularında amaç, en az işlemle karşılaştırma yapmaktır. Kesirlerin yapısına göre aşağıdaki yöntemlerden biri seçilir.

YöntemNe zaman, nasıl?
Paydaları eşitlePaydalar küçük ve ortak katı kolaysa. Paydası eşit pozitif kesirlerde payı büyük olan büyüktür.
Payları eşitlePaylar eşitse ya da kolay eşitleniyorsa. Payı eşit pozitif kesirlerde paydası küçük olan büyüktür.
Ondalığa çevirKesirler yakın değerliyse: 2/3 ≈ 0,667; 5/8 = 0,625; 3/5 = 0,6.
1’e uzaklıkPay ile payda arasındaki fark sabitse: 2/3 < 3/4 < 4/5 (1’e en yakın olan en büyük).
Çapraz çarpımİki pozitif kesir için: a/b < c/d ⇔ a·d < b·c.
!DİKKAT
  • Negatif sayılarda sıralama tersine döner: 2/3 < 3/4 iken −3/4 < −2/3.
  • 0 ile 1 arasındaki bir sayının karesi kendisinden küçüktür: (1/2)² = 1/4 < 1/2.
  • Pozitif basit kesrin payına ve paydasına aynı pozitif sayı eklenirse kesir büyür: 2/5 < 3/6.

03Ondalık ve Devirli Ondalık Sayılar

Paydası 10’un kuvveti olan kesirler virgülle yazılabilir: 3/4 = 75/100 = 0,75. Ondalık sayılarla işlem yaparken virgülden kurtulmak çoğu zaman en hızlı yoldur.

  • Toplama-çıkarma: virgüller alt alta gelecek biçimde yazılır.
  • Çarpma: virgül yokmuş gibi çarpılır, iki sayıdaki ondalık basamak sayıları toplamı kadar basamak ayrılır: 0,25 × 0,4 = 0,100 = 0,1.
  • Bölme: bölen ile bölünen aynı 10’un kuvvetiyle çarpılarak virgül atılır: 2,4 ÷ 0,08 = 240 ÷ 8 = 30.
  • 10, 100, 1000 ile çarpınca virgül sağa; bölünce sola kayar.

Devirli ondalık sayıyı kesre çevirme

Virgülden sonra bir ya da birkaç rakamı sonsuza kadar tekrar eden sayılara devirli ondalık sayı denir; tekrar eden kısım parantezle ya da üstüne çizgiyle gösterilir.

Pay: sayının virgülsüz tamamı − devretmeyen kısım
↓
Payda: devreden rakam sayısı kadar 9
↓
9’ların yanına virgülden sonra devretmeyen rakam sayısı kadar 0
↓
Elde edilen kesir sadeleştirilir
SayıİşlemKesir
0,(3)3/91/3
0,(45)45/995/11
0,1(6)(16 − 1)/90 = 15/901/6
1,2(5)(125 − 12)/90113/90
0,(9)9/91
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

0,1(6) + 0,(3) toplamı kaçtır?

A) 1/2    B) 5/9    C) 3/5    D) 2/3    E) 5/6

0,1(6): virgülsüz tamamı 16, devretmeyen kısım 1; bir rakam devrediyor, bir rakam devretmiyor → (16 − 1)/90 = 15/90 = 1/6.

0,(3) = 3/9 = 1/3.

1/6 + 1/3 = 1/6 + 2/6 = 3/6.

Sonuç: Toplam 1/2’dir. Doğru cevap A.

Reklam

04Üslü Sayılar

aⁿ ifadesi, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır; a taban, n üstür. KPSS’de kural ezberinden çok, tabanları eşitleme ve ortak çarpan parantezine alma becerisi ölçülür.

KuralÖrnek
a⁰ = 1 (a ≠ 0)7⁰ = 1; 0⁰ tanımsızdır.
a⁻ⁿ = 1/aⁿ2⁻³ = 1/8; (2/3)⁻² = 9/4
aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ3² · 3⁴ = 3⁶
aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ5⁷ ÷ 5⁵ = 5² = 25
(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ(2³)⁴ = 2¹²
aⁿ · bⁿ = (a · b)ⁿ2⁵ · 5⁵ = 10⁵
Ortak çarpan3ˣ⁺² − 3ˣ = 3ˣ(9 − 1) = 8 · 3ˣ
aˣ = aʸ ⇒ x = y(a ≠ −1, 0, 1 için)

Negatif taban ve işaret

  • Negatif sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)⁴ = 16, (−2)³ = −8.
  • (−2)⁴ ile −2⁴ farklıdır: −2⁴ = −(2⁴) = −16.
  • (−1)ⁿ: n çiftse 1, n tekse −1.

Üslü sayılarda sıralama ve bilimsel gösterim

Üsler eşitlenebiliyorsa tabanlar karşılaştırılır: a = 2³⁰ = 8¹⁰, b = 3²⁰ = 9¹⁰, c = 5¹⁰ olduğundan c < a < b. Bilimsel gösterim a · 10ⁿ biçimindedir (1 ≤ |a| < 10): 0,00045 = 4,5 · 10⁻⁴; 372.000 = 3,72 · 10⁵.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

(2⁵ + 2⁵ + 2⁵ + 2⁵) ÷ 8² işleminin sonucu kaçtır?

A) 1/2    B) 1    C) 2    D) 4    E) 8

Aynı terimin 4 kez toplamı: 4 · 2⁵ = 2² · 2⁵ = 2⁷.

8² = (2³)² = 2⁶.

2⁷ ÷ 2⁶ = 2¹.

Sonuç: İşlemin sonucu 2’dir. Doğru cevap C.

!DİKKAT
  • 2⁵ + 2⁵ = 2⁶’dır, 2¹⁰ değildir. Toplamada üsler toplanmaz; aynı terimler sayılır.
  • (a + b)² ≠ a² + b²; (a + b)² = a² + 2ab + b².
  • Negatif üs sayıyı negatif yapmaz: 2⁻¹ = 1/2.

05Köklü Sayılar

√a ifadesi, karesi a olan negatif olmayan sayıdır. Çift dereceli kökün içi negatif olamaz; √(−4) gerçek sayı değildir. Üslü yazılışla ⁿ√(aᵐ) = aᵐ/ⁿ olur; örneğin ∛8 = 2, √(x⁶) = |x³|.

KuralÖrnek
√(a²) = |a|√((−5)²) = 5
√a · √b = √(a · b)√2 · √8 = √16 = 4
√a ÷ √b = √(a ÷ b)√50 ÷ √2 = √25 = 5
Kök dışına çıkarma√72 = √(36 · 2) = 6√2
Kök içine alma3√2 = √(9 · 2) = √18
Toplama-çıkarmaYalnızca kök içleri aynıysa: 2√3 + 5√3 = 7√3
Paydayı rasyonel yapma1/√3 = √3/3
Eşlenikle çarpma1/(√a − √b) = (√a + √b)/(a − b)

Köklü sayıları sıralamak için katsayılar kök içine alınır: 2√3 = √12 ve 3√2 = √18 olduğundan 2√3 < 3√2. Ondalık sayıların kökünde virgül kaydırma kullanılır: √0,09 = 0,3; √0,16 = 0,4.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

1/(√5 − 2) − √5 işleminin sonucu kaçtır?

A) 1    B) 2    C) √5    D) 2√5    E) 4

Paydayı eşleniği olan (√5 + 2) ile genişlet: (√5 + 2) / ((√5)² − 2²).

Payda: 5 − 4 = 1. Kesir √5 + 2’ye eşit olur.

(√5 + 2) − √5 = 2.

Sonuç: İşlemin sonucu 2’dir. Doğru cevap B.

!DİKKAT
  • √a + √b ≠ √(a + b): √9 + √16 = 7, ama √25 = 5.
  • √(x²) = x yazmak yalnızca x ≥ 0 ise doğrudur; genel durumda |x|’tir.
  • Tek dereceli kökün içi negatif olabilir: ∛(−27) = −3.
SON TEKRAR
  • Payda 0 olamaz; 0/a = 0, a/0 tanımsız.
  • Bölmede ikinci kesir ters çevrilip çarpılır.
  • Pozitif kesirlerde: payda eşitse payı büyük, pay eşitse paydası küçük olan büyüktür.
  • Negatiflerde sıralama tersine döner.
  • Devirli sayı: (tamamı − devretmeyen) / (devreden kadar 9, devretmeyen kadar 0).
  • 0,(9) = 1.
  • aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ; (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ; a⁻ⁿ = 1/aⁿ; a⁰ = 1.
  • Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16.
  • Aynı terimler toplanır: 2ⁿ + 2ⁿ = 2ⁿ⁺¹.
  • √(a²) = |a|; √a · √b = √(ab); kök içleri aynıysa toplanır.
  • Payda (√a − √b) ise eşlenik (√a + √b) ile genişlet.
Reklam
Konu TestiKPSS Matematik · 6 soru
1.

a = 2/3, b = 3/5, c = 5/8 sayılarının doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. a < b < c
  2. b < a < c
  3. b < c < a
  4. c < b < a
  5. c < a < b
2.

0,(4) + 0,(5) toplamı kaçtır?

  1. 8/9
  2. 1
  3. 10/9
  4. 11/9
  5. 4/3
3.

3ˣ⁺² − 3ˣ = 72 olduğuna göre x kaçtır?

  1. −1
  2. 0
  3. 1
  4. 2
  5. 3
4.

(−1)²⁰²⁵ + (−1)²⁰²⁶ − 1²⁰²⁷ işleminin sonucu kaçtır?

  1. −3
  2. −1
  3. 0
  4. 1
  5. 3
5.

√0,09 + √0,16 işleminin sonucu kaçtır?

  1. 0,07
  2. 0,25
  3. 0,34
  4. 0,5
  5. 0,7
6.

2,4 ÷ 0,08 işleminin sonucu kaçtır?

  1. 30
  2. 32
  3. 300
  4. 320
  5. 3000
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C Ondalık değerler: b = 0,6; c = 0,625; a ≈ 0,667. Sıralama b < c < a.
2.
Cevap: B 4/9 + 5/9 = 9/9 = 1.
3.
Cevap: D 3ˣ(3² − 1) = 8 · 3ˣ = 72 → 3ˣ = 9 → x = 2.
4.
Cevap: B Tek kuvvet −1, çift kuvvet 1 verir: −1 + 1 − 1 = −1.
5.
Cevap: E √0,09 = 0,3 ve √0,16 = 0,4; toplam 0,7.
6.
Cevap: A İki sayıyı 100 ile çarp: 240 ÷ 8 = 30.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Rasyonel ve Ondalık Sayılar, Üslü ve Köklü Sayılar testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...