KPSS Matematik Ders Notları: Temel Kavramlar, Basamak, Bölme-Bölünebilme, EBOB-EKOK

KPSS Matematik temel kavramlar, basamak analizi, bölme-bölünebilme ve EBOB-EKOK konu anlatımı ve ders notu: sayı kümeleri, tek-çift ve asal sayılar, bölünebilme kuralları, bölen sayısı ve EBOB-EKOK problemleri çözümlü örneklerle tek sayfada.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Yargı Plus · 3 – Temel Kavramlar – 1 – İlyas Güneş | KPSS – MEB AGS (45:25)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Temel kavramlar, tek-çift, asal sayılargenellikle 1–2 soru
Ardışık sayılar ve basamak analizigenellikle 1 soru
Bölme-bölünebilme, bölen sayısıgenellikle 1 soru
EBOB-EKOK problemlerigenellikle 0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir.

01Sayı Kümeleri ve Temel Kavramlar

Rakam, sayıları yazmak için kullanılan 0, 1, 2, …, 9 sembolleridir; toplam 10 rakam vardır. Sayı ise rakamların bir çokluğu ifade edecek biçimde yan yana yazılmasıyla oluşur. Her rakam bir sayıdır ama her sayı rakam değildir.

KümeSembolElemanlar / tanım
Doğal sayılarN{0, 1, 2, 3, …}
Sayma sayılarıN⁺{1, 2, 3, …}; 0 bu kümede yoktur.
Tam sayılarZ{…, −2, −1, 0, 1, 2, …}
Rasyonel sayılarQa/b biçiminde yazılabilen sayılar (a, b tam sayı, b ≠ 0)
İrrasyonel sayılarQ′Kesir olarak yazılamayan sayılar: √2, √5, π
Gerçek (reel) sayılarRRasyonel ve irrasyonel sayıların tamamı
N⁺ (sayma)
↓
N (doğal)
↓
Z (tam)
↓
Q (rasyonel)
↓
R (gerçek) = Q ∪ Q′
Her küme bir alttakinin alt kümesidir: N⁺ ⊂ N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R.

Tek ve çift sayılar

2 ile tam bölünen tam sayılar çift (2n), bölünemeyenler tek (2n + 1) sayıdır. Tek-çift soruları genellikle bilinmeyen sayı vermeden ifadenin türünü sorar; aşağıdaki tablo yeterlidir.

İşlemSonuçİşlemSonuç
Tek ± TekÇiftTek × TekTek
Çift ± ÇiftÇiftÇift × TekÇift
Tek ± ÇiftTekÇift × ÇiftÇift
Tekⁿ (n pozitif)TekÇiftⁿ (n pozitif)Çift

Asal sayılar

1’den büyük olup yalnızca 1’e ve kendisine bölünebilen doğal sayılara asal sayı denir: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, … En küçük asal sayı 2’dir ve 2 tek çift asal sayıdır. EBOB’u 1 olan sayılara aralarında asal sayılar denir; örneğin 8 ile 15 asal değildir ama aralarında asaldır.

!DİKKAT
  • 0 çift sayıdır; 0 hem pozitif hem negatif değildir.
  • 1 asal sayı değildir. Asal sayılar pozitiftir; −3 asal kabul edilmez.
  • Negatif tam sayılar da tek veya çift olur: −4 çift, −7 tektir.
  • “Aralarında asal” iki sayının da asal olmasını gerektirmez: 9 ve 10 aralarında asaldır.
Reklam

02Ardışık Sayılar

Belirli bir kurala göre art arda gelen sayılara ardışık sayılar denir. KPSS’de en çok terim sayısı ve toplam sorulur.

TürGenel gösterim
Ardışık tam sayılarn, n + 1, n + 2, …
Ardışık çift sayılar2n, 2n + 2, 2n + 4, …
Ardışık tek sayılar2n + 1, 2n + 3, 2n + 5, …
Terim sayısı = (Son − İlk) ÷ Artış + 1Toplam = (İlk + Son) ÷ 2 × Terim sayısı

Örnek: 2 + 4 + 6 + … + 40 toplamında terim sayısı (40 − 2) ÷ 2 + 1 = 20, toplam (2 + 40) ÷ 2 × 20 = 420‘dir. Özel olarak 1 + 2 + … + n = n(n + 1) ÷ 2 formülü sık kullanılır.

Tek sayıda ardışık sayının toplamı, ortadaki terimin terim sayısıyla çarpımına eşittir. Örneğin toplamı 78 olan üç ardışık çift sayının ortancası 78 ÷ 3 = 26’dır.

03Basamak Kavramı ve Sayı Tabanları

Bir rakamın sayı içindeki yerine göre aldığı değere basamak değeri, rakamın kendisine sayı değeri denir. 473 sayısında 7’nin sayı değeri 7, basamak değeri 70’tir.

SayıÇözümlenmiş hâli
AB10A + B
ABC100A + 10B + C
AB + BA11(A + B)
AB − BA9(A − B)
ABC − CBA99(A − C)
  • Rakamları farklı en büyük iki basamaklı sayı 98, en küçük 10‘dur.
  • Rakamları farklı en büyük üç basamaklı sayı 987, en küçük 102‘dir.
  • Üç basamaklı bir sayının yüzler basamağı 2 artırılıp birler basamağı 3 azaltılırsa sayı 200 − 3 = 197 artar.

Sayı tabanları

Günlük hayatta 10 tabanını kullanırız. n tabanında yalnızca 0’dan n − 1’e kadar rakamlar kullanılır. Bir sayıyı 10 tabanına çevirmek için her rakam, tabanın basamak kuvvetiyle çarpılır: (213)₅ = 2 × 25 + 1 × 5 + 3 = 58.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

İki basamaklı AB ve BA sayılarının toplamı 132, farkı (AB − BA) 36’dır. Buna göre A · B çarpımı kaçtır?

A) 24    B) 28    C) 32    D) 35    E) 36

AB + BA = 11(A + B) = 132 olduğundan A + B = 12.

AB − BA = 9(A − B) = 36 olduğundan A − B = 4.

Taraf tarafa toplarsak 2A = 16, A = 8 ve B = 4 bulunur. Kontrol: 84 + 48 = 132, 84 − 48 = 36.

Sonuç: A · B = 8 · 4 = 32. Doğru cevap C.

04Bölme ve Bölünebilme Kuralları

Bölme işleminin temel eşitliği şudur: Bölünen = Bölen × Bölüm + Kalan. Kalan her zaman bölenden küçüktür ve negatif olamaz: 0 ≤ Kalan < Bölen. Kalan 0 ise bölme “tam bölünme”dir.

SayıBölünebilme kuralı
2Birler basamağı çift (0, 2, 4, 6, 8) olmalı.
3Rakamları toplamı 3’ün katı olmalı.
4Son iki basamağın oluşturduğu sayı 4’ün katı olmalı (00 dahil).
5Birler basamağı 0 veya 5 olmalı.
8Son üç basamağın oluşturduğu sayı 8’in katı olmalı.
9Rakamları toplamı 9’un katı olmalı.
10Birler basamağı 0 olmalı.
11Birler basamağından başlayarak rakamlara sırayla +, −, +, … işareti verilir; toplam 11’in katı (0 dahil) olmalı.
BileşikAralarında asal çarpanlara ayrılır: 6 = 2 · 3, 12 = 3 · 4, 15 = 3 · 5, 18 = 2 · 9, 36 = 4 · 9, 45 = 5 · 9. Sayı her iki kurala da uymalı.

Örnek: 7282 sayısında sağdan işaretleme 2 − 8 + 2 − 7 = −11 verir; −11, 11’in katı olduğundan 7282 sayısı 11’e tam bölünür (7282 = 11 × 662).

Bölmeden kalanı hızlı bulma

  • 3 ve 9’a bölümden kalan, rakamlar toplamının 3 ve 9’a bölümünden kalana eşittir.
  • 4’e bölümden kalan son iki basamağa, 5 ve 10’a bölümden kalan son basamağa bakılarak bulunur.
  • A sayısı B’ye bölündüğünde kalan K ise A = B·n + K yazılır; A’lı ifadeler bu eşitlikle dönüştürülür.
!DİKKAT
  • 12’ye bölünebilme için 2 ve 6 kurallarını birleştirmek yanlıştır; 2 ile 6 aralarında asal değildir. Doğrusu 3 ve 4‘tür.
  • Kalan, bölenden büyük ya da ona eşit çıkarsa işlem bitmemiştir; kalan yeniden bölünür.
  • Rakam sorularında basamakların 0–9 arasında olduğunu, ilk basamağın 0 olamayacağını unutma.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Beş basamaklı 4a73b sayısı 45 ile tam bölünebilmektedir. Buna göre a + b toplamı en çok kaçtır?

A) 4    B) 9    C) 12    D) 13    E) 17

45 = 5 · 9 olduğundan sayı hem 5’e hem 9’a bölünmeli. 5 kuralı: b = 0 veya b = 5.

Rakamlar toplamı 4 + a + 7 + 3 + b = 14 + a + b, 9’un katı olmalı.

b = 0 ise 14 + a = 18, a = 4 → a + b = 4. b = 5 ise 19 + a = 27, a = 8 → a + b = 13.

Sonuç: a + b en çok 13’tür (sayı 48735 = 45 × 1083). Doğru cevap D.

Reklam

05Asal Çarpanlar ve Bölen Sayısı

Her pozitif tam sayı (1 hariç) asal sayıların çarpımı olarak tek biçimde yazılabilir. Örneğin 360 = 2³ · 3² · 5. Bu yazılış bölen sorularının anahtarıdır.

A = aˣ · bʸ · cᶻ içinFormül360 = 2³ · 3² · 5
Pozitif bölen sayısı(x + 1)(y + 1)(z + 1)4 · 3 · 2 = 24
Tam sayı bölen sayısı2 × pozitif bölen sayısı48
Asal bölen sayısıfarklı asal çarpan sayısı3 (2, 3, 5)
Asal olmayan pozitif bölenpozitif bölen − asal bölen24 − 3 = 21
Tek pozitif bölen2’nin kuvveti dışarıda bırakılır3² · 5 → 3 · 2 = 6
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

360 sayısının kaç tane tam sayı böleni vardır?

A) 24    B) 30    C) 36    D) 42    E) 48

360 = 2³ · 3² · 5¹.

Pozitif bölen sayısı: (3 + 1)(2 + 1)(1 + 1) = 4 · 3 · 2 = 24.

Her pozitif bölenin bir de negatifi vardır: 24 × 2 = 48.

Sonuç: 360’ın 48 tam sayı böleni vardır. Doğru cevap E.

06EBOB-EKOK ve Problemleri

EBOB (en büyük ortak bölen), sayıların hepsini bölen en büyük sayıdır; ortak asal çarpanların en küçük üslüleri çarpılarak bulunur. EKOK (en küçük ortak kat), sayıların hepsine bölünen en küçük pozitif sayıdır; bütün asal çarpanların en büyük üslüleri çarpılarak bulunur.

Örnek: 24 = 2³ · 3 ve 36 = 2² · 3² için EBOB = 2² · 3 = 12, EKOK = 2³ · 3² = 72. İki sayı için her zaman EBOB × EKOK = A × B geçerlidir: 12 × 72 = 864 = 24 × 36.

EBOB kullanılır
  • en büyük eş parçalara bölme
  • kare fayans/karo ile kaplama (en az karo)
  • eşit aralıkla ağaç dikme
  • küçük küplerle prizma doldurma
EKOK kullanılır
  • olayların yeniden birlikte olması
  • kare oluşturmak için en az fayans
  • gruplara ayırınca aynı kalanı verme
  • zil, otobüs, nöbet tekrarları

Ağaç dikme ve kalan problemleri

  • Kapalı çevre (tarla, havuz kenarı): ağaç sayısı = çevre ÷ aralık.
  • Açık doğru (yol kenarı, iki uca da dikilirse): ağaç sayısı = uzunluk ÷ aralık + 1.
  • Sayı a, b, c’ye bölündüğünde hep aynı kalan K veriyorsa: sayı = EKOK · n + K.
  • Kalanlar bölenden hep aynı miktar (d) eksikse: sayı = EKOK · n − d. Örneğin 4’e bölününce 3, 5’e bölününce 4, 6’ya bölününce 5 kalanını veren en küçük sayı 60 − 1 = 59‘dur.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Bir kursa kayıtlı öğrenciler 4’erli, 6’şarlı ya da 9’arlı gruplara ayrıldığında her seferinde 3 öğrenci açıkta kalmaktadır. Öğrenci sayısı 40’tan fazla, 100’den az olduğuna göre kaçtır?

A) 39    B) 75    C) 81    D) 87    E) 111

Her bölmede kalan aynı (3) olduğundan sayı = EKOK(4, 6, 9) · n + 3.

4 = 2², 6 = 2 · 3, 9 = 3² → EKOK = 2² · 3² = 36.

Adaylar: 39, 75, 111, … Aralığa yalnızca 75 uyar. Kontrol: 75 = 4·18 + 3 = 6·12 + 3 = 9·8 + 3.

Sonuç: Öğrenci sayısı 75’tir. Doğru cevap B.

!DİKKAT
  • “En az kaç karo/kaç parça” sorusunda önce EBOB (parça boyu) bulunur, sonra toplam ölçü bu boya bölünür.
  • “Kare elde etmek için en az kaç fayans” sorusunda karenin kenarı EKOK’tur.
  • Köşelere de ağaç dikilecekse aralık, iki kenarın da böleni olmalıdır; bu yüzden EBOB alınır.
SON TEKRAR
  • 0 çift sayıdır; 1 asal değildir; tek çift asal 2‘dir.
  • N⁺ ⊂ N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R; √2 ve π irrasyoneldir.
  • Terim sayısı = (son − ilk) ÷ artış + 1; toplam = (ilk + son) ÷ 2 × terim sayısı.
  • AB + BA = 11(A + B); AB − BA = 9(A − B); ABC − CBA = 99(A − C).
  • Bölünen = bölen × bölüm + kalan; 0 ≤ kalan < bölen.
  • 3 ve 9: rakamlar toplamı; 4: son iki basamak; 8: son üç basamak.
  • 11: sağdan +, −, +, … toplamı 11’in katı.
  • 12 = 3 · 4, 36 = 4 · 9, 45 = 5 · 9 (aralarında asal çarpanlar).
  • aˣ · bʸ → pozitif bölen sayısı (x + 1)(y + 1); tam sayı bölen bunun 2 katı.
  • EBOB × EKOK = A × B (iki sayı için).
  • Parçalama, kaplama, ağaç dikme → EBOB; tekrar, birlikte olma, ortak kalan → EKOK.
Reklam
Konu TestiKPSS Matematik · 6 soru
1.

Ardışık üç çift sayının toplamı 78’dir. Bu sayıların en büyüğü kaçtır?

  1. 28
  2. 30
  3. 32
  4. 34
  5. 36
2.

Rakamları birbirinden farklı üç basamaklı en büyük çift sayı ile rakamları birbirinden farklı üç basamaklı en küçük tek sayının farkı kaçtır?

  1. 863
  2. 873
  3. 883
  4. 893
  5. 896
3.

A doğal sayısı 12’ye bölündüğünde kalan 7’dir. Buna göre 3A + 5 sayısının 9’a bölümünden kalan kaçtır?

  1. 2
  2. 4
  3. 5
  4. 7
  5. 8
4.

84 ve 126 sayılarının EBOB’u ile EKOK’unun toplamı kaçtır?

  1. 252
  2. 294
  3. 308
  4. 336
  5. 378
5.

2⁴ · 3² · 5 sayısının kaç tane tek pozitif böleni vardır?

  1. 2
  2. 4
  3. 5
  4. 6
  5. 8
6.

Ayrıtları 18 cm, 24 cm ve 30 cm olan dikdörtgenler prizması biçimindeki bir kutu, birbirinin aynı küplerle hiç boşluk kalmayacak biçimde doldurulacaktır. En az kaç küp gerekir?

  1. 45
  2. 50
  3. 60
  4. 72
  5. 90
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: A Ortadaki sayı 78 ÷ 3 = 26; sayılar 24, 26, 28. En büyüğü 28.
2.
Cevap: C En büyük çift sayı 986, en küçük tek sayı 103. 986 − 103 = 883.
3.
Cevap: E A = 12n + 7 → 3A + 5 = 36n + 26. 36n, 9’a tam bölünür; 26 = 9 · 2 + 8, kalan 8.
4.
Cevap: B 84 = 2² · 3 · 7, 126 = 2 · 3² · 7. EBOB = 42, EKOK = 2² · 3² · 7 = 252. Toplam 294.
5.
Cevap: D Tek bölenlerde 2 çarpanı olmaz: 3² · 5 → (2 + 1)(1 + 1) = 6.
6.
Cevap: C Küpün ayrıtı EBOB(18, 24, 30) = 6. Küp sayısı (18 ÷ 6)(24 ÷ 6)(30 ÷ 6) = 3 · 4 · 5 = 60.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Temel Kavramlar, Basamak, Bölme-Bölünebilme, EBOB-EKOK testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...