KPSS Matematik Ders Notları: Temel Kavramlar, Basamak, Bölme-Bölünebilme, EBOB-EKOK
KPSS Matematik temel kavramlar, basamak analizi, bölme-bölünebilme ve EBOB-EKOK konu anlatımı ve ders notu: sayı kümeleri, tek-çift ve asal sayılar, bölünebilme kuralları, bölen sayısı ve EBOB-EKOK problemleri çözümlü örneklerle tek sayfada.
KPSS Matematik
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Yargı Plus · 3 – Temel Kavramlar – 1 – İlyas Güneş | KPSS – MEB AGS (45:25)
| Temel kavramlar, tek-çift, asal sayılar | genellikle 1–2 soru |
| Ardışık sayılar ve basamak analizi | genellikle 1 soru |
| Bölme-bölünebilme, bölen sayısı | genellikle 1 soru |
| EBOB-EKOK problemleri | genellikle 0–1 soru |
01Sayı Kümeleri ve Temel Kavramlar
Rakam, sayıları yazmak için kullanılan 0, 1, 2, …, 9 sembolleridir; toplam 10 rakam vardır. Sayı ise rakamların bir çokluğu ifade edecek biçimde yan yana yazılmasıyla oluşur. Her rakam bir sayıdır ama her sayı rakam değildir.
| Küme | Sembol | Elemanlar / tanım |
|---|---|---|
| Doğal sayılar | N | {0, 1, 2, 3, …} |
| Sayma sayıları | N⁺ | {1, 2, 3, …}; 0 bu kümede yoktur. |
| Tam sayılar | Z | {…, −2, −1, 0, 1, 2, …} |
| Rasyonel sayılar | Q | a/b biçiminde yazılabilen sayılar (a, b tam sayı, b ≠ 0) |
| İrrasyonel sayılar | Q′ | Kesir olarak yazılamayan sayılar: √2, √5, π |
| Gerçek (reel) sayılar | R | Rasyonel ve irrasyonel sayıların tamamı |
Tek ve çift sayılar
2 ile tam bölünen tam sayılar çift (2n), bölünemeyenler tek (2n + 1) sayıdır. Tek-çift soruları genellikle bilinmeyen sayı vermeden ifadenin türünü sorar; aşağıdaki tablo yeterlidir.
| İşlem | Sonuç | İşlem | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Tek ± Tek | Çift | Tek × Tek | Tek |
| Çift ± Çift | Çift | Çift × Tek | Çift |
| Tek ± Çift | Tek | Çift × Çift | Çift |
| Tekⁿ (n pozitif) | Tek | Çiftⁿ (n pozitif) | Çift |
Asal sayılar
1’den büyük olup yalnızca 1’e ve kendisine bölünebilen doğal sayılara asal sayı denir: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, … En küçük asal sayı 2’dir ve 2 tek çift asal sayıdır. EBOB’u 1 olan sayılara aralarında asal sayılar denir; örneğin 8 ile 15 asal değildir ama aralarında asaldır.
- 0 çift sayıdır; 0 hem pozitif hem negatif değildir.
- 1 asal sayı değildir. Asal sayılar pozitiftir; −3 asal kabul edilmez.
- Negatif tam sayılar da tek veya çift olur: −4 çift, −7 tektir.
- “Aralarında asal” iki sayının da asal olmasını gerektirmez: 9 ve 10 aralarında asaldır.
02Ardışık Sayılar
Belirli bir kurala göre art arda gelen sayılara ardışık sayılar denir. KPSS’de en çok terim sayısı ve toplam sorulur.
| Tür | Genel gösterim |
|---|---|
| Ardışık tam sayılar | n, n + 1, n + 2, … |
| Ardışık çift sayılar | 2n, 2n + 2, 2n + 4, … |
| Ardışık tek sayılar | 2n + 1, 2n + 3, 2n + 5, … |
Örnek: 2 + 4 + 6 + … + 40 toplamında terim sayısı (40 − 2) ÷ 2 + 1 = 20, toplam (2 + 40) ÷ 2 × 20 = 420‘dir. Özel olarak 1 + 2 + … + n = n(n + 1) ÷ 2 formülü sık kullanılır.
Tek sayıda ardışık sayının toplamı, ortadaki terimin terim sayısıyla çarpımına eşittir. Örneğin toplamı 78 olan üç ardışık çift sayının ortancası 78 ÷ 3 = 26’dır.
03Basamak Kavramı ve Sayı Tabanları
Bir rakamın sayı içindeki yerine göre aldığı değere basamak değeri, rakamın kendisine sayı değeri denir. 473 sayısında 7’nin sayı değeri 7, basamak değeri 70’tir.
| Sayı | Çözümlenmiş hâli |
|---|---|
| AB | 10A + B |
| ABC | 100A + 10B + C |
| AB + BA | 11(A + B) |
| AB − BA | 9(A − B) |
| ABC − CBA | 99(A − C) |
- Rakamları farklı en büyük iki basamaklı sayı 98, en küçük 10‘dur.
- Rakamları farklı en büyük üç basamaklı sayı 987, en küçük 102‘dir.
- Üç basamaklı bir sayının yüzler basamağı 2 artırılıp birler basamağı 3 azaltılırsa sayı 200 − 3 = 197 artar.
Sayı tabanları
Günlük hayatta 10 tabanını kullanırız. n tabanında yalnızca 0’dan n − 1’e kadar rakamlar kullanılır. Bir sayıyı 10 tabanına çevirmek için her rakam, tabanın basamak kuvvetiyle çarpılır: (213)₅ = 2 × 25 + 1 × 5 + 3 = 58.
İki basamaklı AB ve BA sayılarının toplamı 132, farkı (AB − BA) 36’dır. Buna göre A · B çarpımı kaçtır?
A) 24 B) 28 C) 32 D) 35 E) 36
AB + BA = 11(A + B) = 132 olduğundan A + B = 12.
AB − BA = 9(A − B) = 36 olduğundan A − B = 4.
Taraf tarafa toplarsak 2A = 16, A = 8 ve B = 4 bulunur. Kontrol: 84 + 48 = 132, 84 − 48 = 36.
Sonuç: A · B = 8 · 4 = 32. Doğru cevap C.
04Bölme ve Bölünebilme Kuralları
Bölme işleminin temel eşitliği şudur: Bölünen = Bölen × Bölüm + Kalan. Kalan her zaman bölenden küçüktür ve negatif olamaz: 0 ≤ Kalan < Bölen. Kalan 0 ise bölme “tam bölünme”dir.
| Sayı | Bölünebilme kuralı |
|---|---|
| 2 | Birler basamağı çift (0, 2, 4, 6, 8) olmalı. |
| 3 | Rakamları toplamı 3’ün katı olmalı. |
| 4 | Son iki basamağın oluşturduğu sayı 4’ün katı olmalı (00 dahil). |
| 5 | Birler basamağı 0 veya 5 olmalı. |
| 8 | Son üç basamağın oluşturduğu sayı 8’in katı olmalı. |
| 9 | Rakamları toplamı 9’un katı olmalı. |
| 10 | Birler basamağı 0 olmalı. |
| 11 | Birler basamağından başlayarak rakamlara sırayla +, −, +, … işareti verilir; toplam 11’in katı (0 dahil) olmalı. |
| Bileşik | Aralarında asal çarpanlara ayrılır: 6 = 2 · 3, 12 = 3 · 4, 15 = 3 · 5, 18 = 2 · 9, 36 = 4 · 9, 45 = 5 · 9. Sayı her iki kurala da uymalı. |
Örnek: 7282 sayısında sağdan işaretleme 2 − 8 + 2 − 7 = −11 verir; −11, 11’in katı olduğundan 7282 sayısı 11’e tam bölünür (7282 = 11 × 662).
Bölmeden kalanı hızlı bulma
- 3 ve 9’a bölümden kalan, rakamlar toplamının 3 ve 9’a bölümünden kalana eşittir.
- 4’e bölümden kalan son iki basamağa, 5 ve 10’a bölümden kalan son basamağa bakılarak bulunur.
- A sayısı B’ye bölündüğünde kalan K ise A = B·n + K yazılır; A’lı ifadeler bu eşitlikle dönüştürülür.
- 12’ye bölünebilme için 2 ve 6 kurallarını birleştirmek yanlıştır; 2 ile 6 aralarında asal değildir. Doğrusu 3 ve 4‘tür.
- Kalan, bölenden büyük ya da ona eşit çıkarsa işlem bitmemiştir; kalan yeniden bölünür.
- Rakam sorularında basamakların 0–9 arasında olduğunu, ilk basamağın 0 olamayacağını unutma.
Beş basamaklı 4a73b sayısı 45 ile tam bölünebilmektedir. Buna göre a + b toplamı en çok kaçtır?
A) 4 B) 9 C) 12 D) 13 E) 17
45 = 5 · 9 olduğundan sayı hem 5’e hem 9’a bölünmeli. 5 kuralı: b = 0 veya b = 5.
Rakamlar toplamı 4 + a + 7 + 3 + b = 14 + a + b, 9’un katı olmalı.
b = 0 ise 14 + a = 18, a = 4 → a + b = 4. b = 5 ise 19 + a = 27, a = 8 → a + b = 13.
Sonuç: a + b en çok 13’tür (sayı 48735 = 45 × 1083). Doğru cevap D.
05Asal Çarpanlar ve Bölen Sayısı
Her pozitif tam sayı (1 hariç) asal sayıların çarpımı olarak tek biçimde yazılabilir. Örneğin 360 = 2³ · 3² · 5. Bu yazılış bölen sorularının anahtarıdır.
| A = aˣ · bʸ · cᶻ için | Formül | 360 = 2³ · 3² · 5 |
|---|---|---|
| Pozitif bölen sayısı | (x + 1)(y + 1)(z + 1) | 4 · 3 · 2 = 24 |
| Tam sayı bölen sayısı | 2 × pozitif bölen sayısı | 48 |
| Asal bölen sayısı | farklı asal çarpan sayısı | 3 (2, 3, 5) |
| Asal olmayan pozitif bölen | pozitif bölen − asal bölen | 24 − 3 = 21 |
| Tek pozitif bölen | 2’nin kuvveti dışarıda bırakılır | 3² · 5 → 3 · 2 = 6 |
360 sayısının kaç tane tam sayı böleni vardır?
A) 24 B) 30 C) 36 D) 42 E) 48
360 = 2³ · 3² · 5¹.
Pozitif bölen sayısı: (3 + 1)(2 + 1)(1 + 1) = 4 · 3 · 2 = 24.
Her pozitif bölenin bir de negatifi vardır: 24 × 2 = 48.
Sonuç: 360’ın 48 tam sayı böleni vardır. Doğru cevap E.
06EBOB-EKOK ve Problemleri
EBOB (en büyük ortak bölen), sayıların hepsini bölen en büyük sayıdır; ortak asal çarpanların en küçük üslüleri çarpılarak bulunur. EKOK (en küçük ortak kat), sayıların hepsine bölünen en küçük pozitif sayıdır; bütün asal çarpanların en büyük üslüleri çarpılarak bulunur.
Örnek: 24 = 2³ · 3 ve 36 = 2² · 3² için EBOB = 2² · 3 = 12, EKOK = 2³ · 3² = 72. İki sayı için her zaman EBOB × EKOK = A × B geçerlidir: 12 × 72 = 864 = 24 × 36.
- en büyük eş parçalara bölme
- kare fayans/karo ile kaplama (en az karo)
- eşit aralıkla ağaç dikme
- küçük küplerle prizma doldurma
- olayların yeniden birlikte olması
- kare oluşturmak için en az fayans
- gruplara ayırınca aynı kalanı verme
- zil, otobüs, nöbet tekrarları
Ağaç dikme ve kalan problemleri
- Kapalı çevre (tarla, havuz kenarı): ağaç sayısı = çevre ÷ aralık.
- Açık doğru (yol kenarı, iki uca da dikilirse): ağaç sayısı = uzunluk ÷ aralık + 1.
- Sayı a, b, c’ye bölündüğünde hep aynı kalan K veriyorsa: sayı = EKOK · n + K.
- Kalanlar bölenden hep aynı miktar (d) eksikse: sayı = EKOK · n − d. Örneğin 4’e bölününce 3, 5’e bölününce 4, 6’ya bölününce 5 kalanını veren en küçük sayı 60 − 1 = 59‘dur.
Bir kursa kayıtlı öğrenciler 4’erli, 6’şarlı ya da 9’arlı gruplara ayrıldığında her seferinde 3 öğrenci açıkta kalmaktadır. Öğrenci sayısı 40’tan fazla, 100’den az olduğuna göre kaçtır?
A) 39 B) 75 C) 81 D) 87 E) 111
Her bölmede kalan aynı (3) olduğundan sayı = EKOK(4, 6, 9) · n + 3.
4 = 2², 6 = 2 · 3, 9 = 3² → EKOK = 2² · 3² = 36.
Adaylar: 39, 75, 111, … Aralığa yalnızca 75 uyar. Kontrol: 75 = 4·18 + 3 = 6·12 + 3 = 9·8 + 3.
Sonuç: Öğrenci sayısı 75’tir. Doğru cevap B.
- “En az kaç karo/kaç parça” sorusunda önce EBOB (parça boyu) bulunur, sonra toplam ölçü bu boya bölünür.
- “Kare elde etmek için en az kaç fayans” sorusunda karenin kenarı EKOK’tur.
- Köşelere de ağaç dikilecekse aralık, iki kenarın da böleni olmalıdır; bu yüzden EBOB alınır.
- 0 çift sayıdır; 1 asal değildir; tek çift asal 2‘dir.
- N⁺ ⊂ N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R; √2 ve π irrasyoneldir.
- Terim sayısı = (son − ilk) ÷ artış + 1; toplam = (ilk + son) ÷ 2 × terim sayısı.
- AB + BA = 11(A + B); AB − BA = 9(A − B); ABC − CBA = 99(A − C).
- Bölünen = bölen × bölüm + kalan; 0 ≤ kalan < bölen.
- 3 ve 9: rakamlar toplamı; 4: son iki basamak; 8: son üç basamak.
- 11: sağdan +, −, +, … toplamı 11’in katı.
- 12 = 3 · 4, 36 = 4 · 9, 45 = 5 · 9 (aralarında asal çarpanlar).
- aˣ · bʸ → pozitif bölen sayısı (x + 1)(y + 1); tam sayı bölen bunun 2 katı.
- EBOB × EKOK = A × B (iki sayı için).
- Parçalama, kaplama, ağaç dikme → EBOB; tekrar, birlikte olma, ortak kalan → EKOK.
Ardışık üç çift sayının toplamı 78’dir. Bu sayıların en büyüğü kaçtır?
- 28
- 30
- 32
- 34
- 36
Rakamları birbirinden farklı üç basamaklı en büyük çift sayı ile rakamları birbirinden farklı üç basamaklı en küçük tek sayının farkı kaçtır?
- 863
- 873
- 883
- 893
- 896
A doğal sayısı 12’ye bölündüğünde kalan 7’dir. Buna göre 3A + 5 sayısının 9’a bölümünden kalan kaçtır?
- 2
- 4
- 5
- 7
- 8
84 ve 126 sayılarının EBOB’u ile EKOK’unun toplamı kaçtır?
- 252
- 294
- 308
- 336
- 378
2⁴ · 3² · 5 sayısının kaç tane tek pozitif böleni vardır?
- 2
- 4
- 5
- 6
- 8
Ayrıtları 18 cm, 24 cm ve 30 cm olan dikdörtgenler prizması biçimindeki bir kutu, birbirinin aynı küplerle hiç boşluk kalmayacak biçimde doldurulacaktır. En az kaç küp gerekir?
- 45
- 50
- 60
- 72
- 90
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
Temel Kavramlar, Basamak, Bölme-Bölünebilme, EBOB-EKOK testini çöz →
← KPSS Matematik Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.