KPSS Türkçe Ders Notları: Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları

KPSS Türkçe Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları konu anlatımı ve ders notu: yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci, fiilde çatı, yapısına ve anlamına göre cümleler, anlamsal ve yapısal anlatım bozuklukları; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 48) Cümlenin Ögeleri | Aker KARTAL – 2027 (22:08)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Cümle ögeleri0–1 soru
Fiilde çatı, cümle türleri0–1 soru
Anlatım bozukluklarıgenellikle 1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir. Öge bilgisi, yapısal anlatım bozukluklarını bulmanın da temelidir.

01Cümlenin Ögeleri

Ögeler bulunurken her zaman yüklemden başlanır; diğer ögeler yükleme soru sorularak bulunur.

ÖgeBulma sorusuÖrnek (koyu olan)
Yüklemİş, oluş, durum ya da yargı bildiren ögeKardeşim erkenden uyudu.
ÖzneYükleme “kim?, ne?”Kardeşim erkenden uyudu.
NesneYükleme “neyi?, kimi?” (belirtili) ya da “ne?” (belirtisiz)Annem keki dilimledi. / Annem kek yaptı.
Dolaylı tümleç“nereye?, nerede?, nereden?, kime?, kimde?, kimden?”Mektubu arkadaşına gönderdi.
Zarf tümleci“nasıl?, ne zaman?, niçin?, ne kadar?”Dün akşam sessizce geldi.
Yüklemi bul: verdi
↓
Kim verdi? → kardeşim (özne)
↓
Neyi verdi? → eski oyuncaklarını (belirtili nesne)
↓
Kime verdi? → parktaki çocuklara (dolaylı tümleç)
↓
Ne zaman? → dün akşam (zarf tümleci)
Örnek cümle: “Dün akşam kardeşim parktaki çocuklara eski oyuncaklarını verdi.”
!DİKKAT
  • Sözde özne: Edilgen fiillerde işi yapan belli değildir; yükleme “ne?” sorusunun cevabı sözde öznedir: “Toplantı ertelendi.”
  • Gizli özne: Özne cümlede yazılı değildir, kişi ekinden anlaşılır: “Erken geldik.” (biz)
  • Bir söz öbeği (tamlama, fiilimsi grubu) bölünmeden tek öge olarak alınır: “parktaki çocuklara”.
  • Hitaplar, ünlemler ve cümleleri bağlayan bağlaçlar cümle dışı unsurdur; öge sayılmaz.
  • Güncel ders kitaplarında “ile, için, gibi” gibi edatlarla kurulan öbekler (edat öbekleri) genellikle zarf tümleci olarak değerlendirilir.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

“Geçen hafta komşumuz bize bir sepet elma gönderdi.” cümlesinin ögeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
A) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – belirtisiz nesne – yüklem
B) Zarf tümleci – özne – zarf tümleci – belirtili nesne – yüklem
C) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – belirtisiz nesne – yüklem
D) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – belirtili nesne – yüklem
E) Dolaylı tümleç – özne – zarf tümleci – belirtisiz nesne – yüklem

Yüklem: gönderdi. Kim gönderdi? → komşumuz (özne).

Ne gönderdi? → bir sepet elma; belirtme eki almadığı için belirtisiz nesne.

Kime gönderdi? → bize (dolaylı tümleç). Ne zaman? → geçen hafta (zarf tümleci).

Cevap: C

Reklam

02Fiilde Çatı

Nesne-yüklem ilişkisi
  • Geçişli: nesne alabilir: okumak, kırmak
  • Geçişsiz: nesne almaz: uyumak, gülmek
  • -dır, -t gibi eklerle geçişsiz fiil geçişli olur: gül- → güldür-
Özne-yüklem ilişkisi
  • Etken: işi yapan belli: Ali kapıyı açtı.
  • Edilgen: işi yapan belli değil: Kapı açıldı.
  • Dönüşlü: özne işi kendine yapar: Yıkandı, giyindi.
  • İşteş: iş karşılıklı ya da birlikte yapılır: Tartıştılar, görüştük.
!DİKKAT
  • Edilgen ve dönüşlü fiiller aynı ekleri (-l, -n) alabilir. Ayırt etmek için sor: “İşi özne kendine mi yaptı (dönüşlü), yoksa yapan belli değil mi (edilgen)?”
  • İşteş fiillerde “birbiriyle” anlamı vardır; çoğul kişi eki tek başına işteşlik sağlamaz.

03Cümle Türleri

ÖlçütTürÖzgün örnek
Yüklemin türüFiil cümlesiKuşlar güneye göç etti.
İsim cümlesiHava bugün çok soğuktu.
Öge dizilişiKurallıSonunda bahar geldi.
DevrikGeldi sonunda bahar.
AnlamOlumlu / olumsuzGeldi. / Gelmedi. Evde kimse yok.
SoruYarın bize gelecek misin?
ÜnlemNe güzel bir manzara!
Biçim-anlam farkı“Onu tanımıyor değilim.” biçimce olumsuz, anlamca olumlu. “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu, anlamca olumsuz.

Yapısına göre cümleler

TürÖzellikÖrnek
BasitTek yargı, tek yüklemKardeşim sabah erkenden kalktı.
BirleşikBir temel cümle ve ona bağlı yan cümle; türleri: şartlı, ki’li, iç içe, girişik (fiilimsili)Erken gelirsen konuşuruz. / Duydum ki taşınıyormuşsun. / Annem “Akşama misafir var.” dedi.
SıralıVirgül ya da noktalı virgülle sıralanmış bağımsız yargılar; ortak öge varsa bağımlı sıralıKapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
BağlıBağlaçla birbirine bağlanmış cümlelerÇok çalıştı ama sınavı kazanamadı.
!DİKKAT
  • Sıralı cümlede cümleler yan yana durur; birleşik cümlede ise yan cümle temel cümleye bağımlıdır, tek başına tam yargı bildirmez.
  • Bağlaçla bağlı cümlede bağlaç çıkarılınca cümleler sıralı cümleye dönüşür.
  • Soru eki bulunduğu hâlde soru anlamı taşımayan cümleler soru cümlesi sayılmaz: “Gelir mi gelmez mi, bilemem.”

04Anlamsal Anlatım Bozuklukları

NedenBozuk cümleDüzeltme
Gereksiz sözcükYaklaşık iki saate yakın bekledik. / Ürünü geri iade etti.“yaklaşık” ya da “yakın” atılır; “geri” atılır.
Sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasıArkadaşının yeni arabasına imrenip ona düşman kesildi.“imrenmek” yerine “kıskanmak”
Mantık hatası, çelişkiHiç beklemediğimiz bu sonuç, tahmin ettiğimiz gibi çıktı.Ya “beklemediğimiz” ya “tahmin ettiğimiz gibi” atılır.
Sözcüğün yanlış yerde kullanılmasıYeni öğrencilere hazırlanan kitaplar dağıtıldı. (Yeni olan kitaplarsa)Öğrencilere hazırlanan yeni kitaplar dağıtıldı.
Anlam belirsizliğiEski arkadaşımın evine gittim. (eski olan arkadaş mı, ev mi?)Ev eskiyse: Arkadaşımın eski evine gittim.
Deyimin yanlış kullanılmasıOnu görünce burnundan soludu; çok sevindiği her hâlinden belliydi.“burnundan solumak” öfke bildirir; “ağzı kulaklarına vardı” olmalı.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Sen ve kardeşin bu işi hemen bitirmeliyiz.
B) Bu kitabı çok seviyor, sık sık bahsediyor.
C) Çok çalıştı ama sınavı kazandı.
D) Yaklaşık iki saate yakın otobüs bekledik.
E) Kardeşim her sabah erkenden kalkar ve yürüyüş yapar.

A’da özne-yüklem uyumsuzluğu (“bitirmelisiniz” olmalı), B’de dolaylı tümleç eksikliği (“ondan”), C’de yanlış bağlaç (“ve” olmalı) vardır. E doğrudur.

D’de “yaklaşık” ile “yakın” aynı anlamı taşıyor; biri gereksiz.

Cevap: D

Reklam

05Yapısal Anlatım Bozuklukları

NedenBozuk cümleDüzeltme
Özne-yüklem uyumsuzluğu (kişi)Sen ve kardeşin bu işi yapmalıyız.yapmalısınız
Özne-yüklem uyumsuzluğu (sayı)Halkın büyük bir kısmı bu karara karşı çıktılar.karşı çıktı
Nesne / tümleç eksikliğiBu kitabı çok seviyor, sık sık bahsediyor.… sık sık ondan bahsediyor.
Yüklem ya da ek-fiil eksikliğiAğabeyim hem öğretmen hem de iki yıl yurt dışında çalıştı.Ağabeyim öğretmendir, iki yıl da yurt dışında çalıştı.
Çatı uyuşmazlığıGerekli önlemler alınmalı ve ilgilileri uyarmalı.… alınmalı ve ilgililer uyarılmalı.
Bağlaç yanlışıÇok çalıştı ama sınavı kazandı.Çok çalıştı ve sınavı kazandı.
Ek yanlışı ya da eksikliğiKitabın kapağı ve sayfalarına özen gösterilmiş.kapağına ve sayfalarına
!DİKKAT
  • İki yüklem ortak bir ögeyi paylaşıyorsa, öge her iki yüklemin istediği eki karşılamalıdır. “sevmek” -i, “bahsetmek” -den ister; bu yüzden ikinci öge ayrıca yazılmalıdır.
  • Bu tür sorularda ögeleri bulmak işi kolaylaştırır: önce her yüklemin öznesini ve nesnesini kontrol et.
  • İnsan dışı varlıkları ya da kavramları bildiren çoğul öznelerle yüklem genellikle tekil kullanılır: “Kuşlar göç etti.”

06Soru Tipleri ve Çözüm Yolu

  • “Hangisinde anlatım bozukluğu vardır?” Önce anlamsal nedenlere (gereksiz sözcük, yanlış anlam, çelişki), sonra yapısal nedenlere (özne-yüklem, öge eksikliği, çatı) bak.
  • “Bozukluğun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?” Cümleyi düzeltmeyi dene; yaptığın düzeltme hangi şıkka denk geliyorsa cevap odur.
  • “Ögeleri sırasıyla” soruları: yüklemden başla, öbekleri bölme, sözde özneye dikkat et.
  • “Yapısına göre” soruları: yüklem sayısını, bağlaçları ve yan cümleyi tek tek işaretle.
SON TEKRAR
  • Öge bulmaya her zaman yüklemden başla.
  • Özne “kim?, ne?”; belirtili nesne “neyi?, kimi?”; belirtisiz nesne “ne?”.
  • Dolaylı tümleç -e, -de, -den hâl ekleriyle “nereye, nerede, nereden?”.
  • Edilgen fiilin öznesi sözde öznedir.
  • Söz öbekleri tek öge sayılır; hitap ve ünlem cümle dışıdır.
  • Dönüşlü: kendine; işteş: karşılıklı ya da birlikte.
  • Biçimce olumlu anlamca olumsuz: “Ne aradı ne sordu.”
  • Sıralı cümleler virgülle, bağlı cümleler bağlaçla bağlanır.
  • Gereksiz sözcük: yaklaşık … yakın, geri iade.
  • Ortak öge farklı hâl eki istiyorsa öge eksikliği vardır.
  • Özne çoğulsa ve insan dışı varlık bildiriyorsa yüklem çoğunlukla tekildir.
Reklam
Konu TestiKPSS Türkçe · 6 soru
1.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne vardır?

  1. Kardeşim kitabını bir günde okudu.
  2. Kuşlar sabah erkenden ötmeye başladı.
  3. Toplantı gelecek haftaya ertelendi.
  4. Annem bize çok güzel bir kek yaptı.
  5. Biz yarın sabah yola çıkıyoruz.
2.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?

  1. Kitabı masaya bıraktı.
  2. Okuldan yeni döndü.
  3. Ankara’da üç yıl yaşadı.
  4. Annem bizi çok özledi.
  5. Arkadaşına uzun bir mektup yazdı.
3.

Aşağıdakilerden hangisi yapısına göre sıralı bir cümledir?

  1. Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
  2. Erken gelirsen birlikte konuşuruz.
  3. Kapıyı çalan kişi komşumuzdu.
  4. Yağmur yağdı ama hava ısınmadı.
  5. Duydum ki yeni bir eve taşınmışsın.
4.

Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?

  1. Bu konuyu bilmiyor değilim.
  2. Kardeşim yarın gelmeyecek.
  3. Sınavı yüksek bir puanla kazandı.
  4. Hiç kimse ona inanmadı.
  5. Ne aradı ne de bir haber gönderdi.
5.

“Halkın büyük bir kısmı bu karara karşı çıktılar.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Gereksiz sözcük kullanılması
  2. Özne ile yüklemin sayı bakımından uyuşmaması
  3. Nesnenin eksik olması
  4. Yanlış bağlaç kullanılması
  5. Bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
6.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

  1. Arkadaşının başarısına imrenip ona düşman kesildi.
  2. Hiç beklemediğimiz bu sonuç, tahmin ettiğimiz gibi çıktı.
  3. Bu konuda gerekli önlemler alınmalı ve ilgilileri uyarmalı.
  4. Sınavın sonuçları önümüzdeki hafta açıklanacak.
  5. Geri iade edilen ürünler depoya kaldırıldı.
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C “ertelendi” edilgendir; işi yapan belli değil. “Toplantı” sözde öznedir.
2.
Cevap: D Annem (özne), bizi (belirtili nesne), çok (zarf tümleci), özledi (yüklem). Diğerlerinde masaya, okuldan, Ankara’da, arkadaşına dolaylı tümleçtir.
3.
Cevap: A Üç bağımsız yargı virgülle sıralanmıştır. B şartlı, E ki’li birleşik; C fiilimsili; D bağlaçla bağlı cümledir.
4.
Cevap: E “ne … ne” yapısında yüklemler olumlu ekle kurulur ama iki eylemin de yapılmadığı anlatılır. A biçimce olumsuz, anlamca olumludur.
5.
Cevap: B Özne “kısmı” tekildir; yüklem de tekil olmalıdır: “karşı çıktı”.
6.
Cevap: D D doğrudur. A’da “imrenmek” yanlış anlamda, B’de çelişki, C’de çatı uyuşmazlığı, E’de gereksiz sözcük (“geri”) vardır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Cümle Ögeleri, Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...