KPSS Türkçe Ders Notları: Sözcük Yapısı ve Sözcük Türleri
KPSS Türkçe Sözcük Yapısı ve Sözcük Türleri konu anlatımı ve ders notu: kök ve ekler, yapım ve çekim ekleri, basit, türemiş ve birleşik sözcükler, isim, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem, fiil ve fiilimsiler; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.
KPSS Türkçe
KONUYU VİDEODAN DİNLE
Anlatım: Hoca Kafası · 36) İSİM (AD) – SÖZCÜK TÜRLERİ – KPSS – 2027 ÖZNUR SAAT YILDIRIM (1:11:54)
| Kök, ek, sözcük yapısı | 0–1 soru |
| İsim, sıfat, zamir, zarf | 0–1 soru |
| Edat, bağlaç, ünlem | 0–1 soru |
| Fiil, ek-fiil, fiilimsiler | 0–1 soru |
01Kök ve Ekler
Kök, sözcüğün anlamlı en küçük ve daha fazla bölünemeyen parçasıdır. Kökler isim kökü (göz, ev, su) ya da fiil kökü (gel-, yaz-, sev-) olabilir. Fiil kökünü bulmak için sözcüğün sonuna “-mek/-mak” getirilir: yaz-mak.
Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılır; bunlara sesteş kök denir: yaz (mevsim / yazmak), gül (çiçek / gülmek), boya (madde / boyamak), kazan (kap / kazanmak).
- yeni sözcük türetir
- anlamı ya da türü değiştirir
- göz → gözlük, sev- → sevgi
- çekim ekinden önce gelir
- yeni sözcük türetmez
- sözcüğü cümleye bağlar
- gözlük → gözlükler, gözlüğüm
- sözcüğün sonunda yer alır
| Yapım eki türü | Örnekler |
|---|---|
| İsimden isim | göz-lük, yol-cu, tuz-lu, ev-siz, kitap-lık, yavaş-ça |
| İsimden fiil | su-la-, baş-la-, ses-len-, kara-r-, yaş-a- |
| Fiilden isim | sev-gi, yaz-ı, sil-gi, seç-im, ölç-ü, uç-ak |
| Fiilden fiil | yaz-dır-, gör-ün-, oku-t-, yıka-n-, bul-uş- |
Çekim ekleri
- Hâl ekleri: belirtme -ı (kitabı), yönelme -e (eve), bulunma -de (evde), ayrılma -den (evden).
- İyelik ekleri: kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları.
- Çoğul eki -ler/-lar ve ilgi eki -ın/-in (kitabın sayfası).
- Fiil çekim ekleri: kip ekleri (-dı, -mış, -yor, -ecek, -r; -se, -e, -meli) ve kişi ekleri.
02Yapısına Göre Sözcükler
| Yapı | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Yapım eki almamış; yalnızca kökten ya da kök + çekim ekinden oluşur | göz, kitaplar, evimiz, geldi |
| Türemiş | Köke en az bir yapım eki getirilerek oluşur | gözlük, gözlükçü, sevgi, yolcular |
| Birleşik | En az iki sözcüğün yeni bir anlam için birleşmesiyle oluşur | bilgisayar, hanımeli, kahvaltı, fark etmek, yapabilmek |
- Çekim eki yapıyı değiştirmez. “kitaplarımızdan” basit, “gözlüklerimiz” türemiştir.
- Birleşik sözcükler ayrı yazılsa da birleşiktir: “fark etmek, hoş görmek, kabul etmek”.
- Yapım eki almış bir sözcük birleşik sözcüğün içinde olabilir; bu durumda sözcük birleşik sayılır: “bilgisayar” (bilgi + sayar).
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir sözcük yoktur?
A) Annem bahçeye çiçek dikti.
B) Kardeşim yeni gözlüğünü kaybetti.
C) Yolcular otobüse sırayla bindi.
D) Silgimi dün masada unuttum.
E) Bu mektup sevgi dolu sözlerle bitiyordu.
B’de göz-lük, C’de yol-cu, D’de sil-gi, E’de sev-gi sözcükleri yapım eki almıştır.
A’daki sözcükler: anne-m (iyelik), bahçe-ye (yönelme), çiçek, dik-ti (kip-kişi). Hiçbirinde yapım eki yok.
Cevap: A
03İsim, Sıfat ve Zamir
İsimler (adlar)
- Verilişine göre: özel (Ayşe, Konya) ve cins (şehir, kız).
- Varlığına göre: somut (masa, ses) ve soyut (umut, sevgi).
- Sayısına göre: tekil (kuş), çoğul (kuşlar), topluluk (sürü, ordu, halk).
| İsim tamlaması | Yapı ve örnek |
|---|---|
| Belirtili | tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır: evin kapısı |
| Belirtisiz | yalnızca tamlanan iyelik eki alır: ev kapısı |
| Zincirleme | en az üç isimden oluşur: okulun bahçe kapısı |
| Takısız | tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını bildirir; ek almaz: demir kapı, altın yüzük |
Sıfatlar (ön adlar)
Sıfat, ismin önüne gelip onu niteleyen ya da belirten sözcüktür. İsim düşerse sıfat adlaşır: “Gençler erkenden geldi.” cümlesinde “gençler” isimdir.
- “nasıl?” sorusuna cevap
- kırmızı elma, uzun yol, çalışkan öğrenci
- işaret: bu ev, şu kapı
- sayı: üç kitap, üçüncü sıra, üçer elma, yarım ekmek
- belgisiz: bazı kişiler, birkaç gün
- soru: hangi yol, kaç kişi
Zamirler (adıllar)
| Tür | Örnek |
|---|---|
| Kişi | ben, sen, o, biz, siz, onlar |
| Dönüşlülük | kendi: Kendimi toparlamam gerek. |
| İşaret | Bunu kim aldı? (bu = isim yerine) |
| Belgisiz | biri, kimse, herkes, bazıları, hepsi |
| Soru | kim, ne, hangisi, kaçı |
| İlgi (-ki) | benimki, seninki: Senin araban mavi, benimki beyaz. |
- Sıfat ile zamir ayrımı: “bu, birkaç, hangi” gibi sözcükler isimden önce geliyorsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamirdir. “Bu kitap” sıfat, “Bunu oku.” zamir.
- Ek alan sözcük sıfat olamaz: “Bazıları geldi.” cümlesinde “bazıları” zamirdir.
- “Kendi” sözcüğü isimden önce gelirse sıfat gibi davranır: “kendi odası”.
04Zarf, Edat, Bağlaç ve Ünlem
Zarflar (belirteçler)
Zarf; fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ya da başka zarfları niteleyen sözcüktür.
| Tür | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Durum | nasıl? | Sessizce içeri girdi. |
| Zaman | ne zaman? | Yarın yola çıkacağız. |
| Yer-yön | nereye? | Çocuklar dışarı çıktı. |
| Miktar (azlık-çokluk) | ne kadar? | Çok güzel konuştu. En hızlı o koştu. |
| Soru | — | Nasıl geldin? Niçin gülüyorsun? |
- Yer-yön zarfları (içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri) ek almadan fiili niteler. Ek alınca isim olur: “dışarıdan geldi” → isim.
- Aynı sözcük farklı türde olabilir: “güzel gün” sıfat, “güzel konuştu” zarf, “güzeller” isim.
Edat, bağlaç, ünlem
- tek başına anlamı yoktur, kendinden önceki sözcükle anlam kazanır
- gibi, için, kadar, ile, göre, dolayı, rağmen, karşın, beri, doğru
- Senin için geldim.
- sözcükleri ya da cümleleri birbirine bağlar
- ve, ile, ama, fakat, çünkü, ancak, de, ki, ya da, veya, hem … hem, ne … ne, ya … ya
- Çay ve simit aldı.
Ünlem; sevinç, korku, şaşma, acı gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatır: ah, eyvah, aman, hey, haydi, of.
- “ile” testi: yerine “ve” konabiliyorsa bağlaçtır (Ablası ile annesi geldi.); konamıyorsa edattır (Kalem ile yazdı.).
- “gibi, kadar” benzetme ve karşılaştırma bildiren edatlardır; “çünkü, ama” ise cümleleri bağlayan bağlaçlardır.
- “Ancak” bağlaç olarak “ama” anlamında, zarf olarak “ancak üç kişi” örneğinde “yalnızca” anlamında kullanılır.
05Fiil, Ek-Fiil ve Fiilimsiler
Anlamına göre fiiller
- İş (kılış): bir nesneyi etkiler; “neyi?” sorusuna cevap verir: yazmak, kırmak, okumak.
- Durum: nesne almaz; öznenin durumunu bildirir: uyumak, gülmek, oturmak.
- Oluş: zaman içinde kendiliğinden gerçekleşir: büyümek, sararmak, yaşlanmak.
Ek-fiil
Ek-fiil (i- fiili) isim soylu sözcükleri yüklem yapar ya da çekimli fiillerin zamanını değiştirir: Hava soğuktu. (isim + ek-fiil), Kitap okuyordu. (birleşik zamanlı fiil). Ek-fiilin biçimleri: -dı (hikâye), -mış (rivayet), -sa (şart), -dır (geniş zaman).
Fiilimsiler
Fiilden türeyen ama çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almayan sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenirler.
| Tür | Ekler | Özgün örnek |
|---|---|---|
| İsim-fiil | -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek | Yüzmek ona iyi geliyor. Kitap okumayı sever. |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -acak, -mış | Kırılan bardak, okunası kitap, akar su, gelecek yıl |
| Zarf-fiil | -ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -ken, -alı, -casına, -a … -a | Eve gelince uyudu. Koşa koşa geldi. |
- Kalıcı isim olmuş sözcükler fiilimsi sayılmaz: dondurma, çakmak, yazar, dolma.
- Fiilimsiler olumsuz yapılabilir: gelmeyen, okumadan. Bu özellik onları fiilden ayırmaz ama isimlerden ayırır.
- Çekimli fiil kip ve kişi eki alır (geldi, gelecek misin); fiilimsi almaz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “güzel” sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?
A) Güzel bir gün geçirdik.
B) Bu şarkıyı çok güzel söyledi.
C) Güzeller yarışmaya katıldı.
D) Güzel sözler insanı mutlu eder.
E) Bahçedeki en güzel çiçeği kopardı.
A, D ve E’de “güzel” bir ismin önüne gelip onu nitelediği için sıfattır.
C’de ek alıp ismin yerini tuttuğu için adlaşmış sıfattır (isim).
B’de “söyledi” fiilini “nasıl?” sorusuyla niteler: durum zarfı.
Cevap: B
06Sözcük Türünü Belirleme Yolu
Türkçede bir sözcüğün türü cümledeki görevine göre değişir. Sözcüğü tek başına değil, cümle içinde değerlendir.
- Kök anlamlı en küçük parçadır; isim ya da fiil kökü olabilir.
- Yapım eki yeni sözcük türetir, çekim eki türetmez.
- Çekim eki sözcüğün yapısını değiştirmez.
- Birleşik sözcükler ayrı yazılsa da birleşiktir: kabul etmek.
- Sıfat ismin önünde, zamir ismin yerinde durur.
- Ek alan sıfat adlaşır.
- Yer-yön zarfları ek almaz; ek alınca isim olur.
- Yerine “ve” konan “ile” bağlaçtır.
- Ek-fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapar.
- İsim-fiil: -ma, -ış, -mak; sıfat-fiil: -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -acak, -mış.
- Kalıcı isim olan dondurma, yazar gibi sözcükler fiilimsi değildir.
- İsim-fiil ekleri: “-ma, -ış, -mak” eklerini “okuma, okuyuş, okumak” üçlüsüyle hatırla; üçü de cümlede isim gibi “ne?” sorusuna cevap verir.
- Sıfat-fiil ekleri: “an-ası-mez-ar-dık-acak-mış” eklerini tek fiile ekle: “gelen (kişi), gelesi (gün), gelmez (yol), geçer (not), geldiği (yer), gelecek (yıl), gelmiş (misafir)”.
- Hâl ekleri: “-ı, -e, -de, -den” sırasını “evi, eve, evde, evden” diye tek sözcükle çek.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yapıca birleşiktir?
- yolcu
- kitaplık
- bilgisayar
- sevgi
- tuzlu
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilden isim yapım eki almış bir sözcük vardır?
- Tuzlu yemekler insanı susatır.
- Kapıyı yavaşça kapattı.
- Yolcular yerlerine oturdu.
- Akşam yazıyı baştan okudu.
- Sular çekildi, kıyı genişledi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük zamirdir?
- “Bu” kitabı kim aldı?
- “Şu” evde yıllarca oturdular.
- “Hangi” yoldan gideceğiz?
- “Birkaç” öğrenci derse geç kaldı.
- “Bunu” sana kim söyledi?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön zarfı kullanılmıştır?
- Çocuklar oyun oynamak için dışarı çıktı.
- Dışarıdan bir ses geldi.
- İçerisi çok sıcaktı.
- Yukarıdaki dolabı açar mısın?
- Geride kalanlar çok üzüldü.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil kullanılmıştır?
- Eve gelince hemen uyudu.
- Koşmak ona iyi geliyor.
- Kitabını okuyarak zaman geçirdi.
- Kırılan bardağın parçalarını topladı.
- Ders çalışmayı hiç ertelemez.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” bağlaç olarak kullanılmıştır?
- Mektubu kurşun kalem ile yazdı.
- Ablası ile annesi pazara gitti.
- Arkadaşı ile sinemaya gitti.
- Şehre otobüs ile geldi.
- Haberi sevinç ile karşıladı.
Konu testi cevap anahtarını göster
Konu Testi · Cevap Anahtarı
Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.
← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları
Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.