KPSS Türkçe Ders Notları: Sözcük Yapısı ve Sözcük Türleri

KPSS Türkçe Sözcük Yapısı ve Sözcük Türleri konu anlatımı ve ders notu: kök ve ekler, yapım ve çekim ekleri, basit, türemiş ve birleşik sözcükler, isim, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem, fiil ve fiilimsiler; çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testiyle.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Hoca Kafası · 36) İSİM (AD) – SÖZCÜK TÜRLERİ – KPSS – 2027 ÖZNUR SAAT YILDIRIM (1:11:54)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Kök, ek, sözcük yapısı0–1 soru
İsim, sıfat, zamir, zarf0–1 soru
Edat, bağlaç, ünlem0–1 soru
Fiil, ek-fiil, fiilimsiler0–1 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir. Dil bilgisi soruları toplamda az sayıdadır ama kalıp bilgiye dayandığı için hızlı puan kazandırır.

01Kök ve Ekler

Kök, sözcüğün anlamlı en küçük ve daha fazla bölünemeyen parçasıdır. Kökler isim kökü (göz, ev, su) ya da fiil kökü (gel-, yaz-, sev-) olabilir. Fiil kökünü bulmak için sözcüğün sonuna “-mek/-mak” getirilir: yaz-mak.

Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılır; bunlara sesteş kök denir: yaz (mevsim / yazmak), gül (çiçek / gülmek), boya (madde / boyamak), kazan (kap / kazanmak).

Yapım ekleri
  • yeni sözcük türetir
  • anlamı ya da türü değiştirir
  • göz → gözlük, sev- → sevgi
  • çekim ekinden önce gelir
Çekim ekleri
  • yeni sözcük türetmez
  • sözcüğü cümleye bağlar
  • gözlük → gözlükler, gözlüğüm
  • sözcüğün sonunda yer alır
Yapım eki türüÖrnekler
İsimden isimgöz-lük, yol-cu, tuz-lu, ev-siz, kitap-lık, yavaş-ça
İsimden fiilsu-la-, baş-la-, ses-len-, kara-r-, yaş-a-
Fiilden isimsev-gi, yaz-ı, sil-gi, seç-im, ölç-ü, uç-ak
Fiilden fiilyaz-dır-, gör-ün-, oku-t-, yıka-n-, bul-uş-

Çekim ekleri

  • Hâl ekleri: belirtme -ı (kitabı), yönelme -e (eve), bulunma -de (evde), ayrılma -den (evden).
  • İyelik ekleri: kitab-ım, kitab-ın, kitab-ı, kitab-ımız, kitab-ınız, kitap-ları.
  • Çoğul eki -ler/-lar ve ilgi eki -ın/-in (kitabın sayfası).
  • Fiil çekim ekleri: kip ekleri (-dı, -mış, -yor, -ecek, -r; -se, -e, -meli) ve kişi ekleri.
Reklam

02Yapısına Göre Sözcükler

YapıTanımÖrnek
BasitYapım eki almamış; yalnızca kökten ya da kök + çekim ekinden oluşurgöz, kitaplar, evimiz, geldi
TüremişKöke en az bir yapım eki getirilerek oluşurgözlük, gözlükçü, sevgi, yolcular
BirleşikEn az iki sözcüğün yeni bir anlam için birleşmesiyle oluşurbilgisayar, hanımeli, kahvaltı, fark etmek, yapabilmek
!DİKKAT
  • Çekim eki yapıyı değiştirmez. “kitaplarımızdan” basit, “gözlüklerimiz” türemiştir.
  • Birleşik sözcükler ayrı yazılsa da birleşiktir: “fark etmek, hoş görmek, kabul etmek”.
  • Yapım eki almış bir sözcük birleşik sözcüğün içinde olabilir; bu durumda sözcük birleşik sayılır: “bilgisayar” (bilgi + sayar).
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir sözcük yoktur?
A) Annem bahçeye çiçek dikti.
B) Kardeşim yeni gözlüğünü kaybetti.
C) Yolcular otobüse sırayla bindi.
D) Silgimi dün masada unuttum.
E) Bu mektup sevgi dolu sözlerle bitiyordu.

B’de göz-lük, C’de yol-cu, D’de sil-gi, E’de sev-gi sözcükleri yapım eki almıştır.

A’daki sözcükler: anne-m (iyelik), bahçe-ye (yönelme), çiçek, dik-ti (kip-kişi). Hiçbirinde yapım eki yok.

Cevap: A

03İsim, Sıfat ve Zamir

İsimler (adlar)

  • Verilişine göre: özel (Ayşe, Konya) ve cins (şehir, kız).
  • Varlığına göre: somut (masa, ses) ve soyut (umut, sevgi).
  • Sayısına göre: tekil (kuş), çoğul (kuşlar), topluluk (sürü, ordu, halk).
İsim tamlamasıYapı ve örnek
Belirtilitamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır: evin kapısı
Belirtisizyalnızca tamlanan iyelik eki alır: ev kapısı
Zincirlemeen az üç isimden oluşur: okulun bahçe kapısı
Takısıztamlayan, tamlananın neyden yapıldığını bildirir; ek almaz: demir kapı, altın yüzük

Sıfatlar (ön adlar)

Sıfat, ismin önüne gelip onu niteleyen ya da belirten sözcüktür. İsim düşerse sıfat adlaşır: “Gençler erkenden geldi.” cümlesinde “gençler” isimdir.

Niteleme sıfatı
  • “nasıl?” sorusuna cevap
  • kırmızı elma, uzun yol, çalışkan öğrenci
Belirtme sıfatları
  • işaret: bu ev, şu kapı
  • sayı: üç kitap, üçüncü sıra, üçer elma, yarım ekmek
  • belgisiz: bazı kişiler, birkaç gün
  • soru: hangi yol, kaç kişi

Zamirler (adıllar)

TürÖrnek
Kişiben, sen, o, biz, siz, onlar
Dönüşlülükkendi: Kendimi toparlamam gerek.
İşaretBunu kim aldı? (bu = isim yerine)
Belgisizbiri, kimse, herkes, bazıları, hepsi
Sorukim, ne, hangisi, kaçı
İlgi (-ki)benimki, seninki: Senin araban mavi, benimki beyaz.
!DİKKAT
  • Sıfat ile zamir ayrımı: “bu, birkaç, hangi” gibi sözcükler isimden önce geliyorsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamirdir. “Bu kitap” sıfat, “Bunu oku.” zamir.
  • Ek alan sözcük sıfat olamaz: “Bazıları geldi.” cümlesinde “bazıları” zamirdir.
  • “Kendi” sözcüğü isimden önce gelirse sıfat gibi davranır: “kendi odası”.

04Zarf, Edat, Bağlaç ve Ünlem

Zarflar (belirteçler)

Zarf; fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ya da başka zarfları niteleyen sözcüktür.

TürSoruÖrnek
Durumnasıl?Sessizce içeri girdi.
Zamanne zaman?Yarın yola çıkacağız.
Yer-yönnereye?Çocuklar dışarı çıktı.
Miktar (azlık-çokluk)ne kadar?Çok güzel konuştu. En hızlı o koştu.
Soru—Nasıl geldin? Niçin gülüyorsun?
!DİKKAT
  • Yer-yön zarfları (içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri) ek almadan fiili niteler. Ek alınca isim olur: “dışarıdan geldi” → isim.
  • Aynı sözcük farklı türde olabilir: “güzel gün” sıfat, “güzel konuştu” zarf, “güzeller” isim.

Edat, bağlaç, ünlem

Edat (ilgeç)
  • tek başına anlamı yoktur, kendinden önceki sözcükle anlam kazanır
  • gibi, için, kadar, ile, göre, dolayı, rağmen, karşın, beri, doğru
  • Senin için geldim.
Bağlaç
  • sözcükleri ya da cümleleri birbirine bağlar
  • ve, ile, ama, fakat, çünkü, ancak, de, ki, ya da, veya, hem … hem, ne … ne, ya … ya
  • Çay ve simit aldı.

Ünlem; sevinç, korku, şaşma, acı gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatır: ah, eyvah, aman, hey, haydi, of.

!DİKKAT
  • “ile” testi: yerine “ve” konabiliyorsa bağlaçtır (Ablası ile annesi geldi.); konamıyorsa edattır (Kalem ile yazdı.).
  • “gibi, kadar” benzetme ve karşılaştırma bildiren edatlardır; “çünkü, ama” ise cümleleri bağlayan bağlaçlardır.
  • “Ancak” bağlaç olarak “ama” anlamında, zarf olarak “ancak üç kişi” örneğinde “yalnızca” anlamında kullanılır.
Reklam

05Fiil, Ek-Fiil ve Fiilimsiler

Anlamına göre fiiller

  • İş (kılış): bir nesneyi etkiler; “neyi?” sorusuna cevap verir: yazmak, kırmak, okumak.
  • Durum: nesne almaz; öznenin durumunu bildirir: uyumak, gülmek, oturmak.
  • Oluş: zaman içinde kendiliğinden gerçekleşir: büyümek, sararmak, yaşlanmak.

Ek-fiil

Ek-fiil (i- fiili) isim soylu sözcükleri yüklem yapar ya da çekimli fiillerin zamanını değiştirir: Hava soğuktu. (isim + ek-fiil), Kitap okuyordu. (birleşik zamanlı fiil). Ek-fiilin biçimleri: -dı (hikâye), -mış (rivayet), -sa (şart), -dır (geniş zaman).

Fiilimsiler

Fiilden türeyen ama çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almayan sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenirler.

TürEklerÖzgün örnek
İsim-fiil-ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mekYüzmek ona iyi geliyor. Kitap okumayı sever.
Sıfat-fiil-an, -ası, -mez, -ar, -dık, -acak, -mışKırılan bardak, okunası kitap, akar su, gelecek yıl
Zarf-fiil-ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -ken, -alı, -casına, -a … -aEve gelince uyudu. Koşa koşa geldi.
Fiil kökü bul: oku-
↓
Fiilimsi eki ekle: oku-yan
↓
Cümledeki görevine bak: okuyan öğrenci
↓
İsmi niteliyor → sıfat-fiil
!DİKKAT
  • Kalıcı isim olmuş sözcükler fiilimsi sayılmaz: dondurma, çakmak, yazar, dolma.
  • Fiilimsiler olumsuz yapılabilir: gelmeyen, okumadan. Bu özellik onları fiilden ayırmaz ama isimlerden ayırır.
  • Çekimli fiil kip ve kişi eki alır (geldi, gelecek misin); fiilimsi almaz.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “güzel” sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?
A) Güzel bir gün geçirdik.
B) Bu şarkıyı çok güzel söyledi.
C) Güzeller yarışmaya katıldı.
D) Güzel sözler insanı mutlu eder.
E) Bahçedeki en güzel çiçeği kopardı.

A, D ve E’de “güzel” bir ismin önüne gelip onu nitelediği için sıfattır.

C’de ek alıp ismin yerini tuttuğu için adlaşmış sıfattır (isim).

B’de “söyledi” fiilini “nasıl?” sorusuyla niteler: durum zarfı.

Cevap: B

06Sözcük Türünü Belirleme Yolu

Türkçede bir sözcüğün türü cümledeki görevine göre değişir. Sözcüğü tek başına değil, cümle içinde değerlendir.

Sözcük ek almış mı? Kökü ne?
↓
Bir ismin önünde mi? → sıfat olabilir
↓
İsmin yerini mi tutuyor? → zamir
↓
Fiili ya da sıfatı mı niteliyor? → zarf
↓
Tek başına anlamsız, bağlıyor ya da ilgi kuruyorsa → bağlaç ya da edat
SON TEKRAR
  • Kök anlamlı en küçük parçadır; isim ya da fiil kökü olabilir.
  • Yapım eki yeni sözcük türetir, çekim eki türetmez.
  • Çekim eki sözcüğün yapısını değiştirmez.
  • Birleşik sözcükler ayrı yazılsa da birleşiktir: kabul etmek.
  • Sıfat ismin önünde, zamir ismin yerinde durur.
  • Ek alan sıfat adlaşır.
  • Yer-yön zarfları ek almaz; ek alınca isim olur.
  • Yerine “ve” konan “ile” bağlaçtır.
  • Ek-fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapar.
  • İsim-fiil: -ma, -ış, -mak; sıfat-fiil: -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -acak, -mış.
  • Kalıcı isim olan dondurma, yazar gibi sözcükler fiilimsi değildir.
KODLAMA
  • İsim-fiil ekleri: “-ma, -ış, -mak” eklerini “okuma, okuyuş, okumak” üçlüsüyle hatırla; üçü de cümlede isim gibi “ne?” sorusuna cevap verir.
  • Sıfat-fiil ekleri: “an-ası-mez-ar-dık-acak-mış” eklerini tek fiile ekle: “gelen (kişi), gelesi (gün), gelmez (yol), geçer (not), geldiği (yer), gelecek (yıl), gelmiş (misafir)”.
  • Hâl ekleri: “-ı, -e, -de, -den” sırasını “evi, eve, evde, evden” diye tek sözcükle çek.
Reklam
Konu TestiKPSS Türkçe · 6 soru
1.

Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yapıca birleşiktir?

  1. yolcu
  2. kitaplık
  3. bilgisayar
  4. sevgi
  5. tuzlu
2.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilden isim yapım eki almış bir sözcük vardır?

  1. Tuzlu yemekler insanı susatır.
  2. Kapıyı yavaşça kapattı.
  3. Yolcular yerlerine oturdu.
  4. Akşam yazıyı baştan okudu.
  5. Sular çekildi, kıyı genişledi.
3.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük zamirdir?

  1. “Bu” kitabı kim aldı?
  2. “Şu” evde yıllarca oturdular.
  3. “Hangi” yoldan gideceğiz?
  4. “Birkaç” öğrenci derse geç kaldı.
  5. “Bunu” sana kim söyledi?
4.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön zarfı kullanılmıştır?

  1. Çocuklar oyun oynamak için dışarı çıktı.
  2. Dışarıdan bir ses geldi.
  3. İçerisi çok sıcaktı.
  4. Yukarıdaki dolabı açar mısın?
  5. Geride kalanlar çok üzüldü.
5.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil kullanılmıştır?

  1. Eve gelince hemen uyudu.
  2. Koşmak ona iyi geliyor.
  3. Kitabını okuyarak zaman geçirdi.
  4. Kırılan bardağın parçalarını topladı.
  5. Ders çalışmayı hiç ertelemez.
6.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” bağlaç olarak kullanılmıştır?

  1. Mektubu kurşun kalem ile yazdı.
  2. Ablası ile annesi pazara gitti.
  3. Arkadaşı ile sinemaya gitti.
  4. Şehre otobüs ile geldi.
  5. Haberi sevinç ile karşıladı.
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: C “bilgisayar” iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur. Diğerleri köke yapım eki getirilerek türemiştir.
2.
Cevap: D “yazı” sözcüğü yaz- fiiline -ı eki getirilerek oluşmuştur. A’da tuz-lu ve su-sa- isimden türemiştir; B ve E’deki kapat-, çekil-, genişle- fiil; C’deki yol-cu isimden isimdir.
3.
Cevap: E “Bunu” bir ismin yerini tutuyor ve ek almış: işaret zamiri. A–D’dekiler isimden önce gelip onu belirten sıfatlardır.
4.
Cevap: A “dışarı” ek almadan “çıktı” fiilinin yönünü bildiriyor. B, C ve E’de sözcükler ek almış isimdir; D’de “yukarıdaki” ismi niteleyen sıfattır.
5.
Cevap: D “kırılan” -an ekiyle “bardak” ismini niteleyen sıfat-fiildir. A ve C zarf-fiil, B ve E isim-fiildir.
6.
Cevap: B “Ablası ve annesi” denebildiği için “ile” bağlaçtır. Diğerlerinde araç, birliktelik ya da durum bildiren edattır.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Sözcük Yapısı ve Sözcük Türleri testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...