KPSS Türkçe Ders Notları: Ses Bilgisi, Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri

KPSS Türkçe Ses Bilgisi, Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri konu anlatımı ve ders notu: ünlü uyumları, ses olayları, büyük harf ve kesme işareti, de/ki/mi yazımı, sayılar, birleşik sözcükler, kısaltmalar ve noktalama işaretleri; TDK kurallarına göre özet, çözümlü örnekler ve 6 soruluk konu testi.

KONUYU VİDEODAN DİNLE

Anlatım: Retro Yayıncılık · 1) Ses Bilgisi – 1 | Aker KARTAL – 2027 (37:19)

SINAVDA NE ÇIKAR?
Ses bilgisi, ses olayları0–1 soru
Yazım kurallarıgenellikle 1–2 soru
Noktalama işaretlerigenellikle 1–2 soru
Dağılım son yılların sınavlarına göre yaklaşıktır; her yıl değişebilir. Kurallar Türk Dil Kurumunun güncel Yazım Kılavuzu esas alınarak özetlenmiştir; tartışmalı bir sözcükte TDK’nin çevrim içi sözlüğüne bakın.

01Ses Bilgisi ve Ünlü Uyumları

Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler üç ölçüte göre sınıflanır:

ÖlçütGrup 1Grup 2
Dilin durumuKalın: a, ı, o, uİnce: e, i, ö, ü
Dudakların durumuDüz: a, e, ı, iYuvarlak: o, ö, u, ü
Ağzın açıklığıGeniş: a, e, o, öDar: ı, i, u, ü

Ünsüzler de sert (f, s, t, k, ç, ş, h, p) ve yumuşak (diğerleri) olarak ikiye ayrılır. Ses olaylarının çoğu bu ayrıma dayanır.

Büyük ünlü uyumu
  • ilk hece kalınsa sonrakiler kalın, inceyse ince
  • uyanlar: kapı, çiçek, okul, güneşli
  • uymayan Türkçe sözcükler: elma, kardeş, anne, hangi
  • uymayan ekler: -ken, -leyin, -yor, -ki, -gil
Küçük ünlü uyumu
  • düz ünlüden sonra düz ünlü gelir
  • yuvarlaktan sonra a, e ya da u, ü gelir
  • uymayan sözcükler: kavun, çamur, yağmur, avuç
  • uymayan ek: -yor (geliyor)
!DİKKAT
  • Ünlü uyumları Türkçe kökenli sözcüklerde aranır. Yabancı kökenli sözcükler (kitap, kalem, saat) uyuma uymayabilir; bu bir yazım hatası değildir.
  • Ekler genellikle sözcüğün son ünlüsüne uyar. Ancak “saat, kalp, rol” gibi bazı yabancı kökenli sözcüklerde ek ince ünlüyle gelir: saati, kalbi, rolü.
Reklam

02Ses Olayları

OlayNe olur?Örnek
Ünlü düşmesiİkinci hecesinde dar ünlü olan bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlü düşer; birleşik sözcüklerde de görülürağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu; ayır- → ayrıl-; pazar ertesi → pazartesi, ne için → niçin
Ünlü daralmasıa, e ile biten fiillere -yor gelince bu ünlü ı, i, u, ü olur; de-, ye- fiillerinde -y- ile başlayan bazı eklerde e → i olurbekle → bekliyor, oyna → oynuyor; diyen, yiyecek
Ünlü türemesiSözcükte bulunmayan bir ünlü ortaya çıkardar → daracık, genç → gencecik
Ünsüz yumuşamasıSözcük sonundaki p, ç, t, k ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ/g olurkitap → kitabı, ağaç → ağacı, kanat → kanadı, renk → rengi
Ünsüz benzeşmesi (sertleşme)Sert ünsüzle biten sözcüğe c, d, g ile başlayan ek gelince bu ünsüz ç, t, k olurkitap-çı, ağaç-ta, sepet-çi, Türk-çe
Ünsüz düşmesik ile biten bazı sözcüklere -cik veya -l- eki gelince k düşerküçük → küçücük, ufak → ufalmak, alçak → alçalmak, yüksek → yükselmek
Ünsüz türemesiBazı yabancı kökenli sözcüklerde ünlüyle başlayan ek ya da “etmek, olmak” gelince son ünsüz ikizleşirhis → hissetmek, af → affetmek, hak → hakkı, ret → reddetmek, sır → sırrı
KaynaştırmaÜnlüyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince araya y, ş, s, n girermasa-y-ı, iki-ş-er, oda-s-ı, kapı-n-ın
GöçüşmeSözcükteki iki sesin yer değiştirmesi; daha çok konuşma dilinde görülür, yazıda yanlıştıryalnız → *yanlız (yanlış yazım)
!DİKKAT
  • Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: at → atı, top → topu, saç → saçı. Bazılarında olur: uç → ucu, dip → dibi, kap → kabı.
  • Bazı çok heceli sözcüklerde de yumuşama görülmez: millet → milleti, saat → saati.
  • Özel adlarda yumuşama okunuşta olsa da yazıda gösterilmez: Mehmet’e, Burak’ın, Zonguldak’a.
  • Bir sözcükte birden çok ses olayı bulunabilir: “ağzı”nda ünlü düşmesi; “ağacı”nda yumuşama vardır.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük vardır?
A) Bahçedeki ağacın gölgesinde oturduk.
B) Çocuk, annesinin elini sıkıca tuttu.
C) Kardeşimin burnu soğuktan kızarmıştı.
D) Yarın erkenden yola çıkacağız.
E) Kitapçıdan iki roman aldım.

A’da “ağacın” yumuşama, E’de “kitapçı” benzeşme içerir; B ve D’de ünlü düşmesi yok.

C’de “burun + u” birleşince ikinci hecedeki “u” düşmüş: burnu.

Cevap: C

03Büyük Harf ve Kesme İşareti

Büyük harfle başlayanlar

  • Cümle başları ve kişi adları, soyadları: Elif Kaya.
  • Saygı sözleri ve unvanlar özel adla kullanıldığında: Selim Bey, Ayten Hanım, Dr. Kerem Aydın.
  • Devlet, millet, dil, din adları: Türkiye, Türk, Türkçe, Almanca.
  • Yer adları; tür bildiren sözcük de büyük yazılır: Van Gölü, Ağrı Dağı, Marmara Denizi, Doğu Anadolu.
  • Kurum ve kuruluş adlarının her sözcüğü: Türk Dil Kurumu, Millî Eğitim Bakanlığı.
  • Kitap, dergi, gazete ve eser adlarının her sözcüğü; “ve, ile, ya da, veya, de, ki, mi” küçük yazılır.
  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları: 29 Ekim 1923, 19 Mayıs 1919. Tarih bildirmiyorsa küçük: Her yıl ekimde tatile çıkarız.
  • Gezegen ve yıldız adları: Dünya, Güneş, Ay (gök bilimi anlamında). “dünya malı, güneşe çıkmak” gibi kullanımlarda küçük yazılır.

Kesme işareti

Kesme konur
  • özel adlara gelen çekim ekleri: Ankara’da, Ayşe’nin
  • kısaltmalara gelen ekler: TDK’nin, TBMM’de
  • rakamla yazılan sayılara gelen ekler: 1923’te, 3’üncü
  • tür adı içeren yer adlarına gelen ekler: Van Gölü’nde
Kesme konmaz
  • yapım ekleri: Ankaralı, Türkçe, Atatürkçü
  • kurum, kuruluş adlarına gelen ekler: Türk Dil Kurumuna, Millî Eğitim Bakanlığında
  • cins adlara: kitaba, okulda
  • özel adla birlikte kullanılmayan unvanlara: valiye, doktora
!DİKKAT
  • Kısaltmalara gelen ekler kısaltmanın okunuşuna göre yazılır: TDK’nin (te-de-ke), NATO’ya.
  • Kurum adının kısaltması kesme alır (TDK’nin), açık yazılışı almaz (Türk Dil Kurumunun).
  • Özel adlara gelen ekte yumuşama yazılmaz: Mehmet’e, Zonguldak’a.

04De, Ki, Mi; Sayılar, Birleşik Sözcükler, Kısaltmalar

Bağlaç / soru eki (ayrı)Ek (bitişik)
de/da“de” bağlacı ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar ama sertleşmez: Kitap da aldım. Çıkarılınca cümle bozulmaz.Bulunma eki -de/-da/-te/-ta bitişik: Kitapta yazıyor.
ki“ki” bağlacı ayrı yazılır: Öyle yorgundu ki hemen uyudu. Kalıplaşmış olanlar bitişik: belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki, hâlbuki, meğerki.-ki eki bitişik: benimki, yarınki, evdeki.
miSoru eki her zaman ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar; sonraki ekler ona bitişir: Geliyor musun?—

Sayılar

  • Harfle yazılan sayılar ayrı yazılır: on beş, iki yüz kırk, bin dokuz yüz yirmi üç. Para ile ilgili işlemlerde (çek, senet) karışıklığı önlemek için bitişik yazılabilir.
  • Sıra sayıları rakamla “3.” ya da “3’üncü” biçiminde yazılır; “3.üncü” ve “3üncü” yanlıştır.
  • Büyük sayılarda üçlü gruplar nokta ile, ondalık kısım virgül ile ayrılır: 2.500.000; 3,75.
  • Saat ve dakika nokta ile ayrılır: saat 09.30.

Birleşik sözcükler

  • Ses düşmesi ya da anlam kayması varsa bitişik: kaynana, cumartesi, kahvaltı, hanımeli, aslanağzı, kuşburnu.
  • “etmek, olmak” ile kurulan birleşik fiillerde ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı: hissetmek, affetmek, kaybolmak, sabretmek ama kabul etmek, yardım etmek, mutlu olmak.
  • Yeterlilik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiilleri bitişik: yapabilmek, gidiverdi, düşeyazdı, bakakaldı.
  • -hane, -name, -zede gibi unsurlar bitişik: kütüphane, seyahatname, depremzede.

Kısaltmalar

Büyük harfli kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TBMM, TDK. Ölçü birimleri noktasız yazılır: km, cm, m. Bazı küçük harfli kısaltmalar nokta alır: vb., vs., Prof., Dr., s. (sayfa).

!DİKKAT
  • de bağlacı testi: “de”yi çıkar; cümle anlamlı kalıyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır. “Ben de geldim.” → “Ben geldim.” anlamlı.
  • ki testi: “ki”den sonra bir cümle başlıyor ya da “ki” çıkarılınca yapı korunuyorsa bağlaçtır. Bir sözcüğe sıfat ya da zamir anlamı katıyorsa ektir.
  • -ki eki ünlü uyumuna uymaz; yalnızca “dünkü, bugünkü, öbürkü” sözcüklerinde yuvarlaklaşır.
  • “Herkes, hiçbir, birkaç, birçok, birbiri” bitişik; “her şey, hiç kimse, bir şey” ayrı yazılır.
Reklam

05Noktalama İşaretleri

İşaretBaşlıca kullanımÖzgün örnek
Nokta (.)Cümle sonu; kısaltmalar; sıra sayıları; tarih ve saat ayırma2. kat; 14.11.2026; 10.45
Virgül (,)Eş görevli sözcükleri ve sıralı cümleleri ayırma; hitaptan sonra; ara sözü ayırma; “evet, hayır, peki” sonrası; karışıklığı önlemek için özneden sonra; tırnaksız aktarma cümlesinden sonraKalem, defter, silgi aldım. / Yaşlı, adamı tanımadı. / Yarın geleceğim, dedi.
Noktalı virgül (;)Ögeleri arasında virgül olan sıralı cümleleri ayırma; virgülle ayrılmış takımları ayırma; “ama, fakat, çünkü, oysa” gibi bağlaçlardan önceElmayı, armudu sevdi; muzu hiç sevmedi.
İki nokta (:)Açıklama ya da örnek verilecek sözden önce; karşılıklı konuşmalarda konuşanın adından sonraSınavda iki şey önemli: düzen ve tekrar.
Üç nokta (…)Tamamlanmamış cümle; söylenmek istenmeyen sözün yeri; alıntıda atlanan bölümOnu bir görsen…
Soru işareti (?)Soru cümlesi sonu; ayraç içinde kuşku bildirme1850 (?) yılında doğdu.
Ünlem (!)Sevinç, korku, şaşma bildiren cümle sonu; seslenmeden sonra; ayraç içinde alayEyvah, otobüs kaçtı!
Tırnak (“ ”)Başkasından aktarılan söz; eser ve yazı adları; vurgulanmak istenen sözAnnem “Erken dön.” dedi.
Yay ayraç ( )Açıklama, karşılık ya da ek bilgiAğız (lehçe) farklılıkları
Kısa çizgi (-)Satır sonunda bölünen sözcük; “arası, ile” anlamı; ekleri ve kökleri göstermeAnkara-İstanbul seferi; -lık eki
Uzun çizgi (—)Yazıda konuşma cümlelerini satır başında gösterme— Nereye gidiyorsun?
Eğik çizgi (/)Şiir dizelerini yan yana yazarken; adreste semt ve il arasında; tarih ayırma14/11/2026
!DİKKAT
  • “ve, veya, ile” bağlaçlarından önce virgül konmaz.
  • Soru eki “mi” bulunduğu hâlde soru sormayan cümlelerin sonuna soru işareti konmaz: Gelir mi gelmez mi bilmiyorum.
  • İki noktadan sonra gelen açıklama cümle değilse küçük, cümle ise büyük harfle başlar.
  • Tırnak içindeki cümlenin noktalaması tırnağın içinde kalır: “Erken dön.” dedi.
  • Sıralı cümlelerin ögeleri arasında zaten virgül varsa cümleleri noktalı virgül ayırır.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

“Kütüphanede romanlara ( ) şiirlere ( ) denemelere baktım ( ) ama aradığımı bulamadım ( )” cümlesinde ayraçlarla gösterilen yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?
A) (,) (,) (;) (.)
B) (,) (;) (,) (.)
C) (-) (,) (,) (.)
D) (,) (,) (,) (!)
E) (:) (,) (;) (.)

“romanlara, şiirlere, denemelere” eş görevli sözcüklerdir; aralarına virgül konur.

“ama” bağlacıyla bağlanan ve ilkinin ögeleri arasında virgül bulunan cümleleri noktalı virgül ayırır.

Düz bir bildirme cümlesi olduğu için sona nokta konur.

Cevap: A

06Soru Tipleri ve Çözüm Yolu

  • “Hangisinde yazım yanlışı vardır?” Önce büyük harf ve kesme işaretine, sonra de/ki/mi yazımına, en son birleşik sözcük ve sayılara bak. Bu sıra hataların çoğunu yakalar.
  • “Altı çizili sözcüklerden hangisinin yazımı yanlıştır?” Sözcüğü kurala göre sınıflandır: özel ad mı, ek mi, bağlaç mı, birleşik mi?
  • “Numaralanmış yerlerden hangisine … getirilmelidir?” Her ayraca o işareti koyup cümleyi oku; anlam ve kural bakımından yerinde olanı seç.
  • “Ses olayı” soruları Sözcüğü köke ayır, eki bul, ek gelince ne değiştiğine bak.
SON TEKRAR
  • 8 ünlü, 21 ünsüz; sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p.
  • -ken, -leyin, -yor, -ki, -gil büyük ünlü uyumuna uymaz.
  • Ünlü düşmesi: ağzı, burnu, oğlu, niçin, pazartesi.
  • Özel adlarda yumuşama yazılmaz: Mehmet’e.
  • his → hissetmek: ünsüz türemesi, birleşik fiil bitişik.
  • Kurum adlarına gelen ekler kesme almaz: Türk Dil Kurumuna.
  • Yapım eki kesme almaz: Ankaralı, Türkçe.
  • Belirli tarihteki ay, gün adları büyük: 29 Ekim 1923.
  • Bağlaç olan de, ki ve soru eki mi her zaman ayrı yazılır.
  • Sayılar ayrı yazılır: on beş; sıra sayısı: 3. ya da 3’üncü.
  • Ögelerinde virgül olan sıralı cümleleri noktalı virgül ayırır.
  • “ve” bağlacından önce virgül konmaz.
KODLAMA
  • Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p. Yaygın kod “FıStıKÇı ŞaHaP”tır; büyük harfleri sırayla oku.
  • Yumuşama dörtlüsü: “p-ç-t-k, b-c-d-ğ olur”; kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, çocuk-çocuğu.
  • Kaynaştırma harfleri: “y-ş-s-n: Yaşasın” kodu; harfleri Y, Ş, S, N sırasıyla hatırla.
  • Bitişik ki’ler: “Belki çünkü sanki, oysaki mademki; hâlbuki meğerki” diye iki ölçüde sırala.
  • Uyuma uymayan ekler: “Sabahleyin gelirken halamgil evdeki çayı içiyor.” cümlesinde -leyin, -ken, -gil, -ki, -yor eklerinin hepsi var.
Reklam
Konu TestiKPSS Türkçe · 6 soru
1.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?

  1. Toplantı 15 Mart 2026 Pazar günü yapılacak.
  2. Kardeşim Türk Dil Kurumunun sözlüğünü çok kullanıyor.
  3. Bu yaz Van Gölü’nün kıyısında tatil yaptık.
  4. Ankara’lı bir yazarın yeni kitabını okudum.
  5. Her yıl eylülde okullar açılır.
2.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de” bağlacının yazımı yanlıştır?

  1. Ben de sizinle gelmek istiyorum.
  2. Kitap da defter de çantadaydı.
  3. Toplantı büyük salonda yapılacak.
  4. Kardeşim de bu okulda okuyor.
  5. Haberi duyunca bende çok sevindim.
3.

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?

  1. kitabı
  2. hissetmek
  3. burnu
  4. bekliyor
  5. küçücük
4.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?

  1. Evet, yarın erkenden yola çıkacağız.
  2. Sevgili dostum, mektubunu aldım.
  3. Ali, ve kardeşi parka gittiler.
  4. Kalem, defter ve silgi aldım.
  5. Yaşlı, adamı hemen tanımadı.
5.

Aşağıdakilerin hangisinde birleşik sözcüğün yazımı yanlıştır?

  1. Ödevini bitirince bakakaldı.
  2. Arkadaşını hemen affetti.
  3. Bu sözleri duyunca kaybolup gitti.
  4. Yaşlı kadın, bütün çocuklara yardımetti.
  5. Bahçedeki hanımeli çiçek açmış.
6.

“Bu hafta üç kitap bitirdim ( ) romanı ( ) öyküyü bir günde okudum ( ) denemeyi ise yavaş yavaş ( )” cümlesinde ayraçlarla gösterilen yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

  1. (:) (,) (;) (.)
  2. (;) (,) (:) (.)
  3. (.) (,) (;) (!)
  4. (,) (;) (,) (?)
  5. (,) (,) (,) (.)
Konu testi cevap anahtarını göster

Konu Testi · Cevap Anahtarı

1.
Cevap: D “-lı” yapım ekidir; yapım eki kesmeyle ayrılmaz: Ankaralı. A’da belirli tarih olduğu için ay ve gün büyük; E’de tarih bildirilmediği için ay adı küçüktür.
2.
Cevap: E “de” çıkarılınca “Haberi duyunca ben çok sevindim.” cümlesi anlamlı kalıyor; demek ki bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: “ben de”. C’deki “salonda” bulunma ekidir, bitişik doğrudur.
3.
Cevap: B his + etmek birleşince “s” ikizleşmiştir. A yumuşama, C ünlü düşmesi, D ünlü daralması, E ünsüz düşmesidir.
4.
Cevap: C “ve” bağlacından önce virgül konmaz. E’deki virgül, “yaşlı adam” ile karışıklığı önlemek için özneden sonra konmuştur.
5.
Cevap: D “yardım etmek” birleşiminde ses olayı olmadığı için ayrı yazılır. B ve C’de ses olayı olduğu için bitişiktir; A sürerlik fiilidir; E anlam kaymasıyla oluşmuş bitki adıdır.
6.
Cevap: A İlk cümleden sonra açıklama geleceği için iki nokta; eş görevli “romanı, öyküyü” arasına virgül; ögelerinde virgül bulunan sıralı cümleler arasında noktalı virgül; sona nokta.
KONU TESTİ

Bu konuyu 15 soruluk etkileşimli testle pekiştir: şıkkını işaretle, bitince puanını ve her sorunun çözümünü gör.

Ses Bilgisi, Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri testini çöz →

Taze Mühendis
Bu konuda takıldığın bir yer mi var?Taze Mühendis adım adım anlatsın · Yapay zeka · Ücretsiz

← KPSS Türkçe Ders Notları · KPSS Ders Notları

Notlar Yazılı Deposu tarafından hazırlanmıştır, resmî kaynak değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...