10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Ders Notları

10. Sınıf Coğrafya 1. dönem 1. yazılıya hazırlık notları: konu özetleri, çözümlü örnekler, iki yazılı provası ve puanlamalı cevap anahtarı. Kapsam, MEB’in 2026-2027 konu soru dağılım tablolarına göre hazırlanmıştır.

YAZILIDA NE ÇIKAR?
Coğrafi bakış1 soru
CBS ve uzaktan algılama1 soru
Verilerin haritaya aktarılması1 soru
Tektonik süreçler1–2 soru
Aşınma, çözünme, iklim-kayaç1–2 soru
Aşınım ve birikim şekilleri0–1 soru
Sayılar MEB konu soru dağılım tablosundaki senaryolardan alındı. Okulunun seçtiği senaryoyu öğretmenine sor.

01Coğrafi Bakış

Coğrafi bakış, bir olay ya da mekânı nerede olduğuyla ve çevresiyle ilişkisiyle birlikte değerlendirmektir.

KavramSoruÖrnek
KonumNerede?Rize, Doğu Karadeniz kıyısında
MekânOrası nasıl bir yer?yağışlı, eğimli yamaçlar
DağılışNerelerde yaygın?çay Karadeniz kıyısında toplanır
HareketNe nereye gidiyor?çay fabrikaya, ürün pazara
DeğişimNe değişti?ormanlık yamaç çay bahçesi oldu
ZamanNe zaman oldu?1940’lardan sonra yaygınlaştı
Ne? Nerede? Ne zaman?
↓
Neden orada?
↓
Ortamın özellikleri neler?
↓
Doğal ve beşerî ortamla ilişkisi ne?
Coğrafi bakışın soru sırası
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Antalya’da seracılığın yaygın olmasını coğrafi bakışla açıklayınız.

Konum: Akdeniz kıyısı.

Koşul: kışlar ılık, güneşlenme süresi uzun.

İlişki: yakınındaki pazar, liman ve yollar ürünü taşır.

Sonuç: Seracılık, doğal koşullar ve ulaşım olanaklarının birlikte etkisiyle gelişmiştir.

Reklam

02CBS ve Uzaktan Algılama

CBS
  • veriyi toplar, saklar, sorgular
  • katmanlarla çalışır
  • sonucu harita ve tablo yapar
Uzaktan algılama
  • temas etmeden veri alır
  • uydu, uçak, dron
  • uydu görüntüsü üretir
Veri toplama
↓
Veri depolama ve yönetme
↓
Veri işleme ve analiz
↓
Sunma: harita, tablo, grafik
CBS’nin çalışma aşamaları
AlanÖrnek uygulama
Afettaşkın riski haritası, deprem sonrası hasar tespiti
Tarımürün deseni, kuraklık izleme
Şehircilikimar planı, toplanma alanı, otobüs hattı
Çevreorman yangını alanı, göl alanındaki değişim
Ulaşımen kısa rota, trafik yoğunluğu
Enerjirüzgâr ve güneş santrali yeri
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

2015 ve 2025 uydu görüntüleri karşılaştırıldığında bir gölün alanının azaldığı görülüyor. Bu çalışmanın yöntemi ve kullanım alanı nedir?

Temas etmeden görüntü alınmıştır: uzaktan algılama.

Alan değişimi çevresel izleme içindir.

Sonuç: Çevre yönetimi alanında uzaktan algılama kullanılmıştır.

!DİKKAT
  • Uydu görüntüsü ham veridir; CBS bu veriyi işler.
  • Soru “kullanım alanı” diyorsa önce alanı, sonra yapılan işi yaz: “Tarım: kuraklık izleme.”

03Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması

Altlık harita, üzerine veri işlenen temel haritadır (il sınırları, yollar, akarsular).

Amaç belirle
↓
Yöntem ve araç seç
↓
Veri topla
↓
Harita türünü seç
↓
Veriyi işle, bileşenleri ekle
↓
Kullan ve gerektiğinde güncelle
Veri türüSembolÖrnek
Noktaişaretokul, hastane
Çizgihatyol, akarsu
Alanrenk, taramaorman, il sınırı
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Mahallenizdeki deprem toplanma alanlarının haritasını yapacaksınız. Süreci kısaca yazınız.

Amaç: toplanma alanlarını göstermek.

Veri: resmî listeden yer bilgisi, yerinde konum.

İşleme: alanları nokta sembolüyle işle, lejant ve ölçek ekle.

Sonuç: Harita mahalle halkının acil durumda kullanması için hazırlanır.

04Tektonik Süreçler

Yer kabuğu: ince, katıManto: akıcı, konveksiyonDış çekirdek: sıvıİç çekirdek: katı
Yerkürenin iç yapısı

Yer kabuğu levhalardan oluşur. Mantodaki konveksiyon akımları levhaları hareket ettirir. Bu hareket yeryüzü şekillerini oluşturur.

UzaklaşanYaklaşanYanal (transform)okyanus sırtı, yeni kabukdağ, hendek, volkanfay hattı, deprem
Levha sınırları ve sonuçları
SınırHareketSonuç ve örnek
Uzaklaşanlevhalar ayrılırokyanus ortası sırt, Atlas Okyanusu
Yaklaşanlevhalar çarpışır, biri dalarsıradağ, volkan, hendek: Himalayalar
Yanallevhalar yan yana kayardoğrultu atımlı fay: Kuzey Anadolu Fayı

Tektonik kavramlar

  • Orojenez: dağ oluşumu. Kıvrılma ve kırılma ile olur.
  • Epirojenez: geniş alanların yavaşça alçalıp yükselmesi.
  • Volkanizma: magmanın yeryüzüne çıkması.
  • Deprem: enerji boşalmasıyla yer kabuğunun sarsılması.
  • Horst-graben: kırılmayla yükselen ve çöken bloklar. Ege’deki dağlar ve ovalar buna örnektir.

Jeolojik zamanlar

ZamanÖnemli olay
Prekambriyenilk kıtalar, en eski kayaçlar
PaleozoikPangea oluşur; Kaledoniyen ve Hersiniyen kıvrımları
MesozoikPangea parçalanır; Tetis Denizi’nde tortullar birikir
Senozoik (Tersiyer)Alp-Himalaya kıvrımları; Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları
Kuvaternerbuzullaşmalar; Boğazlar ve Marmara şekillenir
Antroposeninsanın yeryüzünü belirgin değiştirdiği dönem

Türkiye’nin tektonik yapısı

  • Arabistan levhası kuzeye iter, Anadolu levhası batıya kaçar.
  • Başlıca fay kuşakları: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu, Batı Anadolu fay sistemleri.
  • Türkiye, Alp-Himalaya kuşağında yer aldığı için genç ve depremseldir.
MagmatikTortulBaşkalaşımaşınma, birikmebasınç, sıcaklıkerime, soğuma
Kayaç döngüsü
!DİKKAT
  • Volkan ve depremin dağılışı levha sınırlarıyla paralellik gösterir.
  • Orojenez sıradağ oluşturur; epirojenez ise geniş alan hareketidir.
  • “Levha neden hareket eder?” sorusunun cevabı konveksiyon akımlarıdır.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Depremlerin Türkiye’de sık görülmesini levha tektoniğiyle açıklayınız.

Arabistan ve Afrika levhaları kuzeye hareket eder.

Anadolu levhası sıkışıp batıya kayar, fay hatlarında gerilim birikir.

Sonuç: Biriken enerji fay hatlarında boşalarak depreme yol açar.

Reklam

05Aşınma, Çözünme, İklim ve Kayaç

ÇözülmeNasıl olur?Nerede etkili?
Fizikselsıcaklık farkı, donma-çözünme kayayı parçalarçöller, karasal iklim, yüksek dağlar
Kimyasalsu kayaçla tepkimeye girer, mineraller çözünürsıcak ve nemli alanlar
Biyolojikkökler ve canlılar kayaları parçalarbitki örtüsü olan alanlar

Kayaçların aşınmaya direnci

Dirençli
  • granit, bazalt
  • sert, geç aşınır
  • yüksek kalıntı tepeler
Dirençsiz
  • kil, marn, tüf
  • yumuşak, kolay aşınır
  • çukur ve vadi oluşur

Karstlaşma

Kireç taşı, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçların suyla erimesidir. Toroslar kireç taşından oluştuğu için karstik şekiller yaygındır.

  • Kayaç çözünebilir olmalıdır.
  • Yeterli yağış olmalıdır.
  • Kayaçta çatlaklar bulunmalıdır.
ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Peribacalarında yumuşak tüf aşınırken üstteki sert bazalt başlığın korunmasını açıklayınız.

Üstteki kayaç dirençlidir, alttaki tüfü korur.

Çevredeki tüf ise yağış ve selle aşınır.

Sonuç: Farklı direnç, seçici aşınma ile sütun biçimli şekiller oluşturur.

06Aşınım ve Birikim Şekilleri

Yeryüzü şekilleri dış kuvvetlerin üç işiyle oluşur: aşındırma, taşıma, biriktirme.

EtkenAşındırmaBiriktirme
Akarsuvadi, dev kazanı, peribacasıdelta, birikinti konisi, taraça
Rüzgârmantarkaya, yardangkumul, barkan, lös
Buzulsirk, hörgüç kaya, fiyortmoren
Dalgafalez, kıyı mağarasıkıyı oku, tombolo, kıyı kordonu
Karstlapya, dolin, uvala, polyetraverten, sarkıt, dikit
  • Delta: akarsuyun denize taşıdığı alüvyonun birikimi. Çukurova, Bafra, Çarşamba.
  • Alüvyal ova: akarsu birikintisinden oluşan verimli düzlük. Tarıma uygundur.
  • Traverten: kalsiyum karbonatlı suyun çökeltisi. Pamukkale.
!DİKKAT
  • Delta oluşması için gelgit genliğinin az ve kıyının sığ olması gerekir.
  • Traverten ve sarkıt birikim; lapya ve dolin aşınım şeklidir.
  • Peribacası aşınımla oluşur.
SON TEKRAR
  • Coğrafi bakış: konum, mekân, dağılış, hareket, değişim, zaman.
  • CBS: topla, depola, işle, sun.
  • Levha hareketi: konveksiyon akımları.
  • Karst: çözünebilen kayaç + su.
  • Fiziksel çözülme: kurak ve soğuk; kimyasal: sıcak ve nemli.
  • Delta: akarsu birikimi.
Reklam
1. Yazılı Provası10. sınıf coğrafya · 100 puan · 40 dakika
1.
Okuma Metni

Doğu Karadeniz’de sık yağış alan yamaçlarda fındık ve çay yetiştirilir. Eğim fazla olduğundan evler yamaçlara dağılmıştır. Son yıllarda yayla yollarının açılmasıyla turist sayısı artmıştır.

Metni konum, değişim ve hareket kavramlarıyla ilişkilendiriniz. (15 puan)

2.

Coğrafi bilgi sistemlerinin kullanıldığı iki alanı yazarak birer örnek uygulama veriniz. (15 puan)

3.

Bir okul kulübü, ilçedeki geri dönüşüm kutularını gösteren harita hazırlayacaktır.

Haritayı oluştururken izlenmesi gereken aşamaları sırasıyla yazınız. Kutular hangi sembol türüyle gösterilir? (15 puan)

4.

a) Levhaları hareket ettiren süreci açıklayınız.

b) Yaklaşan levha sınırlarında oluşan iki yeryüzü şeklini yazınız. (20 puan)

5.

Kurak ve karasal iklimlerde fiziksel çözülmenin, sıcak ve nemli iklimlerde kimyasal çözülmenin etkili olmasının nedenlerini açıklayınız. (20 puan)

6.

Akarsuların ve dalgaların biriktirmesiyle oluşan birer yeryüzü şeklini oluşum süreciyle yazınız. (15 puan)

1. Yazılı Provası cevap anahtarını göster

1. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı

1.
(15 puan) Konum: Doğu Karadeniz yamaçları. Değişim: yayla yollarının açılması, turizmin artması. Hareket: turistlerin bölgeye gelmesi.
Puanlama: Her kavram 5.
2.
(15 puan) Örnek: Afet: taşkın riski haritası. Tarım: kuraklık izleme.
Puanlama: Her alan 3, örnek 4,5.
3.
(15 puan) Amaç belirlenir, veri toplanır, harita türü seçilir, veri altlık haritaya işlenir, başlık, lejant ve ölçek eklenir. Kutular nokta sembolüyle gösterilir.
Puanlama: Aşamalar 11; sembol 4.
4.
(20 puan) a) Mantodaki sıcak malzeme yükselir, soğuyunca alçalır; bu konveksiyon akımları levhaları taşır. b) Sıradağ ve okyanus hendeği (volkan da kabul edilir).
Puanlama: a) 10; b) her şekil 5.
5.
(20 puan) Karasal ve kurak iklimde günlük sıcaklık farkı fazladır, kayalar genleşip büzülerek parçalanır. Sıcak ve nemli iklimde su ve sıcaklık kimyasal tepkimeleri hızlandırır.
Puanlama: Her iklim 10.
6.
(15 puan) Delta: akarsuyun taşıdığı alüvyon kıyıda birikir. Kıyı oku: dalgaların taşıdığı malzeme kıyıya paralel dizilir.
Puanlama: Her şekil 7,5.
2. Yazılı Provası10. sınıf coğrafya · 100 puan · 40 dakika
1.

Bir şehrin içinden geçen dere üstü kapatılarak yol yapılmış, yıllar sonra aşırı yağışta alt geçitleri su basmıştır.

Bu olayı coğrafi bakışla, “Ne? Nerede? Neden orada?” sorularına cevap vererek değerlendiriniz. (15 puan)

2.

Depremden hemen sonra çekilen uydu görüntüleri, yıkılan binaların bulunduğu bölgelerin belirlenmesini sağlamıştır.

Bu uygulamanın uzaktan algılama ile ilişkisini ve afet yönetimine katkısını açıklayınız. (15 puan)

3.

Altlık haritanın ne olduğunu yazınız. Bir ilin okullarını, yollarını ve ormanlarını gösterirken hangi sembol türlerinin kullanılacağını belirtiniz. (15 puan)

4.

a) Türkiye’nin deprem kuşağında yer almasının nedenini levha hareketleriyle açıklayınız.

b) Kuzey Anadolu Fayı’nın hangi levha sınırı türüne örnek olduğunu yazınız. (20 puan)

5.

Antalya çevresinde dolinler ve mağaralar yaygındır; bir granit kütlesi ise çevresine göre yüksekte kalmıştır.

a) Karstlaşma için gerekli iki koşulu yazınız.

b) Granitin yüksekte kalmasını kayaç direnciyle açıklayınız. (20 puan)

6.

Lapya ve traverten şekillerinden hangisinin aşınım, hangisinin birikim sonucu oluştuğunu gerekçesiyle yazınız. (15 puan)

2. Yazılı Provası cevap anahtarını göster

2. Yazılı Provası · Cevap Anahtarı

1.
(15 puan) Ne: taşkın. Nerede: kapatılan dere yatağı boyunca. Neden orada: dere yatağı alçak ve suyun doğal yoludur; yol ve betonla su yüzeyden akamaz.
Puanlama: Her soru 5.
2.
(15 puan) Temas etmeden görüntü alındığı için uzaktan algılama kullanılmıştır. Hasarlı alanların hızlı belirlenmesi, ekiplerin önceliklendirilmesini sağlar.
Puanlama: İlişki 7, katkı 8.
3.
(15 puan) Altlık harita, verinin üzerine işlendiği temel haritadır. Okul nokta, yol çizgi, orman alan sembolüyle gösterilir.
Puanlama: Tanım 6, her sembol 3.
4.
(20 puan) a) Türkiye Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasındadır; Arabistan levhası kuzeye iterken Anadolu batıya kayar, fay hatlarında enerji birikir. b) Yanal (transform) sınır.
Puanlama: a) 14; b) 6.
5.
(20 puan) a) Çözünebilen kayaç, yeterli su, çatlaklı yapı (ikisi yeterli). b) Granit dirençlidir; çevredeki yumuşak kayaçlar aşınırken yüksekte kalır.
Puanlama: a) 10; b) 10.
6.
(15 puan) Lapya aşınım şeklidir; yüzeyde suyun kayaçları eritmesiyle oluşur. Traverten birikim şeklidir; kalsiyum karbonatlı suyun çökelmesiyle oluşur.
Puanlama: Her şekil 7,5.

← 10. Sınıf Coğrafya Ders Notları · 10. Sınıf Ders Notları

Provalar örnek çalışmadır, resmî sınav sorusu değildir. Bir hata gördüyseniz bize bildirin.

#Sınıf, Konu ya da Başlık Ara...